1918 jyldyń 29 qazan kúni Sovet ókimetin ornatýshy kommýnist-bolshevikterdiń izbasarlary – komsomoldardyń jeke uiymy qurylǵan eken. Bul uiym kezinde arnaiy daiyndyqpen kelip, qabyldaýshy komissiianyń qatań synynan súrinbei ótken jastardy ǵana óz qataryna qabyldaǵany ras.
Komsomol qataryna ótý bolashaǵyn biik mansappen, úlken ataqpen bailanystyratyn árbir jastyń basyp ótýge tiisti shartty baspaldaqtarynyń biri bolatyn. Al ákesi «halyq jaýy» atalyp sottalyp ketken nemese birjola atylyp ketken bozbala men boijetkenge komsomol qataryna alatyn synǵa túsýge múmkindik bergendi qoiyp, artyna it qosyp qýatyn bolǵan. Máselen, orta mektepti úzdik bitirgen, «Altyn medal» iegeri, mekteptegi eń bilimdi, eń talantty oqýshy, bolashaqta qazaq ádebietiniń tarihyn úsh ǵasyrǵa uzartqan ǵalym, «Alashtyń almas qylyshy» atanǵan qazaqtyń qazirgi kózi tiri birden-bir klassik jazýshysy Muhtar Maǵaýindi ákesi «halyq jaýy» retinde aidaýda júrgendikten, komsomoldyń mańaiynan da júrgizbegenin jazýshy óz esteliginde jazady. Iaǵni, komsomol qataryna dana Abaidyń on segizinshi qara sózinde «teginde, adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq», dep aitqanyndai, ózgelerden aqyl-parasat, adamshylyq-arlylyq, bilim-ǵylym tarapynan oq boiy ozyq bolsa da, saiasi turǵyda senimsiz dep tanylǵan jastar óte almaityn edi.
Sovet úkimetin qurýshy ári basqarýshy partiia bolǵan, Odaq quramyndaǵy ózge ulttarmen qatar qazaq halqyn da aiaýsyz ezip, qatygezdikpen janyshtap otyrǵan kommýnist-bolshevikterdiń kim bolǵanyn, olardyń ustanǵan el basqarý qaǵidalary men ustanymdarynyń qandai bolǵanyn bilý úshin, HH ǵasyr basynda ómir súrip, shyn kommýnisterdiń shynaiy betperdesin naqty tanyǵan qazaq azamattarynyń derekterine júgingenimiz jón. Áitpese, Sovet úkimetiniń tusynda biliktiń sózin sóilep, bar qyzyqqa kenelgen, jaily orynda otyryp, kommýnistik partiia músheleriniń eń tańdaýlylaryna ǵana buiyratyn, qarapaiym halyqtyń túsine de kirmegen jyly-jumsaqqa meldektei toiynǵan at tóbelindei ákim-qaralardy qoiyp, sovetten taiaq jep, teperish kórmegen bylaiǵy jurttyń ózi sotsialistik zaman ómirin jumaqqa sanaityny ras. Nan tegin edi, benzin kól-kósir bolatyn, araq sýsha aǵatyn edi degen siiaqty emis-emis este qalǵan jaqsylyq nyshandaryn alǵa tarta beredi. Biraq sol kommýnist-bolshevikterdiń qazaq halqyn jer betinen birjola joiý úshin, eń aldymen qazaq eliniń jalpy ekonomikasyn ustap otyrǵan, aldyndaǵy myńǵyrǵan malymen ózin de, jaqyn-juraǵat, týys-týǵanyn da asyrap otyrǵan bailar men áldi-aýqattylardyń kózin qurtýdy 1928 jyly qolǵa alǵanyn bilemiz. Kezinde myńdy aidaǵan bailardyń demeýshiligimen saiasatta óz isin júrgizýge kúsh taýyp otyrǵan Alash kósemderiniń qarjylyq súienishin joiǵan soń, kommýnister 1929 jyly alashtyq arystardy aýlai