نازارلارىڭىزعا قاراعاندىلىق جازۋشى بولاتبەك توقمىرزانىڭ "ەل مەن ەلەك" اتتى ەڭگٸمەسٸن ۇسىنامىز. بۇل تۋىندى قازاق بوكسىنىڭ ماقتانىشى قانات يسلامعا ارنالعان.
ەل مەن ەلەك
(قانات يسلامعا)
استىمدا توبىلعى تورى قاسقا اتىم. قار جاۋىپ كەتكەننەن كەيٸن ورىلعان ارزان ارپانى ارمانسىز جەگەن اتىم ارىنداپ-اق كەلەدٸ. جەم جەگەن اتپەن جٷرگەندە جەلدٸڭ ارتتان بولعانى قۇرىسىن. ماڭىم ەلەمتاپىرىق بوپ بارا جاتقان سوڭ, اتتى تەبٸنٸپ قاپ, جورتىپ قىر باسىنا شىقتىم. قاپىرىق ىستىقتا جەلگە قارسى تۇرىپ, سامالعا بەتٸڭدٸ توسقان قانداي كەرەمەت! نە دەگەن عاجاپ دٷنيە! ۇلانعايىر دالا! يەن دالادا اتپەن جٷرۋدٸڭ راقاتىن سەزٸنگەن سايىن كٶزدەرٸم جۇمىلىپ, ٷزەڭگٸدە اقىرىنداپ تٷرەگەلدٸم. دالانىڭ جۇپار يٸسٸنە ەلٸتٸپ, كٷنٸ بوي ەردە وتىرا – وتىرا تەرلەپ كەتكەن تاقىمىما جەل تيٸپ, بويىم سەرگٸپ سالا بەرگەنٸ سول ەدٸ, بىزىلداعان بٸر بٷگەلٸك اتتى تۇرعىزبادى. قاراجاردى بەتكە الىپ جەلە جٶنەلدٸم. جەلە – جورتىپ وتىرىپ, «تاستاندى» اۋىلىنىڭ سىرتىنداعى قىردان بٸر – اق شىقتىم. قىرعا شىققام اۋىلدىڭ بٸر شەتٸندە قاراڭ – قۇراڭ ەتكەن ادامداردى بايقاپ قالدىم, انىعىراق كٶرٸنبەگەن سوڭ, جوعارىعا قاراي كٶتەرٸلگەم. كٸسٸ جەرلەۋگە كەلگەندەي ىلعي ەر ادام جيىلىپ قالىپتى , ىعى – جىعى «بۇل نە بولدى ەكەن?» دەپ اتتىڭ باسىن سولاي بۇردىم. بٸراق, بۇل اۋىلدىڭ بەيٸتتەرٸ اۋىلدىڭ ەكٸنشٸ جاعىندا ەدٸ عوي, جولاي ەشكٸم كٶرٸنبەدٸ, ٶزدەرٸمەن ٶزدەرٸ تۇرعان. جالعىز قورىم عانا بولاتىن بۇل اۋىلدا. قالىڭ نٶپٸرگە قاراي اۋىلدان قۇلىنداپ كەلە جاتقان ەركەك قانشاما. كەزٸندە قىسى – جازى تٸرلٸگٸ قايناپ جاتاتىن بازداردىڭ ارا – اراسىمەن, ەسكٸ مايانىڭ ورنىمەن جيىلعان جۇرتقا قاراي تارتتىم. ەشەيٸندە بٶتەن اتتىلىنى كٶرسە تٷك كٶرمەگەندەي اڭتارىلاتىن اۋىلدىقتاردىڭ مەنٸمەن جۇمىسى جوق. قاستارىنا تامان جاقىنداعاندا عانا بايقادىم ەستەرٸ كەتٸپ, ەتەش تٶبەلەستٸرٸپ جاتىر ەكەن.
- اسسالاۋماعالەيكۋم,- دەپ سەلەم بەردٸم اتتى بايلاي سالا, مەنٸ تانىپ قارسى كەلە جاتقان سابىر قۇداعا,
- ۋاعالەيكۋماسسالام, قۇدا, قايدان اداسىپ كەلدٸڭ?
