الاش كٶسەمٸنٸڭ مەرەيتويى نەسٸمەن ەستە قالدى?

«تٸرٸ بولساق – الدىمىز ٷلكەن توي. الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ٶز تٸزگٸنٸ ٶزٸندە بٶلەك مەملەكەت بولار», دەگەن ەكەن بٸر كەزدە ەليحان بٶكەيحان. بۇل ارمان ەدٸ. ارمان عانا ەمەس, كٶرەگەن ساياساتكەردٸڭ اقىلمەن جاساعان بولجامى دا ەدٸ. قازاق تەۋەلسٸز ەل بولدى. تەۋەلسٸز ەل عاسىر باسىنداعى كٶسەمٸنٸڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ٶتتٸ.

مەرەيتويلىق شارالار اقتوعاي اۋدانىندا تالدىبەيٸتتٸڭ تٷبٸنەن باستالدى. بۇل قورىمدا ەليحان بٶكەيحاندى دٷنيەگە ەكەلگەن نۇرمۇحامەد پەن ونىڭ زايىبى بەگەجان مەڭگٸ تىنىستاپ جاتىر. وسى جەردە اۋداندىق مەشٸتتٸڭ يمامى قۇران وقىپ, الاش ارداقتىسىنىڭ الىس-جاقىننان كەلگەن تۋىستارى, قوناقتار مەن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار مارقۇمداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتٸ.

ەليحان تۋعان ٷي

ەليحان بٶكەيحان مەملەكەتتٸك قايراتكەر دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلٸپ, سوناۋ سانكت-پەتەربۋرگ پەن مەسكەۋ قالالارىن مەكەن ەتكەن كەزٸنٸڭ ٶزٸندە الىستاعى اقتوعايعا, ٶزٸنٸڭ كٸر جۋىپ, كٸندٸك كەسكەن توپىراعىنا ات ٸزٸن سالىپ تۇرعان ەكەن. بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا اقتوعايدىڭ باسىنداعى مۇراجايدا ساقتالعان قۇجاتتار مەن سارعايعان حاتتار نەگٸز بەرەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ مۇراجايدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ تۇڭعىشباي مۇقان بٶكەيحانوۆتار ەۋلەتٸ تۋرالى سيرەك كەزدەسەتٸن ماعلۇماتتاردى بٸر كٸسٸدەي بٸلەدٸ ەكەن.

«رەسمي دەرەكتەردە ەليحان بٶكەيحاننىڭ قارقارالى ۋەزٸندە تۋعانى جازىلعان. ول جىلدارى اقتوعاي اۋدانى وسى ۋەزدٸڭ اۋماعىنا ەنٸپ, توقىراۋىن بولىسى دەپ اتالعان. نەگٸزٸ, ەلەكەڭنٸڭ ارعى اتا-باباسى وڭتٷستٸك قازاقستان ٶڭٸرٸنەن بولسا كەرەك. ال اتاسى بٶكەيحاندى كەزٸندە توعىز بالاسىمەن قاراقارالى ۋەزٸنە ەكەلگەن قازداۋىستى قازىبەك بي ەكەن. تٶرە تۇقىمىن اق كيٸزگە كٶتەرٸپ, حان سايلاماق بولعان دەيدٸ دالانىڭ اۋىزشا تاريحى», دەگەن ەڭگٸمە ەستٸدٸك تۇڭعىشباي ٶمٸرتايۇلىنىڭ اۋزىنان.

تالدىبەيٸتتەن كەيٸن بٸر قاۋىم ەل قوزىكٶش جەردەگٸ جەكەجال قىستاعىن بەتكە الدى. دەل وسى جەردە, ساماننان سالىنعان ەكٸ بٶلمەلٸ ٷيدە ەليحان بٶكەيحان 1866 جىلى جارىق دٷنيەگە ەسٸگٸن اشقان ەكەن. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قورجىن تامنىڭ ٸرگەتاسى عانا قالىپتى. وسىدان ٷش جىل بۇرىن ٷيدٸڭ ورنى قورشالىپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تاراپىنان قامقورلىققا الىنعان ەكەن. مٸنە تاپ وسى جەرگە كٸسٸ بويىنداي ٷلكەن قاراتاستان ەسكەرتكٸش بەلگٸ قويىلدى. وندا «سەمەي وبلىسى, قارقارالى ۋەزٸ, توقىراۋىن بولىسىنىڭ 7-شٸ اۋىلى, قازٸرگٸ قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى «جەكەجال» قىستاعىندا مىرزاحانۇلى نۇرمۇحامەد (مۇقان تٶرە) پەن مامايقىزى بەگەجاننىڭ (بەگٸم حانىم) وتباسىندا 1866 جىلعى 5 ناۋرىزدا قازاق حالقىنىڭ اسا كٶرنەكتٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, «الاش» پارتيياسىنىڭ باسشىسى, «الاش وردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ العاشقى تٶراعاسى ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى بٶكەيحان دٷنيەگە كەلدٸ», دەگەن سٶزدەر ويىپ جازىلعان. تالدىبەيٸتتٸڭ باسىندا عالىم سۇلتانحان جٷسٸپ, جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي جەنە باسقا دا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ بۇل جەردٸ مەموريالدىق كەشەنگە اينالدىرۋ جٶنٸندە كەلەلٸ ەڭگٸمە قوزعادى.

