Nazarlaryńyzǵa qaraǵandylyq jazýshy Bolatbek Toqmyrzanyń "Ál men álek" atty áńgimesin usynamyz. Bul týyndy qazaq boksynyń maqtanyshy Qanat Islamǵa arnalǵan.
ÁL MEN ÁLEK
(Qanat Islamǵa)
Astymda tobylǵy tory qasqa atym. Qar jaýyp ketkennen keiin orylǵan arzan arpany armansyz jegen atym aryndap-aq keledi. Jem jegen atpen júrgende jeldiń arttan bolǵany qurysyn. Mańym álemtapyryq bop bara jatqan soń, atty tebinip qap, jortyp qyr basyna shyqtym. Qapyryq ystyqta jelge qarsy turyp, samalǵa betińdi tosqan qandai keremet! Ne degen ǵajap dúnie! Ulanǵaiyr dala! Ien dalada atpen júrýdiń raqatyn sezingen saiyn kózderim jumylyp, úzeńgide aqyryndap túregeldim. Dalanyń jupar iisine elitip, kúni boi erde otyra – otyra terlep ketken taqymyma jel tiip, boiym sergip sala bergeni sol edi, byzyldaǵan bir búgelik atty turǵyzbady. Qarajardy betke alyp jele jóneldim. Jele – jortyp otyryp, «Tastandy» aýylynyń syrtyndaǵy qyrdan bir – aq shyqtym. Qyrǵa shyqqam aýyldyń bir shetinde qarań – qurań etken adamdardy baiqap qaldym, anyǵyraq kórinbegen soń, joǵaryǵa qarai kóterilgem. Kisi jerleýge kelgendei ylǵi er adam jiylyp qalypty , yǵy – jyǵy «bul ne boldy eken?» dep attyń basyn solai burdym. Biraq, bul aýyldyń beiitteri aýyldyń ekinshi jaǵynda edi ǵoi, jolai eshkim kórinbedi, ózderimen ózderi turǵan. Jalǵyz qorym ǵana bolatyn bul aýylda. Qalyń nópirge qarai aýyldan qulyndap kele jatqan erkek qanshama. Kezinde qysy – jazy tirligi qainap jatatyn bazdardyń ara – arasymen, eski maianyń ornymen jiylǵan jurtqa qarai tarttym. Ásheiinde bóten attylyny kórse túk kórmegendei ańtarylatyn aýyldyqtardyń menimen jumysy joq. Qastaryna taman jaqyndaǵanda ǵana baiqadym esteri ketip, átesh tóbelestirip jatyr eken.
- Assalaýmaǵaleikým,- dep sálem berdim atty bailai sala, meni tanyp qarsy kele jatqan Sabyr qudaǵa,
- Ýaǵaleikýmassalam, quda, qaidan adasyp keldiń?
- Asa qatty adaspaǵan siiaqtymyn, bóten aýyl emes qoi. Munda sonshama ne bolyp jatyr, áteshke bola osynsha adam jinalǵan ba, álde basqa da birdeńe bolyp jatyr ma?
- Oibai, quda, dál keldiń, qyrǵyn bolaiyn dep jatyr, myna tóbelstirip jatqa jái áteshter, qyzyq endi bolady, úndeme.
- Kim men kim, bizdiń jaq kim?
- Júr, quda, joǵaryraq otyraiyq, qyzyq kishkeneden soń bastalady,-dep, kópshilikke jetkizbei, shoqpar tasty qyrǵa bastai jóneldi. Sál kóterilgen soń bir bujyr tastary bar jerge jaiǵastyq. Qaltasynan sirińke alyp, sirińkeden shymshyp maqta alyp, maqtaǵa ekinshi qaltasynan alǵan shaqshasynan buira nasybaidy bala qundaqtaǵandai qymtap, erniniń ústińgi jaǵyna nyǵarlai saldy. Tisteriniń arasynan shyrt etkip túkirdi de:
- Osynda Qapan degen jigittiń keremet áteshi bar, qyryq – elý ret tóbeleske shyǵardy, áli jeńilmegen. Biyl naǵyz kezinde eken, biylǵy tóbelestirgen qorazdardyń on ekisin de jaryp tastady!
- Jaryp tastaǵany qalai, it bolyp ketken ba? Sonshama ne átesh ol?
- Oiboi, ótkende, qalaǵa aparǵanda eki áteshtiń bótegelerin tepkisimen teýip qap tilip túsipti. Bireýdiń shet elden ákelgen áteshi bizdiń áteshten eki ese úlken bolǵan ǵoi, sony da óltirip tastapty, - dep qudam Qapan qurdasynyń áteshin aýyldyń balasy olimpiadaǵa baryp kelgendei maqtap otyr. Ákkilengen áteshterdiń qarsylasyn tóbeleskende álgindei óltirip tastaitynyn estigem. Sonda da qudamdy qamshylai túskim kep:
- Ras pa? – dedim.
- Oibý –aý, quda, saǵan ótirik aityp nem bar, tyńda, áli aityp bolǵam joq. Endi sol áteshti Qapannyń uly bir qyrǵi men ba, qara quspen ba, balalar ustap alǵan bir quspen tóbelestirse, ony da óltirip tastapty.