bastady. Ult múddesi jolyndaǵy arystan júrekti azamattardyń basyn bailaýǵa tastap, ult kósemderin birjaqty qylǵan soń, qazaqty jappai qyrýdyń amaly retinde kommýnister jasandy ashtyq uiymdastyrýǵa kiristi. Keshegi baidan tartyp alyp, kedeige úlestirgen maldy endi kedeidiń qolynan alyp, kolhozǵa uiystyrdy. Baidan eńbegimniń esesin aldym dep, ózin asyrap otyrǵan aǵaiynyn tonaǵan nadan jarly endi óz qolyndaǵy malyn amalsyz kolhozǵa qosty, qosqysy kelmegeni «jeke» degen jeksuryn atqa ie bolyp, ókimettiń sol kózine ilindi. Asyrap otyrǵan malynan airylǵan, 1921 jylǵy ashtyqta alash balasyn zor zulmattan qutqaryp qalǵan bas kóterer azamattary joq sorly qazaqtyń qyrylmaityn amaly joq edi. Osylaisha 1931-32 jyldary opalań-topalań etkizip jalpy halyqty bir eseńgiretip alǵan soń, qazaq dalasyna kommýnistik júieni engizýge eńbek sińirgen, ashtan qyrylyp jatqan halqyna kómek berýge dármeni bolmaǵan, kedeiden shyqqan kommýnist-bolshevikterdi, keshegi sovettik qylmys-genotsidtiń keregi joq kýágerleri retinde, 1937-38 jyldardyń repressiiasy arqyly joq etti. Bul jaǵdai jalǵyz qazaqtyń ǵana basyna túsken joq, repressiia Odaqqa ie bolyp otyrǵan orys halqyn da aiamady. Bylai aitqanda, kommýnister úshin ulttyq sezim de, ulttyq qundylyq ta joq bolatyn. Ony ózderi internatsionalizm degen búrkeme keppen jabatyn edi.
Budan keiingi alapat soǵysty aitpaǵanda, Abaidai dana týǵan kieli topyraqta atom bombasynyń synalyp, adamdardyń tájiribe qoianyna ainalýy; uly daladan ultaraqtai jer qalmai jyrtylýy; Araldyń sýalýy men Balqashtyń ýlanýy; kommýnist-bolshevikterdiń eń sońǵy soraqy qylmysy – jalǵyz aýyz dat úshin Almaty men oblys ortalyqtarynda jastardy jappai soqqyǵa jyǵyp ajal qushtyrýy men qýǵynǵa túsirip qoǵamnan alastaýy – osynyń bári kommýnist «kókelerimizdiń» qolymen jasalǵan sumdyqtar bolatyn. Osyndai qiianattyń bárin bastan ótkizgen halyqtyń balasy retinde qarap otyryp, ózderin BKP(b) Búkilodaqtyq kommýnistik-bolsheviktik partiia ataǵan uiymnyń ustanymy jekelegen ulttarǵa da, jalpy adamzatqa da qas qaǵidalardan turǵanyn kóremin. Olai emes dep aqtaǵym kelse de, tarihi derekter, halyqtyń kommýnistik partiia men Sovet úkimetinen kórgen teperishteri aqiqattan attatpaidy. Sodan kelip, «bul kommýnist degender áý bastan osyndai qanquily, qanypezer adamdar boldy ma, álde sovettik tarihtanýshy ǵalymsymaqtardyń (ǵalymdar – qazaqtyń shynaiy tarihyn jazǵandar, mysaly, Kenesaryny zerttegen E.Bekmahanov siiaqty tulǵalar, al ǵalymsymaqtar – sovettik saiasattyń soiylyn soǵyp sóz sóilegender – N.E.) aityp júrgenindei, «usaq ulttar saiasatyndaǵy lenindik ádil printsipter Stalin kezinde óreskel burmalanǵandyqtan» (orta mektepte alǵan bilimimnen jańylmasam, osylai dep túsindiretin edi – N.E.) bolǵan zulmattar ma?» degen suraq eriksiz týady.
