Ótken ǵasyrdyń jiyrmasynshy jyldarynyń basy. Qazaqtyń kózi ashyq, kókiregi oiaý oqyǵan azamattarynyń uly murat jolyndaǵy taǵy bir únjariiasy jaryq kóre bastaǵan. Ol – «Aq jol» gazeti. Bul basylymnyń tarihy qyzyq. Alty jyldai Túrkistan respýblikasy kindik basqarma komiteti men ortaqshyl partiia komiteti atynan turaqty túrde Tashkentte shyǵyp turady. Keiin Túrkistan qazaqtary Qazaqstan Respýblikasyna qosylǵan soń redaktsiia Shymkentke aýysady. Jańa jerge kelgen soń qyryq shaqty sany jaryq kóredi de, izim-qaiym joǵalyp ketedi. Onyń ornyna Shymkentte Syrdariia atqarý jáne partiia komitetiniń atynan basqa datamen, biraq «Aq jol» ataýymen ózge gazet shyǵaryla bastaidy. Shyǵarýshylar quramynda da ózgerister paida bolady. Keiin Ońtústik Qazaqstan oblystyq saiasi qýǵyn-súrgin qurbandary mýzeiiniń direktory, aqyn Hanbibi Esenqaraqyzynyń basshylyǵymen burynǵy «Aq jol» gazetiniń basylymdary Tashkent, Máskeý jáne Almatydaǵy ulttyq kitaphanalardan izdestirilip tabylady. Arab harpimen terilgen bul basylymdar mýzei qyzmetkerleriniń kúshimen orys kirillitsasyna aýystyrylyp, qazirgi tańda alǵashqy on tomdyǵy óz aldyna kitap bolyp jaryq kórdi. Biyl, sáti tússe, kelesi on tomdyǵy da jinaq bolyp basylyp shyqpaq.
Bul endi basqa áńgimeniń taqyryby. Bizdi qyzyqtyrǵany – ult kósemi, Alash ardaqtysy, mereitoiy biyl álemdik deńgeide, IýNESKO kóleminde atap ótilgeli otyrǵan Álihan Bókeihannyń «Aq jol» gazetiniń betterinde jariialanǵan materialdary edi.
Árine, sol kezdegi gazetterde basylǵan ǵylymi-pýblitsistikalyq, tarihi-tanymdyq maqalalardyń basym kópshiligi búrkeme, laqap esimdermen berilip turdy. Sondyqtan jazylý máneri birden kózge uryp turatyn ádebi-kórkem týyndylardai emes, pýblitsistikalyq materialdardyń avtoryn anyqtaýdyń zertteýshilerge ońai timei jatqany da ras. Ártúrli daý-damailardyń týyndap qalatyny da osydan. Degenmen, biz Á.Bókeihannyń «Aq jol» gazetine jariialanǵan maqalalaryn anyqtaýda belgili álihantanýshy, L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń «Alash» mádeniet jáne rýhani damý ǵylymi institýtynyń direktory Sultan Han Aqqulynyń zertteýlerine súiendik. Ol kisiniń aitýynsha, Alash kóseminiń búrkenshik esimderiniń osy kúnge deiin anyqtalǵany otyzdan asyp jyǵylady. Onyń basym kópshiligi orys tilindegi jazbalarynda jii qoldanylǵan. Al, eki tilde birdei paidalanǵan laqap aty – «Qyr balasy», «Syn stepei» men «V» belgisi eken. Bulardan basqa qazaq tilinde jazylǵan maqalalaryn «Á.N.» (Álihan Nurmuhammeduly), «Qyr uǵyly» nemese «Qyr uly», «Q.B.» (Qyr balasy), «Ǵali han» nemese «Áli han», «Ǵ.B.» (Ǵalihan Bókeihan), «Á.B.» (Álihan Bókeihan), «Arys uly», «Túrik balasy», «Qalmaqbai» jáne basqa da búrkenshik esimdermen jariialap otyrǵan.
