الاش ارىستارى جەنە كوممۋنيست "كٶكەلەر"

1918 جىلدىڭ 29 قازان كٷنٸ سوۆەت ٶكٸمەتٸن ورناتۋشى كوممۋنيست-بولشەۆيكتەردٸڭ ٸزباسارلارى – كومسومولداردىڭ جەكە ۇيىمى قۇرىلعان ەكەن. بۇل ۇيىم كەزٸندە ارنايى دايىندىقپەن كەلٸپ, قابىلداۋشى كوميسسييانىڭ قاتاڭ سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتكەن جاستاردى عانا ٶز قاتارىنا قابىلداعانى راس.

كومسومول قاتارىنا ٶتۋ بولاشاعىن بيٸك مانساپپەن, ٷلكەن اتاقپەن بايلانىستىراتىن ەربٸر جاستىڭ باسىپ ٶتۋگە تيٸستٸ شارتتى باسپالداقتارىنىڭ بٸرٸ بولاتىن. ال ەكەسٸ «حالىق جاۋى» اتالىپ سوتتالىپ كەتكەن نەمەسە بٸرجولا اتىلىپ كەتكەن بوزبالا مەن بويجەتكەنگە كومسومول قاتارىنا الاتىن سىنعا تٷسۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەندٸ قويىپ, ارتىنا يت قوسىپ قۋاتىن بولعان. مەسەلەن, ورتا مەكتەپتٸ ٷزدٸك بٸتٸرگەن, «التىن مەدال» يەگەرٸ, مەكتەپتەگٸ ەڭ بٸلٸمدٸ, ەڭ تالانتتى وقۋشى, بولاشاقتا قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىن ٷش عاسىرعا ۇزارتقان عالىم, «الاشتىڭ الماس قىلىشى» اتانعان قازاقتىڭ قازٸرگٸ كٶزٸ تٸرٸ بٸردەن-بٸر كلاسسيك جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋيندٸ ەكەسٸ «حالىق جاۋى» رەتٸندە ايداۋدا جٷرگەندٸكتەن, كومسومولدىڭ ماڭايىنان دا جٷرگٸزبەگەنٸن جازۋشى ٶز ەستەلٸگٸندە جازادى. ياعني, كومسومول قاتارىنا دانا ابايدىڭ ون سەگٸزٸنشٸ قارا سٶزٸندە «تەگٸندە, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مٸنەز دەگەن نەرسەلەرمەن وزباق», دەپ ايتقانىنداي, ٶزگەلەردەن اقىل-پاراسات, ادامشىلىق-ارلىلىق, بٸلٸم-عىلىم تاراپىنان وق بويى وزىق بولسا دا, ساياسي تۇرعىدا سەنٸمسٸز دەپ تانىلعان جاستار ٶتە المايتىن ەدٸ.

سوۆەت ٷكٸمەتٸن قۇرۋشى ەرٸ باسقارۋشى پارتييا بولعان, وداق قۇرامىنداعى ٶزگە ۇلتتارمەن قاتار قازاق حالقىن دا اياۋسىز ەزٸپ, قاتىگەزدٸكپەن جانىشتاپ وتىرعان كوممۋنيست-بولشەۆيكتەردٸڭ كٸم بولعانىن, ولاردىڭ ۇستانعان ەل باسقارۋ قاعيدالارى مەن ۇستانىمدارىنىڭ قانداي بولعانىن بٸلۋ ٷشٸن, حح عاسىر باسىندا ٶمٸر سٷرٸپ, شىن كوممۋنيستەردٸڭ شىنايى بەتپەردەسٸن ناقتى تانىعان قازاق ازاماتتارىنىڭ دەرەكتەرٸنە جٷگٸنگەنٸمٸز جٶن. ەيتپەسە, سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ تۇسىندا بيلٸكتٸڭ سٶزٸن سٶيلەپ, بار قىزىققا كەنەلگەن, جايلى ورىندا وتىرىپ, كوممۋنيستٸك پارتييا مٷشەلەرٸنٸڭ ەڭ تاڭداۋلىلارىنا عانا بۇيىراتىن, قاراپايىم حالىقتىڭ تٷسٸنە دە كٸرمەگەن جىلى-جۇمساققا مەلدەكتەي تويىنعان ات تٶبەلٸندەي ەكٸم-قارالاردى قويىپ, سوۆەتتەن تاياق جەپ, تەپەرٸش كٶرمەگەن بىلايعى جۇرتتىڭ ٶزٸ سوتسياليستٸك زامان ٶمٸرٸن جۇماققا سانايتىنى راس. نان تەگٸن ەدٸ, بەنزين كٶل-كٶسٸر بولاتىن, اراق سۋشا اعاتىن ەدٸ دەگەن سيياقتى ەمٸس-ەمٸس ەستە قالعان جاقسىلىق نىشاندارىن العا تارتا بەرەدٸ. بٸراق سول كوممۋنيست-بولشەۆيكتەردٸڭ قازاق حالقىن جەر بەتٸنەن بٸرجولا جويۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن قازاق ەلٸنٸڭ جالپى ەكونوميكاسىن ۇستاپ وتىرعان, الدىنداعى مىڭعىرعان مالىمەن ٶزٸن دە, جاقىن-جۇراعات, تۋىس-تۋعانىن دا اسىراپ وتىرعان بايلار مەن ەلدٸ-اۋقاتتىلاردىڭ كٶزٸن قۇرتۋدى 1928 جىلى قولعا العانىن بٸلەمٸز. كەزٸندە مىڭدى ايداعان بايلاردىڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن ساياساتتا ٶز ٸسٸن جٷرگٸزۋگە كٷش تاۋىپ وتىرعان الاش كٶسەمدەرٸنٸڭ قارجىلىق سٷيەنٸشٸن جويعان سوڭ, كوممۋنيستەر 1929 جىلى الاشتىق ارىستاردى اۋلاي باستادى. ۇلت مٷددەسٸ جولىنداعى ارىستان جٷرەكتٸ ازاماتتاردىڭ باسىن بايلاۋعا تاستاپ, ۇلت كٶسەمدەرٸن بٸرجاقتى قىلعان سوڭ, قازاقتى جاپپاي قىرۋدىڭ امالى رەتٸندە كوممۋنيستەر جاساندى اشتىق ۇيىمداستىرۋعا كٸرٸستٸ. كەشەگٸ بايدان تارتىپ الىپ, كەدەيگە ٷلەستٸرگەن مالدى ەندٸ كەدەيدٸڭ قولىنان الىپ, كولحوزعا ۇيىستىردى. بايدان ەڭبەگٸمنٸڭ ەسەسٸن الدىم دەپ, ٶزٸن اسىراپ وتىرعان اعايىنىن توناعان نادان جارلى ەندٸ ٶز قولىنداعى مالىن امالسىز كولحوزعا قوستى, قوسقىسى كەلمەگەنٸ «جەكە» دەگەن جەكسۇرىن اتقا يە بولىپ, ٶكٸمەتتٸڭ سول كٶزٸنە ٸلٸندٸ. اسىراپ وتىرعان مالىنان ايرىلعان, 1921 جىلعى اشتىقتا الاش بالاسىن زور زۇلماتتان قۇتقارىپ قالعان باس كٶتەرەر ازاماتتارى جوق سورلى قازاقتىڭ قىرىلمايتىن امالى جوق ەدٸ. وسىلايشا 1931-32 جىلدارى وپالاڭ-توپالاڭ ەتكٸزٸپ جالپى حالىقتى بٸر ەسەڭگٸرەتٸپ العان سوڭ, قازاق دالاسىنا كوممۋنيستٸك جٷيەنٸ ەنگٸزۋگە ەڭبەك سٸڭٸرگەن, اشتان قىرىلىپ جاتقان حالقىنا كٶمەك بەرۋگە دەرمەنٸ بولماعان, كەدەيدەن شىققان كوممۋنيست-بولشەۆيكتەردٸ, كەشەگٸ سوۆەتتٸك قىلمىس-گەنوتسيدتٸڭ كەرەگٸ جوق كۋەگەرلەرٸ رەتٸندە, 1937-38 جىلداردىڭ رەپرەسسيياسى ارقىلى جوق ەتتٸ. بۇل جاعداي جالعىز قازاقتىڭ عانا باسىنا تٷسكەن جوق, رەپرەسسييا وداققا يە بولىپ وتىرعان ورىس حالقىن دا ايامادى. بىلاي ايتقاندا, كوممۋنيستەر ٷشٸن ۇلتتىق سەزٸم دە, ۇلتتىق قۇندىلىق تا جوق بولاتىن. ونى ٶزدەرٸ ينتەرناتسيوناليزم دەگەن بٷركەمە كەپپەن جاباتىن ەدٸ.

