«Tiri bolsaq – aldymyz úlken toi. Alashtyń balasy bul joly bolmasa, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolar», degen eken bir kezde Álihan Bókeihan. Bul arman edi. Arman ǵana emes, kóregen saiasatkerdiń aqylmen jasaǵan boljamy da edi. Qazaq táýelsiz el boldy. Táýelsiz el ǵasyr basyndaǵy kóseminiń 150 jyldyq mereitoiyn atap ótti.
Mereitoilyq sharalar Aqtoǵai aýdanynda Taldybeiittiń túbinen bastaldy. Bul qorymda Álihan Bókeihandy dúniege ákelgen Nurmuhamed pen onyń zaiyby Begejan máńgi tynystap jatyr. Osy jerde aýdandyq meshittiń imamy quran oqyp, Alash ardaqtysynyń alys-jaqynnan kelgen týystary, qonaqtar men jergilikti turǵyndar marqumdardyń rýhyna taǵzym etti.
Álihan týǵan úi
Álihan Bókeihan memlekettik qairatker deńgeiine kóterilip, sonaý Sankt-Peterbýrg pen Máskeý qalalaryn meken etken keziniń ózinde alystaǵy Aqtoǵaiǵa, óziniń kir jýyp, kindik kesken topyraǵyna at izin salyp turǵan eken. Bulai dep aitýymyzǵa Aqtoǵaidyń basyndaǵy murajaida saqtalǵan qujattar men sarǵaiǵan hattar negiz beredi. Jergilikti murajaidyń ǵylymi qyzmetkeri Tuńǵyshbai Muqan Bókeihanovtar áýleti týraly sirek kezdesetin maǵlumattardy bir kisidei biledi eken.
«Resmi derekterde Álihan Bókeihannyń Qarqaraly ýezinde týǵany jazylǵan. Ol jyldary Aqtoǵai aýdany osy ýezdiń aýmaǵyna enip, Toqyraýyn bolysy dep atalǵan. Negizi, Álekeńniń arǵy ata-babasy Ońtústik Qazaqstan óńirinen bolsa kerek. Al atasy Bókeihandy kezinde toǵyz balasymen Qaraqaraly ýezine ákelgen Qazdaýysty Qazybek bi eken. Tóre tuqymyn aq kiizge kóterip, han sailamaq bolǵan deidi dalanyń aýyzsha tarihy», degen áńgime estidik Tuńǵyshbai Ómirtaiulynyń aýzynan.
Taldybeiitten keiin bir qaýym el qozykósh jerdegi Jekejal qystaǵyn betke aldy. Dál osy jerde, samannan salynǵan eki bólmeli úide Álihan Bókeihan 1866 jyly jaryq dúniege esigin ashqan eken. Qazirgi ýaqytta qorjyn tamnyń irgetasy ǵana qalypty. Osydan úsh jyl buryn úidiń orny qorshalyp, jergilikti bilik tarapynan qamqorlyqqa alynǵan eken. Mine tap osy jerge kisi boiyndai úlken qaratastan eskertkish belgi qoiyldy. Onda «Semei oblysy, Qarqaraly ýezi, Toqyraýyn bolysynyń 7-shi aýyly, qazirgi Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵai aýdanyna qarasty «Jekejal» qystaǵynda Myrzahanuly Nurmuhamed (Muqan tóre) pen Mamaiqyzy Begejannyń (Begim hanym) otbasynda 1866 jylǵy 5 naýryzda qazaq halqynyń asa kórnekti memleket jáne qoǵam qairatkeri, «Alash» partiiasynyń basshysy, «Alash Orda» úkimetiniń alǵashqy tóraǵasy Álihan Nurmuhameduly Bókeihan dúniege keldi», degen sózder oiyp jazylǵan. Taldybeiittiń basynda ǵalym Sultanhan Júsip, jazýshy Tursyn Jurtbai jáne basqa da ziialy qaýym ókilderi bul jerdi memorialdyq keshenge ainaldyrý jóninde keleli áńgime qozǵady.
Alashorda týraly tyń derekter aityldy
Jekejaldan qaitqan jurt túske taman Aqtoǵaidyń basyna kelip, osyndaǵy Álihan Bókeihan atyndaǵy orta mekteptiń aldyndaǵy Alash kósemine arnalǵan músinniń ashylýyna kýá boldy. Budan keiin oblys ákimi Nurmuhambet Ábdibekov bastaǵan mereitoi qonaqtary Alash alańyndaǵy «Úsh Arys» eskertkishine, «Tarih taǵylymy» saiabaǵyna gúl shoqtaryn qoidy.
Tús aýa mereitoiǵa arnalǵan sharanyń túpqazyǵy – «Álemdik tulǵa Álihan Bókeihan jáne Táýelsizdik taǵylymy» atty respýblikalyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiiaǵa kezek keldi. Bul jiynda negizgi baiandamany álihantanýshy ǵalym, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, L. N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń janyndaǵy «Alash» ǵylymi-zertteý institýtynyń direktory Sultanhan Aqqululy Júsip jasady. Bul salada ónimdi eńbek etip júrgen ǵalym Álihan Bókeihandai áidik tulǵanyń qazaq memlekettiginiń qalyptasýyndaǵy tarihi rólin sony mazmunda, jańasha sipatta áserli áńgimeledi.
