Qazaq tilinen aýdarylǵanda «Alash» sózi: 1) qazaq taipalarynyń eń eski odaǵy dep atalatyn; 2) qazaq áskerleri; 3) halyq, «qazaqtar» sóziniń sinonimi. 2017 jyly Alash qozǵalysyna 100 jyl toldy.
HH ǵasyrdyń basynda qazaq halqynyń ulttyq-patriottyq qozǵalysynyń paida bolýy tarihi jáne tabiǵi oqiǵa boldy. «Alash» qozǵalysynyń paida bolýynyń basty sebebi – qazaq ulttynyń ózindik sana-sezimniń paida bolýy men ósýi, sol kezde qazaq halqynyń eń ozyq bóligi - qazaqtyń demokratiialyq intelligentsiiasy qalyptasa jáne dami bastaidy jáne patsha saiasatyna qarsy qazaq qoǵamynyń progressivti damýynda ulttyq múddelerdi túsiný men júzege asyrý bastalady.
Keńes úkimeti tarihi qalyptasqan qazaq halqyn bólip, óz qara basyn oilaityn qazaqtardy ákimshilik organdaryna qyzmetke alǵan, qazaq halqyn óz ana tili men mádenietin joǵaltýǵa ákeletin otarlaý bilim júiesin engizdi.
Munyń bári patsha men qazaq halqynyń arasyndaǵy eń jaqsy ókilder - Bókeihanov pen Baitursynov bastaǵan qazaq ulttyq-demokratiialyq intelligentsiia arasynda qaqtyǵysqa alyp keldi. HH ǵasyrdyń basynda orys patsha basqarý tártibi eskirgen bolatyn jáne HH ǵasyrdyń talaptaryna sai bolǵan joq. 1905-1907 jyldardaǵy alǵashqy orys revoliýtsiiasy qazaq dalasyna jetti. «Alash» qozǵalysynyń qalyptasýy osy ýaqytta ótti.
Tarih ǵylymdarynyń doktory, professor Dina Amanjolova óziniń «Alash partiiasy. Ulttyq demokratiianyń paida bolýy» eńbeginde bylai jazady: «HH ǵasyrdyń basynda halyqtyń bilim jáne aǵartý, ǵylym jáne ádebiet salasynda jumys istegen shaǵyn qazaq ziialylary, áleýmettik-quqyqtyq sala, árine, jastyq úmitterdi shoǵyrlandyrýdyń kritikalyq oilaý ortalyǵy boldy, qazaq qoǵamynyń rýhani ómiriniń mánin quraityn umtylystar men qundylyq baǵdarlary onyń ómirlik belsendiliginiń eń ózekti máselelerin bildirdi. Bolashaq alashtyqtardyń bilim berý bastamalary (qozǵalys jetekshileri - Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitursynov, Muhamedjan Tynyshpaev, Mirjaqyp Dulatov), merzimdi basylymdardy qurý, sotsialistik, liberaldyq, musylman uiymdarynyń, saiasi partiialardyń quramynda saiasi kúreske qatysý, kóptegen qoǵamdyq qairatkerlermen, ǵalymdar men saiasatkerlermen yntymaqtastyq tájiribesi keremet nátije berdi. Birinshi qazaq ulttyq gazetinde, qazaq parlamentshiliginiń qysqa tájiribesi men halyqtyń múddelerin qorǵaýdyń kúrdeli tájiribesi arqyly táýelsiz partiiany qurý arqyly 1916 jyly qorqynyshty jylda qoǵamnyń etnosaiasi shoǵyrlanýynyń eń qolaily quraly retinde búkilhalyqtyq partiiany qurý úshin jospar quryldy jáne aýqymdy is-sharalar bastaldy».