بۇدان كەيٸنگٸ الاپات سوعىستى ايتپاعاندا, ابايداي دانا تۋعان كيەلٸ توپىراقتا اتوم بومباسىنىڭ سىنالىپ, ادامداردىڭ تەجٸريبە قويانىنا اينالۋى; ۇلى دالادان ۇلتاراقتاي جەر قالماي جىرتىلۋى; ارالدىڭ سۋالۋى مەن بالقاشتىڭ ۋلانۋى; كوممۋنيست-بولشەۆيكتەردٸڭ ەڭ سوڭعى سوراقى قىلمىسى – جالعىز اۋىز دات ٷشٸن الماتى مەن وبلىس ورتالىقتارىندا جاستاردى جاپپاي سوققىعا جىعىپ اجال قۇشتىرۋى مەن قۋعىنعا تٷسٸرٸپ قوعامنان الاستاۋى – وسىنىڭ بەرٸ كوممۋنيست «كٶكەلەرٸمٸزدٸڭ» قولىمەن جاسالعان سۇمدىقتار بولاتىن. وسىنداي قيياناتتىڭ بەرٸن باستان ٶتكٸزگەن حالىقتىڭ بالاسى رەتٸندە قاراپ وتىرىپ, ٶزدەرٸن بكپ(ب) بٷكٸلوداقتىق كوممۋنيستٸك-بولشەۆيكتٸك پارتييا اتاعان ۇيىمنىڭ ۇستانىمى جەكەلەگەن ۇلتتارعا دا, جالپى ادامزاتقا دا قاس قاعيدالاردان تۇرعانىن كٶرەمٸن. ولاي ەمەس دەپ اقتاعىم كەلسە دە, تاريحي دەرەكتەر, حالىقتىڭ كوممۋنيستٸك پارتييا مەن سوۆەت ٷكٸمەتٸنەن كٶرگەن تەپەرٸشتەرٸ اقيقاتتان اتتاتپايدى. سودان كەلٸپ, «بۇل كوممۋنيست دەگەندەر ەۋ باستان وسىنداي قانقۇيلى, قانىپەزەر ادامدار بولدى ما, ەلدە سوۆەتتٸك تاريحتانۋشى عالىمسىماقتاردىڭ (عالىمدار – قازاقتىڭ شىنايى تاريحىن جازعاندار, مىسالى, كەنەسارىنى زەرتتەگەن ە.بەكماحانوۆ سيياقتى تۇلعالار, ال عالىمسىماقتار – سوۆەتتٸك ساياساتتىڭ سويىلىن سوعىپ سٶز سٶيلەگەندەر – ن.ە.) ايتىپ جٷرگەنٸندەي, «ۇساق ۇلتتار ساياساتىنداعى لەنيندٸك ەدٸل پرينتسيپتەر ستالين كەزٸندە ٶرەسكەل بۇرمالانعاندىقتان» (ورتا مەكتەپتە العان بٸلٸمٸمنەن جاڭىلماسام, وسىلاي دەپ تٷسٸندٸرەتٸن ەدٸ – ن.ە.) بولعان زۇلماتتار ما?» دەگەن سۇراق ەرٸكسٸز تۋادى.