- اسا قاتتى اداسپاعان سيياقتىمىن, بٶتەن اۋىل ەمەس قوي. مۇندا سونشاما نە بولىپ جاتىر, ەتەشكە بولا وسىنشا ادام جينالعان با, ەلدە باسقا دا بٸردەڭە بولىپ جاتىر ما?
- ويباي, قۇدا, دەل كەلدٸڭ, قىرعىن بولايىن دەپ جاتىر, مىنا تٶبەلستٸرٸپ جاتقا جەي ەتەشتەر, قىزىق ەندٸ بولادى, ٷندەمە.
- كٸم مەن كٸم, بٸزدٸڭ جاق كٸم?
- جٷر, قۇدا, جوعارىراق وتىرايىق, قىزىق كٸشكەنەدەن سوڭ باستالادى,-دەپ, كٶپشٸلٸككە جەتكٸزبەي, شوقپار تاستى قىرعا باستاي جٶنەلدٸ. سەل كٶتەرٸلگەن سوڭ بٸر بۇجىر تاستارى بار جەرگە جايعاستىق. قالتاسىنان سٸرٸڭكە الىپ, سٸرٸڭكەدەن شىمشىپ ماقتا الىپ, ماقتاعا ەكٸنشٸ قالتاسىنان العان شاقشاسىنان بۇيرا ناسىبايدى بالا قۇنداقتاعانداي قىمتاپ, ەرنٸنٸڭ ٷستٸڭگٸ جاعىنا نىعارلاي سالدى. تٸستەرٸنٸڭ اراسىنان شىرت ەتكٸپ تٷكٸردٸ دە:
- وسىندا قاپان دەگەن جٸگٸتتٸڭ كەرەمەت ەتەشٸ بار, قىرىق – ەلۋ رەت تٶبەلەسكە شىعاردى, ەلٸ جەڭٸلمەگەن. بيىل ناعىز كەزٸندە ەكەن, بيىلعى تٶبەلەستٸرگەن قورازداردىڭ ون ەكٸسٸن دە جارىپ تاستادى!
- جارىپ تاستاعانى قالاي, يت بولىپ كەتكەن با? سونشاما نە ەتەش ول?
- ويبوي, ٶتكەندە, قالاعا اپارعاندا ەكٸ ەتەشتٸڭ بٶتەگەلەرٸن تەپكٸسٸمەن تەۋٸپ قاپ تٸلٸپ تٷسٸپتٸ. بٸرەۋدٸڭ شەت ەلدەن ەكەلگەن ەتەشٸ بٸزدٸڭ ەتەشتەن ەكٸ ەسە ٷلكەن بولعان عوي, سونى دا ٶلتٸرٸپ تاستاپتى, - دەپ قۇدام قاپان قۇرداسىنىڭ ەتەشٸن اۋىلدىڭ بالاسى وليمپياداعا بارىپ كەلگەندەي ماقتاپ وتىر. ەككٸلەنگەن ەتەشتەردٸڭ قارسىلاسىن تٶبەلەسكەندە ەلگٸندەي ٶلتٸرٸپ تاستايتىنىن ەستٸگەم. سوندا دا قۇدامدى قامشىلاي تٷسكٸم كەپ:
- راس پا? – دەدٸم.
- ويبۋ –اۋ, قۇدا, ساعان ٶتٸرٸك ايتىپ نەم بار, تىڭدا, ەلٸ ايتىپ بولعام جوق. ەندٸ سول ەتەشتٸ قاپاننىڭ ۇلى بٸر قىرعي مەن با, قارا قۇسپەن با, بالالار ۇستاپ العان بٸر قۇسپەن تٶبەلەستٸرسە, ونى دا ٶلتٸرٸپ تاستاپتى.
- نەمەنە, مىناۋىڭىز ەندٸ تازا ٶتٸرٸك قوي, تاۋىق قىرعيمەن تٶبەلەستٸ دەگەن نە ساندىراق?