Qazaq halqynyń tarihynda tuńǵysh ret Alash qozǵalysy óz elin jańǵyrtý máselesimen ainalysty. Tarih ǵylymdarynyń doktory, professor D. Amanjolova óziniń maqalasynda: «Alash» baǵdarlamasyn quraityn jańǵyrtýdyń eń mańyzdy mindetteriniń biri - qazaqtardyń ekonomikalyq negizderin jáne olardyń dástúrli ekonomikasyn transformatsiialaý: naryqtyq jaǵdailarǵa beiimdelýdiń deńgeidi, qarqynyn, jaǵdaiyn, kóshpeli malsharýashylyq, otyryqshy malsharýashylyq jáne eginshilik uiymdarynyń arasyndaǵy balans jaǵdaiyn anyqtaý. Sonymen qatar, qozǵalys kóshbasshylary dini bostandyq, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men ulttyq teńdiktiń tolyq kóleminde erekshe qajettilikteri men talaptaryn júzege asyrý úshin saiasi jáne quqyqtyq bazany qurýǵa tyrysty. Olardyń arasynda tolyq saýattylyqqa, ulttyq mekteptiń damýǵa, zamanaýi, ortaq jáne ásirese saiasi-quqyqtyq mádeniettiń qalyptasýyna nazar aýdarý. elitalyq jáne keń massalardy naqty saiasi úderisterge ókiletti organdar, saiasi partiialar men qoǵamdyq uiymdar arqyly qosý, basqarý men ózin-ózi basqarý organdary. Jańadan qalyptasqan partiianyń jaqsy bilimdi kóshbasshylary sol sharttarda eń tiimdi teoriialyq jáne praktikalyq ideialardy qoldana otyryp, áleýmettik-saiasi oi-óristiń arsenalynda qol jetimdi bolatyn eń tiimdi sharalar júiesin usyna alatyndyǵyn atap ótý óte mańyzdy eken».
Munyń aiqyn dáleli 1917 jyldyń kúzinde «Alash» qozǵalysynyń qabyldanǵan baǵdarlamasy:
- Úkimet. Resei demokratiialyq federaldy respýblika bolýy kerek. Federaldyq respýblikaǵa kiretin, táýelsiz bolyp tabylatyn árbir memleket federatsiianyń basqa múshe-memleketterimen birlikte áreket etedi ...
- Jergilikti erkindik. Qazaqtardyń avtonomiiasy olar turatyn eldi mekenderden qurylady jáne Resei federaldyq respýblikasynyń bóligi bolyp tabylady.
- Negizgi quqyq. Reseide árkim dinniń, shyǵý tegi men jynysymen erekshelenbeidi.
- Din. Din memleketten bólek ... Barlyq dinder teń.
- Bilik jáne sot. Bilik pen sot ár ulttyń sipattamalaryna sáikes salynýy kerek. Qazaq tilinde sóileitin jerlerde qazaq tili sot tili bolyp tabylady.
- Halyqty qorǵaý. Adamdardy qorǵaý úshin armiia bolýy kerek ...
- Salyq. Salyq jinaý bailyq pen múlik deńgeiine negizdelgen.
- Jumysshylar zańmen qorǵalýy kerek ... Alash partiiasy sotsial-demokrattardyń menshevikter tobynyń bul máselege bailanysty pikirin qoldaidy.
- Ǵylym men bilimniń damýy. Bilimdi barlyq adamdarǵa alýǵa bolady. Barlyq mektepterde tegin bilim alý.
- Jer máselesi. Jer ýchaskelerin ielený negizi baiyrǵy turǵyndardyń birinshi orynda turýy kerek ...
Keńes ókimetiniń qurylý kezeńinde «Alash» partiiasynyń jańa bilikpen qarym-qatynastary kompromisske kóshýge májbúr etti. RSDRP-nyń (b) radikaldyq elementteri jergilikti Keńesterde basym bolǵan birneshe qalalarda - Alashtyń belsendileri qýǵyn-súrginge ushyrady, tek Semeide, Vernyida jáne basqa jerlerde olardyń arasynda názik, qysqa merzimdi yntymaqtastyq ornatyldy.