حح عاسىر باسىنداعى كوممۋنيست-بولشەۆيكتەردٸڭ قازاق دالاسىنا كەلٸپ, ٶز ساياساتتارىن جٷرگٸزە باستاعان كەزٸندە-اق ولاردىڭ ٸشكٸ قوياسىن كٶرە بٸلگەن, شىنايى باعاسىن بەرە بٸلگەن الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ جازعاندارىنان ٷزٸندٸ ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸم. اق-قاراسىن ەدٸل حالىق ٶزٸ تارازىلاپ الار.

1917 جىلى «قازاق» گازەتٸنٸڭ №253 سانىندا ە.بٶكەيحانوۆ «قىر بالاسى» دەگەن بٷركەنشٸك اتپەن جارييالاعان «جۇرت تٶرەشٸ» دەگەن ماقالادا (ە.بٶكەيحانوۆ. شىعارمالار. قۇراستىرعان م.قويگەلديەۆ, الماتى, قازاقستان», 1994, 267-بەت) سوۆەت زامانىندا قازاق كوممۋنيستەرٸنٸڭ اتاسى رەتٸندە دەرٸپتەلگەن ەلٸبي جانگەلدين تۋرالى بىلاي دەيدٸ:

«ٶتكەن مارت ايىندا جۇمىسشى ھەم سولدات دەپۋتاتتارىنىڭ پەتروگراد سوۆەتٸ تورعاي ۋەزٸنٸڭ قازاعىنا جاڭا تەرتٸپتٸ تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن اس ٸشٸپ اياق بوساتار جانگەلديندٸ شىعارعان ەدٸ.

سوۆەت ٶكٸلٸ جانگەلدين ەسكٸ حٷكٸمەت زامانىندا, قازاق شاپانىن كابينەت كيٸمٸنە, يسلام دٸنٸن حريستيان دٸنٸنە ايىرباستاپ, جانگەلدٸنٸ ستەپانوۆقا اينالدىرىپ, ميسسيونەر بولىپ ەدٸ. بٸراق ول ٶزٸنٸڭ ٶكٸل اتالارىنىڭ ٷمٸتٸن بوسقا شىعاردى. ولار ستەپانوۆتى سٷيرەپ, تٷرلٸ مەكەمەلەردە پەرەۆودچيك, حاتشى قىلىپ تا قارادى. ستەپانوۆ بارىپ تۇرعان سەۋلەسٸزدٸڭ ٶزٸ بولعاندىقتان, ەش جەردە ورىن تەۋٸپ تۇرا الماي, تٸرشٸلٸككە قىرى جوق قاڭعىباس بولىپ كەتكەن ەدٸ.

مٸنە وسى بۇرالقى ستەپانوۆ مارت ٸشٸندە پەتروگراد سوۆەتٸنٸڭ ٶكٸلٸمٸن دەپ العاشقى اشىلعان تورعايسكٸ وبلاستنوي كوميتەتكە كەلەدٸ. ستەپانوۆتىڭ كٸم ەكەنٸن بۇرىننان بٸلەتٸن كوميتەت, پەتروگراد سوۆەتٸنەن سۇرايدى: دٸن ٶزگەرتۋٸ قۋلىق بيەنٸڭ ساۋىنىنان دا جيٸ بۇل كٷندە قايتادان يسلام دٸنٸنە شىققان ستەپانوۆ–جانگەلدين سوۆەت ٶكٸلٸ ەكەنٸ راس پا?- دەپ. سوۆەت جاۋاپ قايتارادى, ستەپانوۆ–جانگەلدين تورعاي ۋەزٸنە سوتسيال-دەموكرات پارتيياسىنىڭ پٸكٸرٸن تاراتۋعا شىعارىلعانى راس دەپ.

ستەپانوۆ–جانگەلدين جاز بويى تورعاي ۋەزٸن ارالادى, سوۆەتكە قازاق اتىنان شٷبەلٸ ارىزدار بەردٸ, كوميسسارلاردىڭ تورعايسكيي وبلاستنوي ۋپراۆا اعزالارىنىڭ ھەم ۋچرەديتەلنوە سوبرانيەگە سايلاناتىن كانديداتتاردىڭ ٷستٸنەن تٷرلٸ شاعىم جٷرگٸزدٸ, كادەت دەدٸ, كەزٸرگٸ زاماننىڭ تٷرلٸ «كٸنە سۇمدىعىن» سولاردىڭ ٷستٸنە اۋداردى.

سوۆەتتەر ونى قورعادى, ٸشكٸ ٸستەر مينيستەرستۆوسىمەن حاتتاسىپ, «بٸرٸككەن شارتتىڭ» شاعىمىنان باسقا جۇمىس جوقتاي, ەۋرە بولدىق. اقىرىندا, حالىق تٶرەشٸ, جانگەلدين ھەم ول ارقىلى اقىماقتانعان سوۆەت ٸسٸ تۋرالى ەدٸل تٶرەسٸن بەردٸ.

تورعاي ۋەزٸندە ۋچرەديتەلنوە سوبرانيە سايلاۋى بولعاندا بەيگٸ العاندار:

1-نشٸ نٶمٸر الاش پارتيياسى 54 مىڭ 978.

2-نشٸ نٶمٸر سوتسيال-دەموكرات 41 داۋىس الدى.

مٸنٸ رييالىق پەن حالىقتى اداستىرۋشى ۇياتسىزداردىڭ ٸسٸنە جۇرت تٶرەشٸ ەكەنٸ وسى».

كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, بۇل دەرەكتەن بٸرنەشە تۇجىرىم جاساۋعا بولادى:

بٸرٸنشٸدەن, جانگەلديننٸڭ پاتشا زامانىندا اتىمەن قوسا دٸنٸن دە ٶزگەرتٸپ, قازاق اراسىندا ميسسيونەرلٸك قىزمەت اتقارعان, ياعني قازاقتى شوقىندىرۋ ارقىلى ورىستاندىرۋ ساياساتىن ٸسكە اسىرۋعا اتسالىسقان, پاتشا زامانىنداعى قازاق ۇلتىنىڭ ەڭ باستى جاۋلارىنىڭ بٸرٸ, دٸنٸن دە, ٶزٸن تۋعان حالقىن دا ساتقان, ٸشتەن شىققان ساتقىن بولعان;

ەكٸنشٸدەن, سەۋلەسٸز, تٸرشٸلٸككە قىرى جوق قاڭعىباس بولعان;

ٷشٸنشٸدەن, پاتشا بيلٸگٸ قۇلاعان سوڭ حريستيان دٸنٸن يسلام دٸنٸنە قايتا اۋىستىرىپ, الاشتىڭ سٶزٸن سٶيلەمەي, سوۆەتتٸڭ سويىلىن سوققان;

تٶرتٸنشٸدەن, تورعاي ۋەزٸن جاز بويى ارالاعاندا تىندىرعان ٸسٸ جۇرتتىڭ سىرتىنان شاعىم ۇيىمداستىرىپ, جالعان ارىز جازۋ بولعان. اقىرى سايلاۋ كەزٸندە حالىق اق پەن قارانى ايىرىپ, الاش پارتيياسى 54 مىڭ 978 داۋىس جيناعاندا, سوۆەتتٸك سوتسيال-دەموكراتتار نەبەرٸ 41 داۋىسقا عانا يە بولعان. وسىدان-اق قازاق حالقىنىڭ, جالپى الاش جۇرتىنىڭ سوۆەتتٸك بيلٸككە تٷبەگەيلٸ قارسى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى.

رەتٸ كەپ تۇرعاندا ايتپاي كەتۋ جٶن بولماس, جانگەلدين–ستەپانوۆ سيياقتى اتا-تەگٸن ٶزگەرتۋ, دٸنٸن ٶزگەرتۋ نەمەسە مٷلدە دٸننەن شىعۋ سيياقتى ساتقىندىق تٷرلەرٸ كوممۋنيستەرگە تەن بولعانى ٶز الدىنا (ۋليانوۆ-لەنين, دجۋگاشۆيلي-ستالين, ت.ب. تولىپ جاتىر), بٸلٸمدٸ, ارلى ازاماتتاردىڭ سىرتىنان جالا ۇيىمداستىرۋ, ەل ٸشٸنە الاۋىزدىق وتىن جاعىپ, ٸرٸتكٸ سالۋ سەكٸلدٸ ەرەكەتتەر دە كوممۋنيست-بولشەۆيكتەردٸڭ سٷيٸكتٸ ٸستەرٸنە اينالدى. بۇل تەسٸلدٸ كوممۋنيستەر 1937-38 جىلدارداعى رەپرەسسييا تۇسىندا كەرەمەت پايدالاندى جەنە جەمٸسٸن دە مولىنان كٶردٸ (رەپرەسسيياعا جالپى 25 مىڭ ادام ۇشىراسا, سونىڭ 3 مىڭى قازاقتىڭ ماڭدايالدى ايتۋلى تۇلعالارى بولعان دەگەن دەرەك بار, ياعني 25 مىڭ ٶتٸرٸك ارىز جازىلىپ, ناقاق جالا جابىلعان دەگەن سٶز! جالاقورلىقتىڭ بۇدان اسقان تٷرٸن ەلەمنٸڭ ەشبٸر ەلٸنەن تابا الماسسىز!)

بٸزدٸڭ ايتىپ وتىرعانىمىز جانگەلدين-ستەپانوۆ سيياقتى كوممۋنيستٸڭ  تابيعي بولمىسى مەن ەرەكەتٸ, ال جالپى كوممۋنيست-بولشەۆيكتەر بيلٸك باسىنا قالاي كەلدٸ دەگەنگە توقتالساق, مۇندا بٸز كەدٸمگٸ تەررورلىق ەرەكەتتەر ارقىلى جٷزەگە اسىرىلعان ساياسي كٷرەس تٷرٸن كٶرەمٸز. ە.بٶكەيحانوۆ 1918 جىلى «قازاقتىڭ» №260 سانىنا جارييالاعان «ساياسي حال» دەگەن ماقالاسىندا (ە.بٶكەيحانوۆ. شىعارمالار. قۇراستىرعان م.قويگەلديەۆ, الماتى, قازاقستان», 1994, 271-بەت): «5 يانۆاردا روسسييا قۇرىلتايى جيىلدى ھەم بولشەۆيك كٷشٸمەن قۋىلدى», دەپ جازادى. ودان ەرٸ بۇعان دەيٸن ورىن العان ساياسي كٷرەستەردٸ, بولعان وقيعالاردى قازاق قاۋىمىنا بىلايشا تارقاتىپ, تٷسٸندٸرەدٸ.