الاشوردا تۋرالى تىڭ دەرەكتەر ايتىلدى

جەكەجالدان قايتقان جۇرت تٷسكە تامان اقتوعايدىڭ باسىنا كەلٸپ, وسىنداعى ەليحان بٶكەيحان اتىنداعى ورتا مەكتەپتٸڭ الدىنداعى الاش كٶسەمٸنە ارنالعان مٷسٸننٸڭ اشىلۋىنا كۋە بولدى. بۇدان كەيٸن وبلىس ەكٸمٸ نۇرمۇحامبەت ەبدٸبەكوۆ باستاعان مەرەيتوي قوناقتارى الاش الاڭىنداعى «ٷش ارىس» ەسكەرتكٸشٸنە, «تاريح تاعىلىمى» ساياباعىنا گٷل شوقتارىن قويدى.

تٷس اۋا مەرەيتويعا ارنالعان شارانىڭ تٷپقازىعى – «ەلەمدٸك تۇلعا ەليحان بٶكەيحان جەنە تەۋەلسٸزدٸك تاعىلىمى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسيياعا كەزەك كەلدٸ. بۇل جيىندا نەگٸزگٸ باياندامانى ەليحانتانۋشى عالىم, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنداعى «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتانحان اققۇلۇلى جٷسٸپ جاسادى. بۇل سالادا ٶنٸمدٸ ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن عالىم ەليحان بٶكەيحانداي ەيدٸك تۇلعانىڭ قازاق مەملەكەتتٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋىنداعى تاريحي رٶلٸن سونى مازمۇندا, جاڭاشا سيپاتتا ەسەرلٸ ەڭگٸمەلەدٸ.

عالىم ٶزٸنٸڭ بايانداماسىندا ەليحان بٶكەيحاننىڭ ۇستانعان نەگٸزگٸ جولى – حالقىنىڭ تٶل مەدەنيەتٸن, بٸلٸم, عىلىم جٷيەسٸن باتىس ەۋروپا, اقش, جاپونييا دەڭگەيٸنە جەتكٸزٸپ, بەيبٸت ساياسي كٷرەس جولىمەن تەۋەلسٸزدٸك الىپ, 20-25 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاق ەلٸن ەلەمدەگٸ جەتەكشٸ ەلدەرٸنٸڭ قاتارىنا قوسۋدى ناقتى جوسپارلاعانىن, جالپى الاش كٶسەمٸنٸڭ شىعارماشىلىعى قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ بٸلٸم مەن عىلىم, تاريحى, ەكونوميكاسى, دٸنٸ مەن دٸلٸ, مەدەنيەتٸ مەن ٶنەرٸ سالالارىن تٷگەل قالدىرماي قامتىعانىن ەڭگٸمەگە ارقاۋ ەتتٸٸ.

سونىمەن قاتار, سۇلتانحان جٷسٸپ مىرزا «الاش» يدەياسىنىڭ نەگٸزگٸ ماڭىزى نەدە? «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ كٶزدەگەن ماقساتتارىنىڭ  قايسىسى قازٸر جٷزەگە استى? 1917 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا «الاش» اۆتونوميياسىنىڭ جوعارعى اتقارۋشى بيلٸگٸ – «الاشوردا» ٷكٸمەتٸنٸڭ قابىلداعان ەڭ العاشقى قاۋلىسى نە تۋرالى ەدٸ?» دەگەن كٶكەيكەستٸ ساۋالدارعا دا جان-جاقتى جاۋاپ بەرٸپ, بۇل ەڭگٸمەلەردٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ ۇلت الدىندا اتقارعان ۇشان-تەڭٸز ەڭبەگٸمەن  شەبەر استاستىرا بٸلدٸ.

قاي اۋدان الاش كٶسەمٸنٸڭ اتىمەن اتالماق?

بۇدان سوڭ كونفەرەنتسييادا سٶز العان وبلىس ەكٸمٸ نۇرمۇحامبەت ەبدٸبەكوۆ جيىلعان قاۋىمدى الاش ارداقتىسىنىڭ مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, سٶز سٶيلەدٸ.