HH ǵasyr basyndaǵy kommýnist-bolshevikterdiń qazaq dalasyna kelip, óz saiasattaryn júrgize bastaǵan kezinde-aq olardyń ishki qoiasyn kóre bilgen, shynaiy baǵasyn bere bilgen Alash kósemi Álihan Bókeihanovtyń jazǵandarynan úzindi usynǵandy jón kórdim. Aq-qarasyn ádil halyq ózi tarazylap alar.
1917 jyly «Qazaq» gazetiniń №253 sanynda Á.Bókeihanov «Qyr balasy» degen búrkenshik atpen jariialaǵan «Jurt tóreshi» degen maqalada (Á.Bókeihanov. Shyǵarmalar. Qurastyrǵan M.Qoigeldiev, Almaty, Qazaqstan», 1994, 267-bet) sovet zamanynda qazaq kommýnisteriniń atasy retinde dáriptelgen Álibi Jangeldin týraly bylai deidi:
«Ótken mart aiynda jumysshy hám soldat depýtattarynyń Petrograd soveti Torǵai ýeziniń qazaǵyna jańa tártipti túsindirý úshin as iship aiaq bosatar Jangeldindi shyǵarǵan edi.
Sovet ókili Jangeldin eski húkimet zamanynda, qazaq shapanyn kabinet kiimine, islam dinin hristian dinine aiyrbastap, Jangeldini Stepanovqa ainaldyryp, missioner bolyp edi. Biraq ol óziniń ókil atalarynyń úmitin bosqa shyǵardy. Olar Stepanovty súirep, túrli mekemelerde perevodchik, hatshy qylyp ta qarady. Stepanov baryp turǵan sáýlesizdiń ózi bolǵandyqtan, esh jerde oryn teýip tura almai, tirshilikke qyry joq qańǵybas bolyp ketken edi.
Mine osy buralqy Stepanov mart ishinde Petrograd Sovetiniń ókilimin dep alǵashqy ashylǵan Torǵaiski oblastnoi komitetke keledi. Stepanovtyń kim ekenin burynnan biletin komitet, Petrograd Sovetinen suraidy: din ózgertýi qýlyq bieniń saýynynan da jii bul kúnde qaitadan islam dinine shyqqan Stepanov–Jangeldin Sovet ókili ekeni ras pa?- dep. Sovet jaýap qaitarady, Stepanov–Jangeldin Torǵai ýezine sotsial-demokrat partiiasynyń pikirin taratýǵa shyǵarylǵany ras dep.
Stepanov–Jangeldin jaz boiy Torǵai ýezin aralady, Sovetke qazaq atynan shúbáli aryzdar berdi, komissarlardyń Torǵaiskii oblastnoi ýprava aǵzalarynyń hám ýchreditelnoe sobraniege sailanatyn kandidattardyń ústinen túrli shaǵym júrgizdi, kadet dedi, kázirgi zamannyń túrli «kiná sumdyǵyn» solardyń ústine aýdardy.
Sovetter ony qorǵady, ishki ister ministerstvosymen hattasyp, «Birikken sharttyń» shaǵymynan basqa jumys joqtai, áýre boldyq. Aqyrynda, halyq tóreshi, Jangeldin hám ol arqyly aqymaqtanǵan sovet isi týraly ádil tóresin berdi.
Torǵai ýezinde ýchreditelnoe sobranie sailaýy bolǵanda báigi alǵandar:
1-nshi nómir Alash partiiasy 54 myń 978.
2-nshi nómir sotsial-demokrat 41 daýys aldy.
Mini riialyq pen halyqty adastyrýshy uiatsyzdardyń isine jurt tóreshi ekeni osy».