«بٸزدٸڭ وقۋشىلارعا بەلگٸلٸ سەنتيابردە مەملەكەت مەجٸلٸسٸ قۇرىلعانى (1917 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىن ايتىپ وتىر – ن.ە.). بولشەۆيكتەر بۇل مەجٸلٸستەن شىعىپ كەتكەن ەدٸ: سەبەبٸ مەملەكەت مەجٸلٸسٸ روسسييا قۇرىلتايىن جينايدى, بٸز بولشەۆيك قارۋ-جاراق جۇمساساق تا قۇرىلتايدى جييامىز, دەگەن ەدٸ (ياعني, رەسەيدٸڭ بولاشاعىن ويلاعان مەملەكەت مەجٸلٸسٸنٸڭ روسسييا قۇرىلتايىن جينايمىز دەگەن پٸكٸرٸنە قارسى, بولشەۆيكتەر بٸز قارۋ-جاراق كٷشٸمەن بولسا دا تەك ٶزٸمٸز عانا بيلٸككە يە بولاتىن قۇرىلتاي جييامىز دەپ, دەموكراتيياعا قارسى, ەشكٸمنٸڭ پٸكٸرٸمەن ساناسپايتىن, تەررورلىق سيپاتتاعى مٸنەز كٶرسەتتٸ دەگەن سٶز – ن.ە.). وكتيابر اياعىندا مەملەكەت مەجٸلٸسٸن بولشەۆيك كٷشپەن قۋىپ تاراتتى, ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸ اباقتىعا سالىپ, جوعالتتى.

شىنىمەن بولشەۆيك روسسييا قۇرىلتايىن جيماق بولعاندا, كٷش-قۋاتى قولىندا 28 نويابرگە قۇرىلتايدى جييۋعا جاھيد ەتۋٸ كەرەك ەدٸ. بولشەۆيك ٷكٸمەتٸ استاناداعى قۇرىلتاي سايلاۋىنىڭ كوميسسيياسىن اباقتىعا سالدى. 28 نويابردە جينالعان قۇرىلتاي دەپۋتاتىن قۋدى. وندا دەپۋتات سانى 400-گە تولماي قۇرىلتاي اشقىزبايمىن دەپ ەدٸ.              5 يانۆاردا 500-دەن اسا دەپۋتات جيىلعان ەدٸ. بۇلاردى مىلتىق جۇمساپ, تاعى قۋىپ روسسييا قۇرىلتايىن تارقاتتى. نيكولاي تٷسكەننەن بەرٸ جۇرتتىڭ سٷيەنگەن, تايانعانى, قۇدايدان سوڭعى, قۇرىلتاي ەدٸ. قۇرىلتاي باسىنا بۇتىن كٶتەرٸپ, بولشەۆيك ساريدى». پاتشالىق مونارحييا قۇلاتىلعاننان كەيٸن حالىق بيلٸكتٸ ٶز قولىنا الىپ, قۇرىلتاي جاساپ, دەموكراتييالىق تٷردە سايلاۋ جاساۋعا قام قىلعانىمەن, قولىنداعى ەسكەر كٷشٸمەن جەنە قارۋ-جاراقتىڭ قۋاتىمەن بولشەۆيكتەر تەررورلىق سيپاتتاعى ەرەكەتتەر ارقىلى ٶز دەگەنٸن جاساعانىن بايقايمىز. قۇددى قازٸرگٸ كٷندەگٸ ليۆاندا بولعان جەنە سيرييالىق بيلٸككە قارسى قارۋلى سودىرلاردىڭ قيمىلى ٸسپەتتٸ.

«ەندٸ نيكولاي ٶلدٸ,- دەپ جالعاستىرادى ە.بٶكەيحانوۆ ماقالانى. قامشى جوعالدى, ەندٸ بيلٸك جۇرتتا, بيلٸك جۇرتتا بولسا, جۇرت جالپى, جاسىرىن, تٶتە سايلاۋمەن شىعارعان دەپۋتات مەجٸلٸسٸ قۇرىلتايدا دا دەگەن ەدٸ. بيلٸك جۇرتتا ٶزگەگە كەزەك بەرمەي, ايعايلاپ الدىمەن شاباتىن بولشەۆيك ەدٸ. بولشەۆيكتٸڭ مۇنىسى, اللالاپ وتىرىپ, قونعان ٷيدٸڭ قاتىنىنا قول سالاتىن جالعان قوجانىڭ ٸسٸ بولىپ شىقتى («ٷكٸمەت – حالىقتٸكٸ!»- دەي وتىرىپ, سول حالىقتى قىناداي قىرعان كوممۋنيستٸك بيلٸكتٸڭ ەرەكەتٸن تاپ باسىپ سۋرەتتەيتٸندەي تەڭەۋ مەن بالاۋدى ٶز باسىم وسى كٷنگە دەيٸن تابا الماعان ەدٸم, ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ بولشەۆيكتٸ جالعان قوجاعا بالاعانىن وقىعاندا, ۇلت كٶسەمٸ قولدانعان مەتافورانىڭ دەلدٸگٸنە, ۋىتتىلىعى مەن قۋاتتىلىعىنا سٷيسٸنبەسكە بولمادى – ن.ە). سوعىستى توقتاتام, بٸتٸم قىلام دەپ قاراڭعى سولداتتى ەرتٸپ الىپ, دەماگوگيياعا سٷيەنٸپ ٸس جٷرگٸزگەن ەدٸ. بٸتٸم جوق. قۇرىلتايدى قورعايىم دەگەن قاۋىم كٸسٸلەرٸ, قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى اباقتىدا.  