1920-1926 jyldary shyǵyp turǵan «Aq jol» gazetinen Álihan Bókeihannyń jiyrmaǵa tarta irili-usaqty maqalasy men el aýzynan jinaǵan ańyz-áńgimesin, ádebi aýdarmasyn taptyq. Sońyna «Qyr balasy» jáne «Ǵ.B.» degen jasyryn atpen qol qoiǵan. Árine, el sózin ustaǵan aqiyq azamat úshin alty jylda «jiyrma shaqty» degenińiz azdaý kórinetini ras. Biraq munyń sebepteri de joq emes. Birinshiden, sonaý patshalyq Resei zamanynan bastap, keiingi Keńes ókimetine deiin únemi ańdýda, qýǵyn-súrginde, qamaýda júrip, «Aq jol» gazetimen turaqty bailanys ornatýǵa múmkindigi bolmady. Dálirek aitqanda, múmkindik bermedi. Ult múddesi úshin onyń qalai kúreskeni jóninde S.Aqquly mynadai qyzyqty derekter keltiredi. «1917 jylǵy tóńkeriske deiingi jáne odan keiingi kezeńde bir Álihannyń ózi 7 ret tutqyndalyp, birneshe táýlikten 4 jáne 8 aiǵa deiin túrmede otyryp shyǵyp, eki ret saiasi aidaýda boldy. Onyń ishinde Samarada 8 jylyn ótkizse, Máskeýde shym-shytyryq oqiǵalar men qiian-keski kúreske toly ǵumyrynyń aqyrǵy 15 jylyn sarp etti» dep jazady zertteýshi-ǵalym («Egemen Qazaqstan», 24 qarasha, 2015 jyl).
Ekinshiden, osynshama qiynshylyqtarǵa qaramastan Álihan Bókeihan jalpy baspasóz isin zor qajyr-qairatpen júrgizdi. Shynynda da ol tóńkeriske deiin tórt gazet shyǵarsa, onyń úsheýi orys tilinde jaryq kóredi. Iaǵni «Irtysh», «Omich» jáne «Golos stepi» gazetterine ózi redaktorlyq etedi. Qazaq tilindegi tuńǵysh jalpyulttyq «Qazaq» gazetin uiymdastyrdy. Tóńkeristen keiin qazaq tilindegi «Temirqazyq» jáne «Sholpan» jýrnalyn shyǵarady. Al, jiyrmasynshy jyldardyń ortasyna qarai «Jańa mektep», «Áiel teńdigi» jáne «Sáýle» jýrnaldarynyń jaryq kórýine uiytqy bolady. Baspasózdi halyqtyń kózin ashý, sanasyn oiatýdaǵy basty qural dep bildi, onymen ainalysýdy óz ómiriniń muraty dep túsindi. Sondyqtan da ol tutqyndalǵan kezde ómirbaianyna qatysty «mamandyǵyńyz» degen anketalyq suraqqa bir kezde joǵary bilim alǵan kásipteri: ormanshy-ǵalym nemese zańger dep jazbai, «jýrnalist» dep kórsetedi.
Mine, Alash kóseminiń burynnan qalyptasyp qalǵan «Aq jol» gazetine belsene qatysa almaýy osyndai jumysbastylyq jaǵdailardan da týyndap jatsa kerek. Soǵan qaramastan Alash kósemi «Aq jol» gazetiniń betinde de elge, jerge, ult taǵdyry men jastar bolashaǵyna qatysty óz oilarymen bólisedi, usynystar aitady, keńes beredi.
Onyń «Aq joldaǵy» alǵashqy maqalasy 1921 jyldyń 9 qańtarynda gazettiń 12-sanynda jariialandy. Shaǵyn ǵana maqala. Qazirgi gazettik ólshemmen qaraǵanda nebári 70-80 joldai. Biraq osy jazbanyń ózinen ulttyq ideia jolynda basyn báigege tigip, bar ómirin Alash qozǵalysyna baǵyttaǵan qairatkerdiń qazaq eliniń táýelsizdigin qyzǵyshtai qoryǵan maqsat-múddesi birden ańǵarylady.
Patshalyq samoderjavie ozbyrlyǵynyń bir kórinisi qazaq jerine orys mujyqtaryn qaptata qonystandyrýy boldy. Olarǵa ózen-kólderdiń boiynan egistikke qolaily, turmysqa jaily eń qunarly jerler men mal jaiylymdary tartyp áperildi. Jergilikti halyq mal órisine jaramsyz, sýsyz, shóldi aimaqtarǵa qarai yǵystyryldy. «Stolypin reformasy» atalǵan reaktsiialyq sheshim shet ólkege qonystanýshy mujyqtarǵa airyqsha basymdyq, erekshe ókilettilik berdi. Qazaqtar olardy niet-piǵylyna qarai «qara shekpender» dep atady.
Patsha ókimeti qulatylyp, Qazan tóńkerisi jeńiske jetti. Keńes ókimeti «ezilgen ulttardyń teńdigin qalpyna keltiremiz» dep jariialaǵanmen, onyń shyn máninde júzege aspai jatqany Alash basshysynyń nazarynan tys qalmaidy. Oǵan Ombydaǵy Qazaqstan ókildikteri arqyly Sibir revkomynyń Aqmola, Semei oblysynyń jerine 164 myń 645 qara shekpendi qonys aýdartýǵa jazyp qoiǵany belgili bolady. Qazaq jerine jatjurttyqtardy jergilikti halyqpen sanaspai áli kúnge deiin jiberýin jany aýyra qabyldaidy avtor. «Bul qalai? Nikolai zamany qaita qabyndy ma? – dep oqýshylar suraidy» delingen «Jaýap hat» atty maqalasynda. Shamasy, maqala taqyrybynyń ózi halyqtyń kókeiindegi saýalǵa jaýap berýden týyndap jatsa kerek.