- تىرپ ەتپە, قازٸر ٶزٸڭ كٶرەسٸڭ.
- نەنٸ?
- مىنا ەلدٸڭ جيىلىپ تۇرعانى سول! وسى اۋىلدا باۋىرجان ەسٸمدٸ بٷركٸتشٸ بالا بار, سونىڭ بٷركٸتٸمەن قاپكەڭنٸڭ ەتەشٸ تٶبەلەسەدٸ بٷگٸن.
- استاپراللا! ەستٸمەگەن ەلدە كٶپ.
- يە. قاپان دەگەن- مەنٸڭ دوسىم, وسىندا «ەتەش تٶبەلەسٸ» ۇلتتىق سپورت تٷرٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, بەس تٸگٸسٸپتٸ, بەسكە – بٸر ايعىر بەس جاسار. كەشە بٸر تويدا ساياتشىلىق تۋرالى ەڭگٸمە قۇرىپ وتىرعان بٷركٸتشٸ باۋىرجانمەن ەگەسٸپ قالعان عوي. داۋ اراسىندا «مەنٸڭ ەتەشٸم كەشە بٸر قۇزعىن با قىرعي ما, بٷركٸت پە بٸلمەيمٸن, بٸر قۇستىڭ بٶتەگەسٸن ايىرىپ تاستاعان, سەنٸڭ قۇسىڭ قىرعىن بولسا تٶبەلەستٸرەيٸك» دەپ, قىزدى – قىزدىمەن بەستەسٸپتٸ.
سودان قول الىسىپ تاراسىپتى. بٷگٸن وسىندا ٷشتە بولادى دەگەن ۇرىستى.«جٷرە بەرسەڭ كٶرە بەرەسٸڭ دەگەن» دەپ, ەلٸپتٸڭ ارتىن باقتىم. ورتاداعى الاڭدى جاعالاي وتىرعان ەلدٸڭ بەرٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸ – ەيگٸلٸ ەتەش. «باۋىرجان بالالىق جاسادى», « بىلتىر عانا قييادان قييامەتپەن العان قۇسىن اياماي ما?» «بٷركٸتكە وبال بولدى» - عا ساياتىن ەڭگٸمەلەردٸ ەستي – ەستي, باعانا كٷلكٸ – كەكەسٸنمەن قابىلداعان تٶبەلەسكە, «قىران ەلٸ جاس ەكەن» دەگەن ويمەن كٷدٸك تە باس كٶرسەتتٸ. قاپاننىڭ ەتەشٸن حوسە اركاديو بۋەندونىڭ ەتەشٸ دەرسٸڭ.
بٸر كەزدە گۋلدسٸپ وتىرعان ەلدٸڭ شەتٸن الا قاپاننىڭ دجيپٸ كەپ توقتادى. امەريكانىڭ سپورتشىلار بولادى عوي, ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ جۇلىپ جەپ جٷرەتٸن, قاپاننىڭ ۇلى قۇددى كەلگەن سولاردىڭ بٸرەۋٸ سيياقتى. ماشينا توقتاسىسىمەن اشىلعان ەسٸگٸنەن جەرگە ەكٸ اياق تٷستٸ. ەل تىنا قالدى. ماشينانىڭ ارتقى ەسٸگەن اشىپ, ەكەسٸن تٷسٸرٸپ, ارنايى تورداعى «قاندىبالاعىن» الىپ , الاڭعا بەتتەدٸ. سەتتٸلٸك تٸلەپ جاتقان تٸلەۋلەس اۋىلداستارى, تۋعان – تۋىستارى جارىلىپ جول بەرۋدە. الاڭعا كٸرٸپ اسىقپاي توردى جەرگە قويىپ, ەتەشتٸ تورىنان شىعاردى. ەتەش تە جۇلدىزدى سەتتٸڭ باستى سەبەپكەرٸ ەكەنٸن