قۇرىلتاي اشىلعان كٷنٸ كٶپ جۇمىسشىلار, ٶزگە كٶپ قالا كٸسٸلەرٸ «حاكٸمشٸلٸك قۇرىلتايعا» دەپ تۋ الىپ, كٶشەگە شىققان. وسى توپتى بولشەۆيك ەسكەرٸ شاتىردان پۋلەمەت استىنا الىپ, كٶپ كٸسٸنٸ ٶلتٸرٸپ, قۋىپ تاستاعان. 1905-نشٸ جىلى 9 يانۆاردا استاناداعى نەشە مىڭ جۇمىسشىلار بوستاندىق بەر دەپ, نيكولايعا بارعان. نيكولاي بۇلارعا پۋلەمەت بوستاندىعىن كٶرسەتكەن. بولشەۆيك نيكولايدىڭ اياعىن قۇشتى. نيكولايدىڭ دا, مۇنىڭ ەمشەكتەس ٸنٸسٸ بولشەۆيكتٸڭ دە پۋلەمەتتەپ جاتقانى – جالپى جۇرت, ەكەۋٸنٸڭ دە سٷيەنگەنٸ – قاراڭعى سولدات». بايقاپ وتىرساڭىز, نيكولايدى مونارحييالىق بيلٸك يەسٸ رەتٸندە تاقتان تايدىرعان ۋاقىتشا ٷكٸمەت ەدٸ, بٸراق نيكولايدى ادام رەتٸندە وتباسىمەن بٸرگە جەر بەتٸنەن جويىپ جٸبەرۋدٸ ويلارىنا الماعان دەۋگە بولادى. ٷي قاماقتا بولسا دا, وتباسىمەن بٸرگە امان-ەسەن جٷرٸپ جاتقان-دى. قالاي بولشەۆيكتەر قۇرىلتايدى تاراتىپ, قولدارىنا بيلٸكتٸ الدى, سولاي بۇرىنعى پاتشا نيكولايدى قاتىن-بالاسىمەن بٸرگە ايۋاندىقپەن اتىپ ٶلتٸرٸپ, تۇقىمىن تۇزداي قۇرتتى. ەڭ سوراقىسى, بٸر ٷيلٸ جاندى ٷلكەن-كٸشٸ دەپ قاراماي ٶز قولىمەن قىرىپ سالعان قاندىقول قاراقشى گولوششەكين 1925 جىلى قازاق ەلٸن باسقارۋعا تٸكەلەي ستاليننٸڭ بۇيرىعىمەن قازاقستانعا كەلدٸ. گولوششەكين تۇسىنداعى قازاق قايعىسىن مىڭ جىل جىرلاساق تا, كٶز جاسىمىزدىڭ تاۋسىلماسى اقيقات. مٸنە, بۇل دا – «شايقاس پەن ەڭبەكتە شىنىققان» دەپ ماقتالاتىن ايتۋلى كوممۋنيستەردٸڭ شىنايى بەت-بەينەسٸ مەن ەل باسقارۋ جولىنا بٸر مىسال.     

سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ اتىنا كٸر جۋىتپايتىن, كومسومولدىڭ 100 جىلدىعىن باباسىنىڭ تويىنداي تويلاپ جاتقان كوممۋنيستەردٸڭ قازٸرگٸ پارتيياسىنا دا, بۇرىنعى مٷشەلەرٸنە دە, سوۆەت دەۋٸرٸندەگٸ قازاقتىڭ قاسىرەتتٸ تاريحىنان حابارى جوق قاراپايىم حالىققا دا ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ كەزٸندە «قازاق» گازەتٸنە جارييالانعان ماقالالارىن وقۋعا كەڭەس بەرەمٸز: تىم بولماسا, كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ كەلەشەك ۇرپاعىمىزدىڭ كٶزٸنە ۇيالماي قاراۋ ٷشٸن.

«قۇرىلتاي الدىمەن جۇرتقا بەدەلدٸ ٷكٸمەت سايلاماق ەدٸ,- دەپ جالعاستىرادى الاش كٶسەمٸ ٶز ماقالاسىن. قۇرىلتايعا سٷيەنگەن كٷشتٸ ٷكٸمەت بوساعان تٸزگٸندٸ جيىپ اپ, تەجەپ ۇستاپ, تەنتەك, باستاقتى تيىپ, جۇرتقا پايدالى تەرتٸپ شىعارىپ, ەلدٸ بيلەمەك ەدٸ. قۇرىلتاي ٶزٸ روسسييا مەملەكەتٸنە نەگٸزگٸ زاكون شىعارىپ, مەملەكەت كٶشٸن تٷزەتٸپ, جۇرتقا پايدالى بٸتٸم قىلىپ, جاقسى ساپارعا جۇرت تٸلەگەن تارتپاق ەدٸ.

بۇل ماقساتتىڭ بەرٸ 5 يانۆارداعى (1918 جىلعى – ن.ە.) پۋلەمەت وعىمەن قۇيىن سوققان كٷلدەي ۇشتى. ورىس جۇرتىنىڭ ۇلتشىلدارى, جۇرتىنا جانى اشىرى, قابىرعاسى قايىساتىنى ازادا قالدى. اقىلدى, ۇلت پايداسىن دەماگوگييا, قاراڭعىلىق باستى... ۋكراينا, دون, كاۆكاز, تٷركٸستان, سٸبٸر, ورىنبور, ٶزگە نەشە ٸشكٸ قالالار بولشەۆيكپەن سوعىسىپ جاتىر. مايدانداعى سولدات ٷيدٸ-ٷيٸنە قاشىپ جاتىر. مۇجىق, سولدات بٸز بولشەۆيك دٸنٸنە كٸردٸك دەپ قالانى, پومەششيكتٸ, باي مۇجىقتى تالاپ جاتىر. تەمٸر جول توقتادى, استانالار, استىق ساتىپ الاتىن ۋالياتتار, مايدانداعى ەسكەر جۇتاپ جاتىر.

بٸزدٸڭ قازاق جەرٸ ەزٸر بۇل روسسييا ىلاڭىنان امان.