Maqalada ult kósemi eshqandai bossózdilikke jol bermeidi. Óz oiyn naqty derektermen shegelep jetkizedi. Resei Úkimetiniń 1920 jyly 1 qyrkúiekte «qazaq halqy óz aldyna memleket bolsyn» dep shyǵarǵan zańyn eske salady. Osyǵan orai sol jyly qazan aiynda qazaqtardyń siezi bolyp, Qazaq respýblikasy qurylǵanyn aitady. Respýblika úkimeti kóp uzamai 17 qarashada «qazaq jerine birde-bir «qara shekpen» kelmesin dep sheshim qabyldaǵan. Sondyqtan da Sibir revkomynyń is-áreketin burynǵysha kókirekke uryp basyný, «zańsyzdyq» dep sanaitynyn jetkizedi. «Muny bizdiń qazaq jurty Rossiia Keńes húkimetiniń saiasaty dep bilýge bolmaidy. Muny istep otyrǵan – daǵdyly Nikolaidyń tuz sińgen, ne ótirik ortaqshyl, ne Nikolaidyń chinovnigine jetelengen, soqyr, nadan ortaqshyl. Bulardyń munysy iske aspaidy. Qazaq-qyrǵyz jerine endi qara shekpen ornamaidy. KirTsik, Kirsovnarkom bul týraly Máskeýmen sóilesip, qara shekpenderdi qaiyrmaq bolyp jatyr» dep kesip aitady, tilip ótedi.
«Qazaq jerine qazaqtardyń ózi ie, qara shekpen jer alamyn dese, jergilikti aýyl, bolys keńesi KirNarkomzemge deiin talasý-tartysýy kerek» dep oi túiedi ult janashyry. Ókinishke qarai, kesip aitqan, oi túigen azamattar Keńes ókimetine de jaqqan joq. Ult teńdigi bul memleket úshin tek «dekorativtik kórinis» úshin ǵana qajet edi. Alash ziialylarynyń sońyna kóp uzamai shyraq alyp tústi. Qamady, atty, «itjekkenge» aidady...
Á.Bókeihannyń 1921 jyly «Aq jol» gazetiniń 27-sanynda jariialanǵan taǵy bir shaǵyn zametkasy qazaqtyń alǵashqy qairatker qyzdarynyń biri Sara Esovaǵa arnalǵan. Túrkistandaǵy jalpy qazaq-qyrǵyzdyń I sezi 1921 jyldyń qańtar aiynda Áýlieata qalasynda ashylady. Mine, sol jiynda delegattardy quttyqtap sóz sóilegen Sara Esovanyń boiynan avtor tabiǵi uiańdyq pen álsizdikti jeńip, óz teńdigi men baqyty úshin kúresken qazaq áieliniń jańa beinesin kóredi. Sony ózgelerge ónege etedi.
«Stýdentterge járdem kerek» degen maqalada («Aq jol». №314, 14 maýsym, 1923 jyl) Á. Bókeihan Túrkistan respýblikasy atynan Germaniiada oqyp jatqan bes qazaq stýdentiniń turmystyq jaǵdaiyna alańdaýshylyq bildiredi. Ózgelermen terezesi teń el bolý úshin shetelderde mamandar daiarlaýdyń mańyzyn atap ótedi. Shet jerde muqtajdyq kórip júrgen stýdentterge qamqorlyq kórsetýdi úkimetke ǵana artyp qoimai, «el bolyp járdem jinaýǵa kirisý kerek» deidi. Sodan soń járdem jinaýdyń tiimdi joldaryn aityp beredi.
Máskeý qalasynan jazǵan «Vystavka týraly» (№321, 30 maýsym, 1923 jyl) degen maqalada Á.Bókeihan Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesine (ol kezde jalpy Rossiia sharýashylyq vystavkasy) qatysýdyń shet aimaqtaǵy respýblikalar úshin erekshe mańyzyn atap kórsetedi. Onyń úlken tájiribe mektebi ekenin, bolashaqta halyq sharýashylyǵy jumystaryn úilesimdi júrgizýge qajettigin aitady.