Kórip otyrǵanymyzdai, bul derekten birneshe tujyrym jasaýǵa bolady:
birinshiden, Jangeldinniń patsha zamanynda atymen qosa dinin de ózgertip, qazaq arasynda missionerlik qyzmet atqarǵan, iaǵni qazaqty shoqyndyrý arqyly orystandyrý saiasatyn iske asyrýǵa atsalysqan, patsha zamanyndaǵy qazaq ultynyń eń basty jaýlarynyń biri, dinin de, ózin týǵan halqyn da satqan, ishten shyqqan satqyn bolǵan;
ekinshiden, sáýlesiz, tirshilikke qyry joq qańǵybas bolǵan;
úshinshiden, patsha biligi qulaǵan soń hristian dinin islam dinine qaita aýystyryp, alashtyń sózin sóilemei, Sovettiń soiylyn soqqan;
tórtinshiden, Torǵai ýezin jaz boiy aralaǵanda tyndyrǵan isi jurttyń syrtynan shaǵym uiymdastyryp, jalǵan aryz jazý bolǵan. Aqyry sailaý kezinde halyq aq pen qarany aiyryp, Alash partiiasy 54 myń 978 daýys jinaǵanda, Sovettik sotsial-demokrattar nebári 41 daýysqa ǵana ie bolǵan. Osydan-aq qazaq halqynyń, jalpy alash jurtynyń Sovettik bilikke túbegeili qarsy bolǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Reti kep turǵanda aitpai ketý jón bolmas, Jangeldin–Stepanov siiaqty ata-tegin ózgertý, dinin ózgertý nemese múlde dinnen shyǵý siiaqty satqyndyq túrleri kommýnisterge tán bolǵany óz aldyna (Ýlianov-Lenin, Djýgashvili-Stalin, t.b. tolyp jatyr), bilimdi, arly azamattardyń syrtynan jala uiymdastyrý, el ishine alaýyzdyq otyn jaǵyp, iritki salý sekildi áreketter de kommýnist-bolshevikterdiń súiikti isterine ainaldy. Bul tásildi kommýnister 1937-38 jyldardaǵy repressiia tusynda keremet paidalandy jáne jemisin de molynan kórdi (repressiiaǵa jalpy 25 myń adam ushyrasa, sonyń 3 myńy qazaqtyń mańdaialdy aitýly tulǵalary bolǵan degen derek bar, iaǵni 25 myń ótirik aryz jazylyp, naqaq jala jabylǵan degen sóz! Jalaqorlyqtyń budan asqan túrin álemniń eshbir elinen taba almassyz!)
Bizdiń aityp otyrǵanymyz Jangeldin-Stepanov siiaqty kommýnistiń tabiǵi bolmysy men áreketi, al jalpy kommýnist-bolshevikter bilik basyna qalai keldi degenge toqtalsaq, munda biz kádimgi terrorlyq áreketter arqyly júzege asyrylǵan saiasi kúres túrin kóremiz. Á.Bókeihanov 1918 jyly «Qazaqtyń» №260 sanyna jariialaǵan «Saiasi hal» degen maqalasynda (Á.Bókeihanov. Shyǵarmalar. Qurastyrǵan M.Qoigeldiev, Almaty, Qazaqstan», 1994, 271-bet): «5 ianvarda Rossiia quryltaiy jiyldy hám bolshevik kúshimen qýyldy», dep jazady. Odan ári buǵan deiin oryn alǵan saiasi kúresterdi, bolǵan oqiǵalardy qazaq qaýymyna bylaisha tarqatyp, túsindiredi.