- Nemene, mynaýyńyz endi taza ótirik qoi, taýyq qyrǵimen tóbelesti degen ne sandyraq?
- Tyrp etpe, qazir óziń kóresiń.
- Neni?
- Myna eldiń jiylyp turǵany sol! Osy aýylda Baýyrjan esimdi búrkitshi bala bar, sonyń búrkitimen Qapkeńniń áteshi tóbelesedi búgin.
- Astapralla! Estimegen elde kóp.
- Iá. Qapan degen- meniń dosym, osynda «Átesh tóbelesi» ulttyq sport túriniń uiymdastyrýshysy, bás tigisipti, báske – bir aiǵyr bes jasar. Keshe bir toida saiatshylyq týraly áńgime quryp otyrǵan búrkitshi Baýyrjanmen egesip qalǵan ǵoi. Daý arasynda «meniń áteshim keshe bir quzǵyn ba qyrǵi ma, búrkit pe bilmeimin, bir qustyń bótegesin aiyryp tastaǵan, seniń qusyń qyrǵyn bolsa tóbelestireiik» dep, qyzdy – qyzdymen bástesipti.
Sodan qol alysyp tarasypty. Búgin osynda úshte bolady degen urysty.«Júre berseń kóre beresiń degen» dep, áliptiń artyn baqtym. Ortadaǵy alańdy jaǵalai otyrǵan eldiń báriniń áńgimesi – áigili átesh. «Baýyrjan balalyq jasady», « Byltyr ǵana qiiadan qiiametpen alǵan qusyn aiamai ma?» «Búrkitke obal boldy» - ǵa saiatyn áńgimelerdi esti – esti, baǵana kúlki – kekesinmen qabyldaǵan tóbeleske, «qyran áli jas eken» degen oimen kúdik te bas kórsetti. Qapannyń áteshin Hose Arkadio Býendonyń áteshi dersiń.
Bir kezde gýldsip otyrǵan eldiń shetin ala Qapannyń djipi kep toqtady. Amerikanyń sportshylar bolady ǵoi, ózderin ózderi julyp jep júretin, Qapannyń uly quddy kelgen solardyń bireýi siiaqty. Mashina toqtasysymen ashylǵan esiginen jerge eki aiaq tústi. El tyna qaldy. Mashinanyń artqy esigen ashyp, ákesin túsirip, arnaiy tordaǵy «Qandybalaǵyn» alyp , alańǵa bettedi. Sáttilik tilep jatqan tileýles aýyldastary, týǵan – týystary jarylyp jol berýde. Alańǵa kirip asyqpai tordy jerge qoiyp, áteshti torynan shyǵardy. Átesh te juldyzdy sáttiń basty sebepkeri ekenin sezgendei, kez – kelgen taýyq shoshyp qashatyndai dúr etkizip silkindi. Ózinen qorqatyn balalardyń aldynda adam tanymastai shalqaiyp ketetin eser bala uqsap, qoqań – qoqań etip qoiady qoraz. Kóilektiń eteginen etektiń ishinde ózinen áldeqaida zor san baryn meńzep turatyn toq baltyrlar bolady ǵoi, dál sondai toq baltyrdardai eken áteshtiń sany, belin tartyp tastaǵan kádimgi ziltemirshiler siiaqty. Deneni qysyp turatyn kóilek kigen tolyq áielder bolady ǵoi, sondai jeńgeler siiaqty býyltyq – býyltyq deneli sumdyq átesh eken. Moiyny da kúsh iesine tán shyp - shymyr. Moiny men qanattarynyń ushy jáne quiryǵynyń qaýyrsyndary kúnniń kózimen myń qubyla shaǵylysyp, Áteshtiń aibaryn asyrýda. «Ái, dál mynandai átesh kórmedik, mynaýyń qasqyrǵa qarsy shabar» degendi estip, Qyrandy jaqtap turǵandar kúmándana bastaǵandaimyz. Eshqandai qolpashtaýsyz, ortaǵa qusyn qolyna otyrǵyzyp Baýyrjan keldi. Qoi kózdi, sabyrly qalyp, iyqty jigit eken. Meiirimdi kóziniń ár jaǵynan bulqynǵan kúshtiń qairaty da jarq etetindei, áteshke nazar salmastan iesine qarap : - Qapan aǵa, múmkin oilanarsyz, keshe toida degendei..., bástespedik dei salaiyq, taýyq - úi qusy, Búrkit – qyran qus! Básti keshem! Paida taýyp júrgen qusyńyz ǵoi, aiai salyńyz, - dedi biiazylyq tanyta.
- Men «erdiń eki sóilegeni – ólgeni» degen ustanymdaǵy jigitpin, aittym – bitti, «búrkitimdi zaqymdap alamyn» dep qoryqsań, óziń ashyp ait, men kesheiin básti! – dedi «altyn aidarly» áteshtiń iesi pańdana.