Ǵalym óziniń baiandamasynda Álihan Bókeihannyń ustanǵan negizgi joly – halqynyń tól mádenietin, bilim, ǵylym júiesin Batys Eýropa, AQSh, Japoniia deńgeiine jetkizip, beibit saiasi kúres jolymen táýelsizdik alyp, 20-25 jyldyń ishinde qazaq elin álemdegi jetekshi elderiniń qataryna qosýdy naqty josparlaǵanyn, jalpy Alash kóseminiń shyǵarmashylyǵy qazirgi Qazaqstannyń bilim men ǵylym, tarihy, ekonomikasy, dini men dili, mádenieti men óneri salalaryn túgel qaldyrmai qamtyǵanyn áńgimege arqaý ettii.
Sonymen qatar, Sultanhan Júsip myrza «Alash» ideiasynyń negizgi mańyzy nede? «Alashorda» úkimetiniń kózdegen maqsattarynyń qaisysy qazir júzege asty? 1917 jyldyń 12 jeltoqsanynda «Alash» avtonomiiasynyń joǵarǵy atqarýshy biligi – «Alashorda» úkimetiniń qabyldaǵan eń alǵashqy Qaýlysy ne týraly edi?» degen kókeikesti saýaldarǵa da jan-jaqty jaýap berip, bul áńgimelerdi Álihan Bókeihannyń ult aldynda atqarǵan ushan-teńiz eńbegimen sheber astastyra bildi.
Qai aýdan Alash kóseminiń atymen atalmaq?
Budan soń konferentsiiada sóz alǵan oblys ákimi Nurmuhambet Ábdibekov jiylǵan qaýymdy Alash ardaqtysynyń mereitoiymen quttyqtap, sóz sóiledi.
«Alash kóseminiń ómir boiǵy ustanǵan: «Tiri bolsam qazaqqa qyzmet qylmai qoimaimyn» degen qaǵidasy búgingi urpaqqa úlken ónege.
Aldaǵy ýaqytta Qaraǵandy oblysynyń ortalyǵynda Álihan Bókeihannyń eskertkishin ornatý, Qaraǵandydaǵy bir aýdannyń atyn Alash arysynyń esimimen ataý josparlanyp otyrǵanyn qýanyshpen jetkizgim keledi. Sonymen qatar, Qaraǵandy oblysy ákimdiginiń qoldaýymen tuńǵysh ret Álihan Bókeihannyń tolyqqandy 15 tomdyǵy jaryq kóredi. Meniń qolymda qazir alǵashqy 2 tomy. Bul is jalǵasyn áli de tabatyn bolady. Árine, bul keleshek urpaqty ulttyq muratqa tartýdyń, otansúigishtikke tárbieleýdiń birden-bir joly dep bilemin. Eń bastysy bul – kóptiń tilegi», dedi óńir basshysy.
Jasyratyny joq, «IýNESKO kóleminde atalyp ótiledi» degen mereitoidyń tek Aqtoǵaidyń ǵana aiasyna syiyp ketkenine Arqa jurtynyń ǵana emes, Alash eliniń de qomsynyp qalǵany ras edi. Sondaǵy aitylǵan ýájdiń biri – Álihan Bókeihannyń toiy oblys ortalyǵynan bastalyp, arystardyń mekeni Aqtoǵaida barynsha sán-saltanatymen, jón-joralǵysymen jalǵasýy tiis degen áńgime bolatyn. Odan áride ziialy qaýym men qoǵam belsendileriniń Qaraǵandy qalasyndaǵy ortalyq kóshelerdiń birine Ult kóseminiń esimin berý jáne onyń eskertkishin ornatý jóninde osydan onshaqty jyl buryn kótergen bastamalarynyń bilik tarapynan qoldaý tappaǵany da bylaiǵy jurttyń oryndy ókpe-nazyn týdyrǵan-tyn. Mine, shielenisken bul máseleniń túiinin erte me, kesh pe sheshý kerek bolatyn. Sátin salǵanda, sonyń reti osy mereitoiǵa dóp keldi.
Oblys basshysy bolashaqta ataýy ózgerýge tiisti qai kóshe, qaisy aýdan ekendigin ashyp aitpasa da, Qaraǵandy jurty qazirdiń ózinde batyl joramaldar jasap otyr. Olardyń paiymdaýynsha, Álihan Bókeihandai Alash kóseminiń esimi qaladaǵy ortalyq dańǵyldardyń biri – Lenin kóshesine berilip, sonan soń Qaraǵandydaǵy Oktiabr aýdany onyń esimimen atalýy tiis. Qaitken kúnde de, Álihandai kósemge kelgendegi syńarezý saiasattyń beti beri burylyp, aldynan jarylqaiyn dep turǵanyn jalpaq jurtqa jariia etken bul kúndi aq túieniń qarny jarylǵan kún dep qalai aitpasqa?
Qairat Ábildinov, Qaraǵandy oblysy
Sýretterdi túsirgen Dmitrii Kýzmichev
"Egemen Qazaqstan"
.jpeg)