«الاش كٶسەمٸنٸڭ ٶمٸر بويعى ۇستانعان: «تٸرٸ بولسام قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن» دەگەن قاعيداسى بٷگٸنگٸ ۇرپاققا ٷلكەن ٶنەگە.
الداعى ۋاقىتتا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ورتالىعىندا ەليحان بٶكەيحاننىڭ ەسكەرتكٸشٸن ورناتۋ, قاراعاندىداعى بٸر اۋداننىڭ اتىن الاش ارىسىنىڭ ەسٸمٸمەن اتاۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن قۋانىشپەن جەتكٸزگٸم كەلەدٸ. سونىمەن قاتار, قاراعاندى وبلىسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن تۇڭعىش رەت ەليحان بٶكەيحاننىڭ تولىققاندى 15 تومدىعى جارىق كٶرەدٸ. مەنٸڭ قولىمدا قازٸر العاشقى 2 تومى. بۇل ٸس جالعاسىن ەلٸ دە تاباتىن بولادى. ەرينە, بۇل كەلەشەك ۇرپاقتى ۇلتتىق مۇراتقا تارتۋدىڭ, وتانسٷيگٸشتٸككە تەربيەلەۋدٸڭ بٸردەن-بٸر جولى دەپ بٸلەمٸن. ەڭ باستىسى بۇل – كٶپتٸڭ تٸلەگٸ», دەدٸ ٶڭٸر باسشىسى.

جاسىراتىنى جوق, «يۋنەسكو كٶلەمٸندە اتالىپ ٶتٸلەدٸ» دەگەن مەرەيتويدىڭ تەك اقتوعايدىڭ عانا اياسىنا سىيىپ كەتكەنٸنە ارقا جۇرتىنىڭ عانا ەمەس, الاش ەلٸنٸڭ دە قومسىنىپ قالعانى راس ەدٸ. سونداعى ايتىلعان ۋەجدٸڭ بٸرٸ – ەليحان بٶكەيحاننىڭ تويى وبلىس ورتالىعىنان باستالىپ, ارىستاردىڭ مەكەنٸ اقتوعايدا بارىنشا سەن-سالتاناتىمەن,  جٶن-جورالعىسىمەن جالعاسۋى  تيٸس دەگەن ەڭگٸمە  بولاتىن. ودان ەرٸدە زييالى قاۋىم مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸنٸڭ قاراعاندى قالاسىنداعى ورتالىق كٶشەلەردٸڭ بٸرٸنە ۇلت كٶسەمٸنٸڭ  ەسٸمٸن بەرۋ جەنە ونىڭ ەسكەرتكٸشٸن ورناتۋ جٶنٸندە وسىدان ونشاقتى  جىل بۇرىن كٶتەرگەن باستامالارىنىڭ بيلٸك تاراپىنان قولداۋ تاپپاعانى دا بىلايعى جۇرتتىڭ ورىندى ٶكپە-نازىن تۋدىرعان-تىن. مٸنە, شيەلەنٸسكەن بۇل  مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸن ەرتە مە, كەش پە شەشۋ كەرەك بولاتىن. سەتٸن سالعاندا, سونىڭ رەتٸ وسى مەرەيتويعا دٶپ  كەلدٸ.

وبلىس باسشىسى بولاشاقتا اتاۋى ٶزگەرۋگە تيٸستٸ قاي كٶشە, قايسى اۋدان ەكەندٸگٸن اشىپ ايتپاسا دا, قاراعاندى جۇرتى قازٸردٸڭ ٶزٸندە باتىل جورامالدار جاساپ وتىر. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەليحان بٶكەيحانداي الاش كٶسەمٸنٸڭ ەسٸمٸ قالاداعى ورتالىق داڭعىلداردىڭ بٸرٸ – لەنين كٶشەسٸنە بەرٸلٸپ, سونان سوڭ قاراعاندىداعى وكتيابر اۋدانى ونىڭ ەسٸمٸمەن اتالۋى تيٸس. قايتكەن كٷندە دە, ەليحانداي كٶسەمگە كەلگەندەگٸ سىڭارەزۋ ساياساتتىڭ بەتٸ بەرٸ بۇرىلىپ, الدىنان جارىلقايىن دەپ تۇرعانىن جالپاق جۇرتقا جارييا ەتكەن بۇل كٷندٸ اق تٷيەنٸڭ قارنى جارىلعان كٷن دەپ قالاي ايتپاسقا?

 قايرات ەبٸلدينوۆ, قاراعاندى وبلىسى

سۋرەتتەردٸ تٷسٸرگەن دميتريي كۋزميچەۆ

"ەگەمەن قازاقستان"