- Jaraidy, aǵa, - dep jymiyp, búrkit iesi ortadaǵy qorshaýǵa kirip, ortada jatqan bilektei tas – tuǵyrǵa búrkitin otyrǵyzyp, tomaǵasyn sypyryp aldy. Búrkit basyn silkip qalyp, jan – jaǵyna bir qarady da, tomaǵasyz otyrǵanyn mise tutqandai sabyrly qalpynan ózgermedi. Táýbáshil, aýyldyń qazaǵy siiaqty nemquraily otyr.
- Urystyń eń jaýapty sáti jaqyndap keledi. Aýyldyń áýmeserleý bir jigiti ortaǵa atyp shyǵyp: - Qurmetti aǵaiyn! Aldaryńyzǵa elý úsh ret jekpe – jekke shyǵyp, jeńilip kórmegen chempion! On eki áteshti óltirip qoimai, bir qyran qusty da jer jastandyrǵan , Qapan aǵamyzdyń altyn aidarly áteshi – Djons ,qarsy alyńyzdar! - dedi. El shý ete qalǵanda, ózin aityp jatqanyn sezgendei átesh te moiynyn dóńgelentip, gújireie qaldy.
- Jáne, búgingi jekpe – jekte « Djons» chempionmen qarsy shyǵatyn Ańshy Baýyrjannyń búrkiti – Alpan! – dedi júrgizýshi.
Stadionda nemese halyqaralyq týrnirde otyrǵandai ainala ysqyryq, ý – shý bolyp ketti.
- Búrkitiniń basynan sipap qana Baýyrjan da qannen qapersiz otyr, ortada olarǵa qarama – qarsy áteshiniń qanattaryn qysa ustaǵan Qapan men uly keledi. Uly moinyna monsha oramalyn asyp alǵan, qarsy otyryp, áteshterin búrkitke laqtyryp qalatyndai ishara jasap, áteshin tóbeleske daiyndap qoidy. Áteshte aldymda búrkit otyr-aý degen qorqynysh, úrký nyshany baiqalmaidy da, kerisinshe moiny qaýyrsyndary dóńgelene úrpiip, tóbeleske daiyn ekenin bildirgendei jerdi tarpyp – tarpyp qoiady. Jaǵalai otyrǵandar da moiyndaryn ishine alyp, jaǵalary tóbeleserdegi áteshtiń moiyn qaýyrsyndaryna uqsap ,barlyǵy qarsylasynyń qimylyn baqqan áteshter siiaqtanyp ketti. Qanshama áteshterdiń ortasynda búrkit iesimen ekeýi ǵana qalǵandai. Búrkit beishara esh qaýipti ańdap otyrǵan joq, iesi de jaibiraqat otyr.
- Qapannyń «biz daiyn» degendei ortadaǵy tóreshige ym qaqqanyn baiqaǵan el siltidei tyndy. Átesh búrkitke shúilige qarap, julqynyp tur, búrkit beiqam. Tóreshi Qapekeńe taǵy bir qarap aldy da, qolyn tómen qarai sermep qaldy. Qapannyń uly qysyp ustap otyrǵan áteshin búrkitke qarata demep qaldy, Átesh qos tepkisin qos qanjarsha búrkittiń keýde tusyna qarai tepsine baǵyttap, biraq ushty. Typ – tynysh bop tyna qaldyq. Osy sátte búrkit shapshań qimylmen ózine qarai ushyp kele jatqan áteshti bir aiaǵymen qaǵyp aldy da, tabanyna salyp tumsyǵymen ókpe – baýyryn sýyryp alyp, qylǵyp saldy. Qandai da bir jilikti tutas jutqanda jutý qiyndasa, jilikti jutqynshaǵyna ustap , basyn bir jaǵyna qisaityp qap, jilikti syndyra salady dep estitinmin búrkitti. Ózine qarai tóbelespek bop, ushyp kele jatqan áteshti bireý tamaq laqtyrdy dep oilasa kerek.
- El «Ýýý», «Ýýhty», «Má» desip, gýildep ketti. Abyr – sabyr bolyp ketti alań. Kúni boiy jiylǵan el jabylyp talǵajý ákelip bergendei Búkeń alańsyz aldyndaǵy dáminen alyp otyr.
Tabanyndaǵy áteshti julmalap jatqan búrkitke tomaǵasyn kigizip, áteshtiń qalǵanyn laqtyryp tastaǵan Baýyrjan qyranyna «kesheden ash ediń, osy jegeniń jeter, áitpese toiatyń qaitpai qoiar» dep sóilep júr.
Qasyma qarasam qudam joq, mashinasyna qarai julqynyp bara jatqan Qapandy qýyp barady. Eldiń bári qoldaryn sermesip, bireýleri «Aittym ǵoi, Qyrannyń aty qyran dep, qalai á! Sezingen de joq qoi, tamaq tastap jatqandai juta saldy, pah!» desip máz, kópshiligi áteshke tańdana tarasyp jatyr. Djons ekýimiz jaiymyzǵa qaldyq.
Bailap ketken atyma kelsem, teri áli basylmapty.
Bolatbek Toqmyrza,
Qarqaraly