«Bizdiń oqýshylarǵa belgili sentiabrde memleket májilisi qurylǵany (1917 jyldyń qyrkúiek aiyn aityp otyr – N.E.). Bolshevikter bul májilisten shyǵyp ketken edi: sebebi memleket májilisi Rossiia quryltaiyn jinaidy, biz bolshevik qarý-jaraq jumsasaq ta quryltaidy jiiamyz, degen edi (iaǵni, Reseidiń bolashaǵyn oilaǵan memleket májilisiniń Rossiia quryltaiyn jinaimyz degen pikirine qarsy, bolshevikter biz qarý-jaraq kúshimen bolsa da tek ózimiz ǵana bilikke ie bolatyn quryltai jiiamyz dep, demokratiiaǵa qarsy, eshkimniń pikirimen sanaspaityn, terrorlyq sipattaǵy minez kórsetti degen sóz – N.E.). Oktiabr aiaǵynda memleket májilisin bolshevik kúshpen qýyp taratty, Ýaqytsha úkimetti abaqtyǵa salyp, joǵaltty.
Shynymen bolshevik Rossiia quryltaiyn jimaq bolǵanda, kúsh-qýaty qolynda 28 noiabrge quryltaidy jiiýǵa jahid etýi kerek edi. Bolshevik úkimeti astanadaǵy quryltai sailaýynyń komissiiasyn abaqtyǵa saldy. 28 noiabrde jinalǵan quryltai depýtatyn qýdy. Onda depýtat sany 400-ge tolmai quryltai ashqyzbaimyn dep edi. 5 ianvarda 500-den asa depýtat jiylǵan edi. Bulardy myltyq jumsap, taǵy qýyp Rossiia quryltaiyn tarqatty. Nikolai túskennen beri jurttyń súiengen, taianǵany, qudaidan sońǵy, quryltai edi. Quryltai basyna butyn kóterip, bolshevik saridy». Patshalyq monarhiia qulatylǵannan keiin halyq bilikti óz qolyna alyp, quryltai jasap, demokratiialyq túrde sailaý jasaýǵa qam qylǵanymen, qolyndaǵy ásker kúshimen jáne qarý-jaraqtyń qýatymen bolshevikter terrorlyq sipattaǵy áreketter arqyly óz degenin jasaǵanyn baiqaimyz. Quddy qazirgi kúndegi Livanda bolǵan jáne Siriialyq bilikke qarsy qarýly sodyrlardyń qimyly ispetti.
«Endi Nikolai óldi,- dep jalǵastyrady Á.Bókeihanov maqalany. Qamshy joǵaldy, endi bilik jurtta, bilik jurtta bolsa, jurt jalpy, jasyryn, tóte sailaýmen shyǵarǵan depýtat májilisi quryltaida da degen edi. Bilik jurtta ózgege kezek bermei, aiǵailap aldymen shabatyn bolshevik edi. Bolsheviktiń munysy, allalap otyryp, qonǵan úidiń qatynyna qol salatyn jalǵan qojanyń isi bolyp shyqty («Úkimet – halyqtiki!»- dei otyryp, sol halyqty qynadai qyrǵan kommýnistik biliktiń áreketin tap basyp sýretteitindei teńeý men balaýdy óz basym osy kúnge deiin taba almaǵan edim, Álihan Bókeihanovtyń bolshevikti jalǵan qojaǵa balaǵanyn oqyǵanda, ult kósemi qoldanǵan metaforanyń dáldigine, ýyttylyǵy men qýattylyǵyna súisinbeske bolmady – N.E). Soǵysty toqtatam, bitim qylam dep qarańǵy soldatty ertip alyp, demagogiiaǵa súienip is júrgizgen edi. Bitim joq. Quryltaidy qorǵaiym degen qaýym kisileri, quryltai depýtattary abaqtyda.