1919 jyldyń ortasynan bastap, Alash-Orda basshylaryn qosa alǵanda, keńestik biliktiń jaǵyna kóshý bastaldy, ol jyldyń aiaǵyna deiin keńestik sipatqa ie boldy, ol Keńes ókimeti jariialaǵan Alash qozǵalysynyń qatysýshylaryna keń amnistiiaǵa jol ashty jáne sońǵy uiymda úlken ról atqardy ydyraýy.
Alash qozǵalysy 19-shy ǵasyrdyń aiaǵy men 20 ǵasyrdyń basynda Qazaqstanda bolǵan áleýmettik-ekonomikalyq, áleýmettik-saiasi jáne rýhani-mádeni ózgeristerdiń nátijesinde paida boldy. Qozǵalysynyń negizi - 1917 jyly shilde aiynda uiymdastyrylǵan «Alash» ulttyq partiiasy boldy.
Áleýmettik-saiasi ómirge qatysýda Alash partiiasy eki maqsatqa jetýdi óziniń negizgi maqsattary retinde qarastyrdy: qazaq halqynyń otarshyldyqtan bosatý jáne qazaq qoǵamyn jáne Qazaq Respýblikasynyń álemdik órkenietti qaýymdastyqqa múshelikke qol jetkizýi edi. Áleýmettik jaǵynan «Alash» partiiasy qazaqtyń ulttyq-demokratiialyq intelligentsiiasynyń saiasi uiymy boldy.
Partiia Qazaqstannyń XX ǵasyrdyń basynda kapitalistik qatynastarǵa beiimdelýge umtyldy. Bul evoliýtsiialyq jolmen - reformalar arqyly asyrýǵan bolatyn edi. Sondyqtan Alash partiiasy 1917 jyly Qazan revoliýtsiiasynyń ideialary men urandaryn qabyldamady jáne azamattyq soǵys kezinde antikeńestik jáne antibálshevistik kúshterdiń odaqtasy boldy. Bul qarama-qaishylyqta Alash partiiasy men Alash-Orda úkimeti jeńildi.
Biyl 16 jeltoqsanda elimiz táýelsiz jáne egemen memleket bolǵanyna 27 jyl tolady. Osy jyldar ishinde Elbasy N. Á. Nazarbaevtyń basshylyǵymen burynǵy Keńes Odaǵynyń respýblikasy shikizat ekonomikasyna ie boldy, ol búkil burynǵy Keńes Odaǵyn ónerkəsip pen aýyl sharýashylyǵyna qajetti shikizatpen qamtamasyz etti, endi táýelsiz, kóp vektorly syrtqy saiasat júrgizip, naryqtyq ekonomikany quryp, birte-birte tolyqqandy egemendi jáne TMD-da myqty memleketke ainaldy. Qazirgi zamanda Qazaqstan óz indýstrialdy-innovatsiialyq saiasatyn júzege asyryp jatyr.
Bizdiń jańa táýelsiz elimiz úshin birinshi másele Reseimen qarym-qatynas máselesi boldy. TMD-nyń kez-kelgen memleketi úshin Reseimen qarym-qatynas óte mańyzdy jáne erekshe ról atqarady. 1991 jyldan bastap Qazaqstan Respýblikasy men Resei Federatsiiasy arasyndaǵy qarym-qatynastyń oń, syndarly, tiimdi jáne ózara tiimdi bolyp tabylatyny bizdiń Elbasy M.S. Gorbachevpen, B.N. Eltsinmen jáne V.Pýtinmen óte konstrýktivti jáne durys bailanystaryn ornatty.
Kásibi psiholog bolýdyń qajeti joq, biraq kórshi memlekettiń kóshbasshylary mińezi, harizmasy jáne úkimet basqarý stili ár túrli boldy. Bizdiń Prezident osy 27 jylda (onyń árbir kezeńde) Qazaqstan men onyń halqynyń múddelerine, sondai-aq Resei halyq pen Reseidiń múddesi úshin Resei Federatsiiasynyń basshylarymen konstrýktivti-pozitivti qatynastardy qalyptastyrýǵa barlyq kúsh-jigerin saldy.