الاشتىڭ بالاسى امان قالار ما, جوق پا? بولجاپ بولمايدى. قورقامىن جالپى جۇرتتىڭ قاراڭعىلىعىنان, باسشى بولام دەپ تونىن اينالدىرىپ كيٸپ, جۇرت تٸلەگٸن ٶزٸنٸڭ سوقىر تيىنىنا ايىرباستاعاننان». مٸنە, ناعىز ۇلتى ٷشٸن سوققان جٷرەك! الىستى كٶرە بٸلگەن دانالىق! قاراڭعى سولداتتىڭ قولىنا تيگەن بيلٸككە مويىنسۇنۋ دەگەنٸمٸز سوقىردىڭ قولىنا, ساڭىراۋدىڭ استىنا تٷسكەنمەن بٸردەي بولاتىنىن بولجاي بٸلگەن عوي: سوقىرعا كٸم ەكەنٸڭ بەرٸ بٸر, اقىلى اسقان داناسىڭ با, كٷنەسٸ جوق بالاسىڭ با – تٶمپەشتەي بەرەدٸ, ال ساڭىراۋ «ٶلدٸم!» دەسەڭ ەستٸمەيدٸ! بەرٸنەن جامانى – زاڭسىز قارۋ كٷشٸمەن, تەررورلىق ەرەكەتتەر ارقىلى بٷكٸل بيلٸككە تٷگەل يە بولعان جانگەلدين–ستەپانوۆ سەكٸلدٸ يمانىن ساتقان ەكٸجٷزدٸلەردٸڭ ەل ٸشٸنە ەنۋٸ ەدٸ. سوندىقتان دا ە.بٶكەيحانوۆ «اعا-ٸنٸ, الاشتىڭ ازاماتى, بٸرٸك, بٷگٸنگٸ ٷي ارا ۋاق ٸستٸ تاستا, مىنا قاراڭعى قارا بۇلت روسسييا ىلاڭىنان الاش باسىن قورعايتىن جولعا شىق,» دەيدٸ.

«روسسييا مەملەكەتٸ ەندٸ جاقىن ارادا ٷيٸرگە قوسىلمايدى. بيلٸكتەن ايرىلساق, مىنا ورىسشا قاڭعىپ كەتەمٸز. كٶش باستاعان اقساقال اعا, زييالى ٸنٸ, جەرگٸلٸكتٸ جۇرت قىزمەتٸن تازا اتقار! جالپى جۇرتقا مۇرىندىق بول!» دەپ ۇران تاستايدى.

ادامشىلىق كەلبەتٸ جانگەلدين-ستەپانوۆتاي, ەڭبەكشٸ حالىقتىڭ قۇقىن قورعايمىز دەي وتىرىپ, سول جۇمىسشىنى كٶشەدە پۋلەمەتپەن قىرعان كوممۋنيستٸك-بولشەۆيكتٸك ٷكٸمەت ورناعان روسسييانىڭ جاقىن ارادا ٷيٸرگە قوسىلمايتىنىن تامىرشىداي تاپ باسىپ ايتقانىنا, امال جوق, قايران قالامىز! قولتىققا شىققان شيقانداي بولعان سوۆەت ٷكٸمەتٸ جٷرگٸزگەن كوممۋنيستٸك يدەولوگييا ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن جەتپٸس جىلدىڭ ٸشٸندە جەر بەتٸنە از ىلاڭ سالعان جوق. قانشاما اتاۋلى حالىقتاردى دٸنٸنەن, تٸلٸنەن ايىرعانى ازداي, ادام سانى شامالى نەشەمە ۇلتتاردى جەر بەتٸنەن بٸرجولا جويىپ جٸبەردٸ. ەڭ اقىرى, وسى كٷنگە دەيٸن وڭ شەشٸمٸ تابىلماعان وڭتٷستٸك پەن سولتٷستٸك كورەيا تراگەديياسىنىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى? ەكٸ كورەيدٸڭ قاي جاعىندا ادامدار باقىتتىراق ەكەنٸن ٶزٸڭٸز دە شامالارسىز. 16 جەلتوقساندا قازاق جاستارى الاڭعا شىقپاعاندا, بەلكٸم بٸز دە وسى كٷنٸ سولتٷستٸك كورەيانىڭ كەبٸن كيٸپ, تەمٸر شارباقتىڭ ار جاعىندا «باقىتتى» كٷن كەشٸپ جاتار ما ەدٸك, كٸم بٸلسٸن?