Quryltai ashylǵan kúni kóp jumysshylar, ózge kóp qala kisileri «hakimshilik quryltaiǵa» dep tý alyp, kóshege shyqqan. Osy topty bolshevik áskeri shatyrdan pýlemet astyna alyp, kóp kisini óltirip, qýyp tastaǵan. 1905-nshi jyly 9 ianvarda astanadaǵy neshe myń jumysshylar bostandyq ber dep, Nikolaiǵa barǵan. Nikolai bularǵa pýlemet bostandyǵyn kórsetken. Bolshevik Nikolaidyń aiaǵyn qushty. Nikolaidyń da, munyń emshektes inisi bolsheviktiń de pýlemettep jatqany – jalpy jurt, ekeýiniń de súiengeni – qarańǵy soldat». Baiqap otyrsańyz, Nikolaidy monarhiialyq bilik iesi retinde taqtan taidyrǵan Ýaqytsha úkimet edi, biraq Nikolaidy adam retinde otbasymen birge jer betinen joiyp jiberýdi oilaryna almaǵan deýge bolady. Úi qamaqta bolsa da, otbasymen birge aman-esen júrip jatqan-dy. Qalai bolshevikter quryltaidy taratyp, qoldaryna bilikti aldy, solai burynǵy patsha Nikolaidy qatyn-balasymen birge aiýandyqpen atyp óltirip, tuqymyn tuzdai qurtty. Eń soraqysy, bir úili jandy úlken-kishi dep qaramai óz qolymen qyryp salǵan qandyqol qaraqshy Goloshekin 1925 jyly qazaq elin basqarýǵa tikelei Stalinniń buiryǵymen Qazaqstanǵa keldi. Goloshekin tusyndaǵy qazaq qaiǵysyn myń jyl jyrlasaq ta, kóz jasymyzdyń taýsylmasy aqiqat. Mine, bul da – «shaiqas pen eńbekte shynyqqan» dep maqtalatyn aitýly kommýnisterdiń shynaiy bet-beinesi men el basqarý jolyna bir mysal.
Sovet úkimetiniń atyna kir jýytpaityn, komsomoldyń 100 jyldyǵyn babasynyń toiyndai toilap jatqan kommýnisterdiń qazirgi partiiasyna da, burynǵy múshelerine de, Sovet dáýirindegi qazaqtyń qasyretti tarihynan habary joq qarapaiym halyqqa da Álihan Bókeihanovtyń kezinde «Qazaq» gazetine jariialanǵan maqalalaryn oqýǵa keńes beremiz: tym bolmasa, kózi ashyq, kókiregi oiaý keleshek urpaǵymyzdyń kózine uialmai qaraý úshin.
«Quryltai aldymen jurtqa bedeldi úkimet sailamaq edi,- dep jalǵastyrady Alash kósemi óz maqalasyn. Quryltaiǵa súiengen kúshti úkimet bosaǵan tizgindi jiyp ap, tejep ustap, tentek, bastaqty tiyp, jurtqa paidaly tártip shyǵaryp, eldi bilemek edi. Quryltai ózi Rossiia memleketine negizgi zakon shyǵaryp, memleket kóshin túzetip, jurtqa paidaly bitim qylyp, jaqsy saparǵa jurt tilegen tartpaq edi.
Bul maqsattyń bári 5 ianvardaǵy (1918 jylǵy – N.E.) pýlemet oǵymen quiyn soqqan kúldei ushty. Orys jurtynyń ultshyldary, jurtyna jany ashyry, qabyrǵasy qaiysatyny azada qaldy. Aqyldy, ult paidasyn demagogiia, qarańǵylyq basty... Ýkraina, Don, Kavkaz, Túrkistan, Sibir, Orynbor, ózge neshe ishki qalalar bolshevikpen soǵysyp jatyr. Maidandaǵy soldat úidi-úiine qashyp jatyr. Mujyq, soldat biz bolshevik dinine kirdik dep qalany, pomeshikti, bai mujyqty talap jatyr. Temir jol toqtady, astanalar, astyq satyp alatyn ýaliattar, maidandaǵy ásker jutap jatyr.
Bizdiń qazaq jeri ázir bul Rossiia ylańynan aman.