Bizdiń halqymyzdyń jáne memlekettiń múddelerine sai, osy kezeńderdiń árqaisysynda N. Á. Nazarbaev eki halyq pen memleketter arasyndaǵy memleketaralyq jáne adami qarym-qatynastyń túrli salalarynda dostyq, tatý kórshilik jáne ózara tiimdi yntymaqtastyqty saqtap qaldy.
Endi Resei Federatsiiasy men Qazaqstan Respýblikasy arasyndaǵy qarym-qatynas odaqtas, baýyrlas, teń jáne ózara tiimdi bolyp tabylady, bul eń aldymen bizdiń halqymyz ben elimizge, sondai-aq Resei men onyń halqyna paida ákeledi.
Bizdiń shyǵys kórshimizmen, Qytai Halyq Respýblikasymen qarym-qatynasymyz týraly aita otyryp, Qazaqstan men Resei siiaqty Qazaqstan men Qytai Halyq Respýblikasy arasyndaǵy qatynastardy sipattaýǵa bolady. Den Siaopinnen bastap QHR-nyń qazirgi basshysy Si Tszinpinmen jáne QHR barlyq basshylarymen, Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qurmetti, ózara tiimdi jáne tatý kórshilik qarym-qatynastardy ornatty.
Jáne bul Batys jáne Shyǵys Eýropadaǵy memlekettermen, AQSh-pen jáne t.b. memlekettermen memleketaralyq qarym-qatynasqa qatysty dep tolyq aitýǵa bolady. Iaǵni, álemdik saiasatta jáne diplomatiiada tájiribesi bolmasa da, bizdiń jas táýelsiz memleketimiz bizdiń kóshbasshymyzdyń dana, teńdestirilgen jáne ikemdi saiasatynyń arqasynda 27 jyl boiy táýelsiz ómir súrýine halyqaralyq jáne syrtqy saiasat salasynda tamasha nátijelerge qol jetkizildi.
Buǵan qosa, Qazaq handyǵynyń ýaqyttary men qazaq handarynyń saiasaty týraly qalai aitqanymyzǵa qaramastan, N. Á. Nazarbaev tolyqqandy memleket qurdy; barlyq memlekettik institýttar, tolyqqandy úkimet júiesi, zamanǵa sai armiia men flot, barlyq kórshiler qabyldanǵan shekarasy, óz ulttyq valiýta jáne bul bizdiń halqymyzdyń tarihynda buryn bolmaǵan jaǵdai. Sony baǵalaý kerek, aǵaiyn!
Osylaisha, Táýelsizdiktiń 27 jyly ishinde bizdiń respýblikamyz ben halqymyz Elbasy basshylyǵymen jas egemendi memlekettiń damýynyń úlken saiasi, ekonomikalyq jolyn ótti.
HH-shy ǵasyrdyń basynda Qazaqstanda ulttyq jáne demokratiialyq damý úshin Alash saiasi qozǵalystyń ideialary HH-shy ǵasyrdyń sońynda Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti N. Á. Nazarbaevtyń basshylyǵymen egemendi jáne táýelsiz Qazaqstan Respýblikasynyń paida bolý men damýmen naqty kórinis tapty. Keremet jáne jigerli jumysymen Alash qozǵalysynyń barlyq ideialary men umtylystaryn shyndyqqa ainaldyrdy, TMD, Eýraziia jáne álemdik qaýymdastyqta jańa egemendi, beibit, konstrýktivti memleket pen qoǵam retinde Alash ideialaryń negizinde Qazaqstannyń saiasi jáne halyqaralyq imidji qalyptastyrdy.
Kerimsal Jubatqanov,
tarih ǵylymnyń kandidaty, Qazaq-Orys Halyqaralyq Ýniversitetiniń dotsenti