Ult qairatkeri óz ideiasyn júzege asyrtpaǵan, sol ideia úshin qýǵyn-súrginge salyp, qamaýda ustaǵan, el-jurtynan aiyryp, azap kórsetken Keńes ókimetine eshýaqytta kiná taqqan, jamandaǵan emes. Ol eldik múddeniń saiasi talas-tartystan joǵary turatynyn dáleldep berdi. Sondyqtan da ashyq kúresten góri qazirgi jaǵdaiǵa beiimdelý arqyly ultty saqtap qalýdyń, el bolýdyń, basqarý isin, sharýashylyq júrgizýdi jetildirýdiń, ózgelerden kóbirek úirenýdiń, halyqtyń saýatyn ashý, zerdesin oiatýdy qalady. Onyń jazbalarynan osy baǵyt birden ańǵarylady.
Ol Keńes ókimetiniń halyqqa, elge paidasy tier jumystarynyń bárine qoldaý kórsetedi. «El arasynda oqý isin kim júrgizedi?» degen maqalanyń (№337,30.08.1923 j.) aitar oiy da tereńde. Bókeihanov «Kindik húkimettiń qazirgi ýaqytta halyqqa paidaly isiniń eń qadirlisi – oqý, oqytý...» dep atap kórsetedi. Mine, osy maqsatty júzege asyratyn, eń aldymen, «jergilikti húkimet» ekenin aitady. Ókinishke qarai, jergilikti biliktiń halyq aǵartý isine áli kúnge «salaq kózben» qarap otyrǵanyna qynjylady. Sonyń saldarynan muǵalimder qorǵansyz, el arasynda ashylǵan mekteptiń aty bar da zaty joq. Al, halyq aǵartý isi bolys, aýylnailardyń «úsh uiyqtasa túsine de enbei» otyrǵanyn synaidy. El ishinde oqytý isin júrgizý jergilikti biliktiń janashyrlyǵyna tikelei bailanysty. «Sondyqtan budan bylai jergilikti húkimet... elge erkelik qylýdy tastaityn ýaqyt jetti. El húkimet úshin emes, húkimet el úshin jasaityndyǵyn eshýaqyt esten shyǵarmaý kerek» dep túiindeidi avtor.
Sondai-aq, «Aq jol» gazetiniń №499 jáne №502 sandarynda jariialanǵan «Bilimge jalynǵan jurt orman, baǵyn qalai qoridy?», «Daniiada káperatip pen el sharýasy», 1925 jyldyń mamyrynda eki nómirge birdei salynǵan «Jerdiń quiqasy» atty ekonomikalyq taqyryptaǵy maqalalardyń sol kezdegi aýyl sharýalary úshin ǵana emes, qazirgi zertteýshi-ǵalymdar úshin de tanymdyq mańyzy zor desek, qatelespespiz. Ásirese, sońǵy materialda qazaqtyń keń-baitaq jazyq jerleri men ormandy alqabynyń topyraq quramyna jan-jaqty sipattama berip ótedi. «Jerdiń quiqasy» dep sanalatyn qunarly topyraq qabatyn saqtaýdyń joldaryn kórsetedi, tyńaitqysh túrlerimen, aýyspaly egis júiesiniń «álippesimen» tanystyrady. Aýyl sharýalaryna eginshiliktiń ǵylymi negizderi jóninde tereń túsindirme jasaidy. «Qyr balasy» atty búrkenshik atpen berilgen osy tanymdyq maqalanyń ózi-aq bir kezde Sankt-Peterbýrgtegi Orman institýtyna oqýǵa túsip, ony ekonomist mamandyǵy boiynsha bitirip shyqqan jannyń irgeli ǵulamalyq bilimin tanytsa kerek.
«Aq jol» gazetinde, sondai-aq, «Qyr balasy» laqap atymen jariialanǵan Qyrym tatarlarynyń eski ańyz-áńgimelerin oqydyq. Lev Tolstoidyń ataqty «Qajy Murat» povesinen úzindi tuńǵysh ret qazaq tilinde jaryq kórdi. Frantsýz klassigi Gi de Mopassannyń «Saýda» áńgimesi, aǵylshyn filosofy Oskar Ýaildtyń «Juldyz bala» atty hikaiasy ádebi qazaq tilinde gazettiń birneshe sandaryna basylyp shyqty. Búginde biz Álihan Bókeihandy Alash qozǵalysynyń kóshbasshysy, qazaqtyń tuńǵysh ulttyq memleketi – Alashorda úkimetiniń negizin qalaýshy qairatker retinde ǵana biletinimiz anyq. Al, onyń ádebi-mádeni dúnietanymy, entsiklopediialyq bilim parasaty, ǵalymdyq, jazýshylyq, jýrnalistik qarym-qabileti jaǵynan tani alamyz ba? Ái, qaidam. Mine, bul da bolashaqta óz zertteýshilerin kútip tur dep oilaimyz.
Sýhanberdi ORAZALYULY, Ońtústik Qazaqstan oblystyq qýǵyn-súrgin qurbandary murajaiynyń ǵylymi qyzmetkeri, jýrnalist.
Ońtústik Qazaqstan gazeti