Alashtyń balasy aman qalar ma, joq pa? Boljap bolmaidy. Qorqamyn jalpy jurttyń qarańǵylyǵynan, basshy bolam dep tonyn ainaldyryp kiip, jurt tilegin óziniń soqyr tiynyna aiyrbastaǵannan». Mine, naǵyz ulty úshin soqqan júrek! Alysty kóre bilgen danalyq! Qarańǵy soldattyń qolyna tigen bilikke moiynsuný degenimiz soqyrdyń qolyna, sańyraýdyń astyna túskenmen birdei bolatynyn boljai bilgen ǵoi: soqyrǵa kim ekeniń bári bir, aqyly asqan danasyń ba, kúnási joq balasyń ba – tómpeshtei beredi, al sańyraý «óldim!» deseń estimeidi! Bárinen jamany – zańsyz qarý kúshimen, terrorlyq áreketter arqyly búkil bilikke túgel ie bolǵan Jangeldin–Stepanov sekildi imanyn satqan ekijúzdilerdiń el ishine enýi edi. Sondyqtan da Á.Bókeihanov «Aǵa-ini, Alashtyń azamaty, birik, búgingi úi ara ýaq isti tasta, myna qarańǵy qara bult Rossiia ylańynan Alash basyn qorǵaityn jolǵa shyq,» deidi.
«Rossiia memleketi endi jaqyn arada úiirge qosylmaidy. Bilikten airylsaq, myna oryssha qańǵyp ketemiz. Kósh bastaǵan aqsaqal aǵa, ziialy ini, jergilikti jurt qyzmetin taza atqar! Jalpy jurtqa muryndyq bol!» dep uran tastaidy.
Adamshylyq kelbeti Jangeldin-Stepanovtai, eńbekshi halyqtyń quqyn qorǵaimyz dei otyryp, sol jumysshyny kóshede pýlemetpen qyrǵan kommýnistik-bolsheviktik úkimet ornaǵan Rossiianyń jaqyn arada úiirge qosylmaitynyn tamyrshydai tap basyp aitqanyna, amal joq, qairan qalamyz! Qoltyqqa shyqqan shiqandai bolǵan Sovet úkimeti júrgizgen kommýnistik ideologiia ózi ómir súrgen jetpis jyldyń ishinde jer betine az ylań salǵan joq. Qanshama ataýly halyqtardy dininen, tilinen aiyrǵany azdai, adam sany shamaly nesheme ulttardy jer betinen birjola joiyp jiberdi. Eń aqyry, osy kúnge deiin oń sheshimi tabylmaǵan ońtústik pen soltústik Koreia tragediiasynyń ózi nege turady? Eki Koreidiń qai jaǵynda adamdar baqyttyraq ekenin ózińiz de shamalarsyz. 16 jeltoqsanda qazaq jastary alańǵa shyqpaǵanda, bálkim biz de osy kúni Soltústik Koreianyń kebin kiip, temir sharbaqtyń ar jaǵynda «baqytty» kún keship jatar ma edik, kim bilsin?