ەندٸ وسىنىڭ بەرٸ از بولعانداي, قازاننىڭ 22 كٷنٸ كومسومولدىڭ 100 جىلدىعى دەپ زال تولى كٸسٸ جيناپ, ال قىزىل تۋ كٶتەرٸپ, سىرنايلاتىپ-كەرنەيلەتٸپ ەن سالىپ, اقساقالدارىن شىعارتىپ سٶز سٶيلەتٸپ, بٷكٸل ەلگە ەيگٸلەتٸپ دٷبٸرلٸ توي جاساعانىن – بەتپەردەسٸ جوعارىدا بٸز جازعانداي كوممۋنيست-بولشەۆيكتەردٸڭ ۇرپاعى ما, ەلدە سارقىنشاعى ما, ەيتەۋٸر حالىقتىڭ قامىن جەگەن بوپ, بيٸك مٸنبەردەن سٶز سٶيلەگەندٸ جاقسى كٶرەتٸن, قانداي بولماسىن ەيتەۋٸر بٸر جۇمساقتاۋ ورىنتاقتا وتىرۋدى مۇرات تۇتقان كوممۋنيستٸك پارتييا مٷشەلەرٸنٸڭ, سولاردىڭ ەل ٸشٸندەگٸ قولشوقپار-بەلسەندٸلەرٸنٸڭ ەرەكەتٸ ٶزدەرٸنٸڭ بٸلٸمسٸز, نامىسسىز, كٶركەۋدە ەكەندٸكتەرٸن ەشكەرەلەگەندەرٸمەن تۇرماي, تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ ەركٸن ازاماتتارىن قورلاعاندىق دەپ بٸلەمٸن. ٶزدەرٸنٸڭ ەكٸجٷزدٸ ايار ەكەندەرٸن قانشا جەردە, قالاي كٶرسەتسە دە ٶز ەرٸكتەرٸ, بٸراق باياعىدا جيدٸپ كەتكەن مٷردەگە اينالسا دا, قۇدايدىڭ قارعىسىمەن قارا جەرگە ەنە الماي جاتقان باسشىلارىنا تابىناتىن كوممۋنيستەردٸڭ كٶسەمٸ بەينەلەنگەن قىزىل تۋدى تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ قاسيەتتٸ كٶك بايراعىمەن قاتار كٶتەرٸپ تۇرعاندارىن كٶرگەندە, اتارعا وق بولماعانداي كٷيدە بولعانىمىزدى جاسىرا المايمىز. قۇداي-اۋ, شيرەك عاسىر عانا بۇرىن ەدٸ عوي, وسى قاسقاباس ٶلٸكتٸڭ قۇرىعىنان قۇتىلىپ, تەۋەلسٸز ەل بولدىق دەپ جارييالاعانىمىز! جيىرما جەتٸنشٸ جىلعا كەتٸپ بارا جاتقان تەۋەلسٸزدٸككە ماسايىپ جٷرگەنٸمٸز نە, قىزىل تۋدى كٶتەرٸپ, كوممۋنيزمدٸ ارداقتاپ ەن سالىپ تۇرعانىمىز نە!? مٸنە, كوممۋنيستەردٸڭ ەكٸجٷزدٸ ايارلىعىنىڭ تاعى بٸر دەلەلٸ! تەۋەلسٸزدٸكتٸ بٸز ورناتتىق دەگەندەي جەلپٸنٸپ سٶيلەتٸن كەشەگٸ كوممۋنيست «كٶكەلەرٸمٸز» بٷگٸن باسقاشا سايراپ جاتىر. «ون بەس جىل ٶمٸرٸمدٸ كومسومولعا ارنادىم,»- دەپ سۇحبات بەرٸپ جاتتى ەلٸمٸزدەگٸ ساقالسىز اقساقالدارىمىزدىڭ بٸرٸ. قازاقتىڭ باعىن تايدىرعان, باقىتىن قايىرعان كوممۋنيستٸك جٷيەگە قىزمەت ەتكەنٸنە ۇيالۋدىڭ ورنىنا, بٸرتٷرلٸ ماقتانىشپەن ايتىپ تۇرعانىن كٶرٸپ, ەرٸكسٸز «سەنگەن قويىم سەن بولساڭ...» دەپ كٸجٸنۋگە تۋرا كەلدٸ.  

وسىلاي كەتە بەرسە, 2028 جىلى بيزنەسٸن ادال جٷرگٸزٸپ, بيۋدجەتكە تەپ-تەۋٸر سالىق تٶلەپ وتىرعان ٸسكەر ازاماتتارىمىزدىڭ مال-مٷلكٸن تارتىپ الىپ, ٶزدەرٸن شەتەل اسىرىپ, تەنتٸرەتٸپ قۋىپ جٸبەرەرمٸز, سوسىن 2038 جىلى اقىل-يمانى بار-اۋ, بٸزدٸڭ ارام قۋلىعىمىزدىڭ سىرىن تٷسٸنٸپ قويادى-اۋ دەگەن پاراساتتى ازاماتتاردى قۇرىقتارمىز. قايتا شاپقان جاۋ جامان دەمەكشٸ, ەگەر ار-ۇياتىنا قاراسا, ەلٸمٸزدە پارتييا رەتٸندە قۇرىلۋعا دا مورالدىق قۇقى جوق كوممۋنيستٸك پارتييا قايتا اينالىپ بيلٸك باسىنا كەلە مە دەگەن قورقىنىش تا ويانادى كەۋدەدە. ٸشٸنارا ۇلتتىق مەسەلەنٸ قوزعاعان كەيبٸر پارتييالاردى جاراتپايتىن, تٸپتٸ جانىنا جاقىن كەلسە جيٸركەنٸپ, وسقىرىنىپ قارايتىن ٶزٸمٸزدٸڭ سٷيٸكتٸ «نۇر وتانىمىز» دا كوممۋنيستەردٸڭ بۇل تويىنا ٸش تارتاتىن سيياقتى. ەكەۋٸنٸڭ تٷبٸ بٸر بولعانىمەن, باعىتى ەكٸ تٷرلٸ ەدٸ عوي دەپ ٶزٸمٸزدٸ جۇباتساق تا, ەكەسٸ بٶلەك بولسا دا, شەشەسٸ ورتاق, بٸر انانىڭ ەمشەگٸن تەل ەمگەن نەمەلەر جەمە-جەمدە اعايىنشىلاسىپ كەتە مە دەپ تە قورقامىز. قالاي بولعاندا دا, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ تاق تٶرٸنە شىعىپ الىپ, كٷنٸ باتقان, قاراسى ٶشكەن, قازاق حالقىنان قارعىستان باسقا ەشتەڭە الماعان, قازاققا قىرعىننان باسقا ەشتەڭە بەرمەگەن كٶرٸندە ٶكٸرگٸر كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ ارتىنان ەرگەن كٷشٸگٸ – كومسومول ۇيىمىنىڭ 100 جىلدىعىن تويلاۋ قازاق ۇلتىن سٷيەتٸن, قازاق ەلٸن سٷيەتٸن, ٶز جۇرتىن سٷيە وتىرىپ, حاكٸم ابايدىڭ «اللانى سٷي, ادامزاتتى سٷي, ەدٸلەتتٸ سٷي» دەگەن ٶسيەتٸنە ساي بارشا ادامزاتتى قۇرمەت تۇتاتىن مەنٸڭ ازاماتتىق نامىسىما, اشۋ-ىزاما تيگەن سوڭ, وسى ماقالانى جازىپ وتىرمىن.

الاش ارىستارىنىڭ ارمانىن ارقالايسىز با, ەلدە كوممۋنيست «كٶكەلەردٸڭ» سوڭىنان ەرەسٸز بە, قۇرمەتتٸ اعايىن, تاڭداۋ – سٸزدە.   

نۇرلان ەسەي