Endi osynyń bári az bolǵandai, qazannyń 22 kúni komsomoldyń 100 jyldyǵy dep zal toly kisi jinap, al qyzyl tý kóterip, syrnailatyp-kerneiletip án salyp, aqsaqaldaryn shyǵartyp sóz sóiletip, búkil elge áigiletip dúbirli toi jasaǵanyn – betperdesi joǵaryda biz jazǵandai kommýnist-bolshevikterdiń urpaǵy ma, álde sarqynshaǵy ma, áiteýir halyqtyń qamyn jegen bop, biik minberden sóz sóilegendi jaqsy kóretin, qandai bolmasyn áiteýir bir jumsaqtaý oryntaqta otyrýdy murat tutqan kommýnistik partiia músheleriniń, solardyń el ishindegi qolshoqpar-belsendileriniń áreketi ózderiniń bilimsiz, namyssyz, kórkeýde ekendikterin áshkerelegenderimen turmai, táýelsiz Qazaq eliniń erkin azamattaryn qorlaǵandyq dep bilemin. Ózderiniń ekijúzdi aiar ekenderin qansha jerde, qalai kórsetse de óz erikteri, biraq baiaǵyda jidip ketken múrdege ainalsa da, qudaidyń qarǵysymen qara jerge ene almai jatqan basshylaryna tabynatyn kommýnisterdiń kósemi beinelengen qyzyl týdy táýelsiz elimizdiń qasietti kók bairaǵymen qatar kóterip turǵandaryn kórgende, atarǵa oq bolmaǵandai kúide bolǵanymyzdy jasyra almaimyz. Qudai-aý, shirek ǵasyr ǵana buryn edi ǵoi, osy qasqabas óliktiń quryǵynan qutylyp, táýelsiz el boldyq dep jariialaǵanymyz! Jiyrma jetinshi jylǵa ketip bara jatqan táýelsizdikke masaiyp júrgenimiz ne, qyzyl týdy kóterip, kommýnizmdi ardaqtap án salyp turǵanymyz ne!? Mine, kommýnisterdiń ekijúzdi aiarlyǵynyń taǵy bir dáleli! Táýelsizdikti biz ornattyq degendei jelpinip sóiletin keshegi kommýnist «kókelerimiz» búgin basqasha sairap jatyr. «On bes jyl ómirimdi komsomolǵa arnadym,»- dep suhbat berip jatty elimizdegi saqalsyz aqsaqaldarymyzdyń biri. Qazaqtyń baǵyn taidyrǵan, baqytyn qaiyrǵan kommýnistik júiege qyzmet etkenine uialýdyń ornyna, birtúrli maqtanyshpen aityp turǵanyn kórip, eriksiz «sengen qoiym sen bolsań...» dep kijinýge týra keldi.
Osylai kete berse, 2028 jyly biznesin adal júrgizip, biýdjetke táp-táýir salyq tólep otyrǵan isker azamattarymyzdyń mal-múlkin tartyp alyp, ózderin shetel asyryp, tentiretip qýyp jiberermiz, sosyn 2038 jyly aqyl-imany bar-aý, bizdiń aram qýlyǵymyzdyń syryn túsinip qoiady-aý degen parasatty azamattardy quryqtarmyz. Qaita shapqan jaý jaman demekshi, eger ar-uiatyna qarasa, elimizde partiia retinde qurylýǵa da moraldyq quqy joq kommýnistik partiia qaita ainalyp bilik basyna kele me degen qorqynysh ta oianady keýdede. Ishinara ulttyq máseleni qozǵaǵan keibir partiialardy jaratpaityn, tipti janyna jaqyn kelse jiirkenip, osqyrynyp qaraityn ózimizdiń súiikti «Nur Otanymyz» da kommýnisterdiń bul toiyna ish tartatyn siiaqty. Ekeýiniń túbi bir bolǵanymen, baǵyty eki túrli edi ǵoi dep ózimizdi jubatsaq ta, ákesi bólek bolsa da, sheshesi ortaq, bir ananyń emshegin tel emgen nemeler jeme-jemde aǵaiynshylasyp kete me dep te qorqamyz. Qalai bolǵanda da, táýelsiz elimizdiń taq tórine shyǵyp alyp, kúni batqan, qarasy óshken, qazaq halqynan qarǵystan basqa eshteńe almaǵan, qazaqqa qyrǵynnan basqa eshteńe bermegen kórinde ókirgir kommýnistik partiianyń artynan ergen kúshigi – komsomol uiymynyń 100 jyldyǵyn toilaý qazaq ultyn súietin, Qazaq elin súietin, óz jurtyn súie otyryp, hakim Abaidyń «allany súi, adamzatty súi, ádiletti súi» degen ósietine sai barsha adamzatty qurmet tutatyn meniń azamattyq namysyma, ashý-yzama tigen soń, osy maqalany jazyp otyrmyn.
Alash arystarynyń armanyn arqalaisyz ba, álde kommýnist «kókelerdiń» sońynan eresiz be, qurmetti aǵaiyn, tańdaý – Sizde.
Nurlan Esei