سەزگەندەي, كەز – كەلگەن تاۋىق شوشىپ قاشاتىنداي دٷر ەتكٸزٸپ سٸلكٸندٸ. ٶزٸنەن قورقاتىن بالالاردىڭ الدىندا ادام تانىماستاي شالقايىپ كەتەتٸن ەسەر بالا ۇقساپ, قوقاڭ – قوقاڭ ەتٸپ قويادى قوراز. كٶيلەكتٸڭ ەتەگٸنەن ەتەكتٸڭ ٸشٸندە ٶزٸنەن ەلدەقايدا زور سان بارىن مەڭزەپ تۇراتىن توق بالتىرلار بولادى عوي, دەل سونداي توق بالتىردارداي ەكەن ەتەشتٸڭ سانى, بەلٸن تارتىپ تاستاعان كەدٸمگٸ زٸلتەمٸرشٸلەر سيياقتى. دەنەنٸ قىسىپ تۇراتىن كٶيلەك كيگەن تولىق ەيەلدەر بولادى عوي, سونداي جەڭگەلەر سيياقتى بۋىلتىق – بۋىلتىق دەنەلٸ سۇمدىق ەتەش ەكەن. مويىنى دا كٷش يەسٸنە تەن شىپ - شىمىر. موينى مەن قاناتتارىنىڭ ۇشى جەنە قۇيرىعىنىڭ قاۋىرسىندارى كٷننٸڭ كٶزٸمەن مىڭ قۇبىلا شاعىلىسىپ, ەتەشتٸڭ ايبارىن اسىرۋدا. «ەي, دەل مىنانداي ەتەش كٶرمەدٸك, مىناۋىڭ قاسقىرعا قارسى شابار» دەگەندٸ ەستٸپ, قىراندى جاقتاپ تۇرعاندار كٷمەندانا باستاعاندايمىز. ەشقانداي قولپاشتاۋسىز, ورتاعا قۇسىن قولىنا وتىرعىزىپ باۋىرجان كەلدٸ. قوي كٶزدٸ, سابىرلى قالىپ, يىقتى جٸگٸت ەكەن. مەيٸرٸمدٸ كٶزٸنٸڭ ەر جاعىنان بۇلقىنعان كٷشتٸڭ قايراتى دا جارق ەتەتٸندەي, ەتەشكە نازار سالماستان يەسٸنە قاراپ : - قاپان اعا, مٷمكٸن ويلانارسىز, كەشە تويدا دەگەندەي..., بەستەسپەدٸك دەي سالايىق, تاۋىق - ٷي قۇسى, بٷركٸت – قىران قۇس! بەستٸ كەشەم! پايدا تاۋىپ جٷرگەن قۇسىڭىز عوي, اياي سالىڭىز, - دەدٸ بييازىلىق تانىتا.
- مەن «ەردٸڭ ەكٸ سٶيلەگەنٸ – ٶلگەنٸ» دەگەن ۇستانىمداعى جٸگٸتپٸن, ايتتىم – بٸتتٸ, «بٷركٸتٸمدٸ زاقىمداپ الامىن» دەپ قورىقساڭ, ٶزٸڭ اشىپ ايت, مەن كەشەيٸن بەستٸ! – دەدٸ «التىن ايدارلى» ەتەشتٸڭ يەسٸ پاڭدانا.
- جارايدى, اعا, - دەپ جىميىپ, بٷركٸت يەسٸ ورتاداعى قورشاۋعا كٸرٸپ, ورتادا جاتقان بٸلەكتەي تاس – تۇعىرعا بٷركٸتٸن وتىرعىزىپ, توماعاسىن سىپىرىپ الدى. بٷركٸت باسىن سٸلكٸپ قالىپ, جان – جاعىنا بٸر قارادى دا, توماعاسىز وتىرعانىن مٸسە تۇتقانداي سابىرلى قالپىنان ٶزگەرمەدٸ. تەۋبەشٸل, اۋىلدىڭ قازاعى سيياقتى نەمقۇرايلى وتىر.
- ۇرىستىڭ ەڭ جاۋاپتى سەتٸ جاقىنداپ كەلەدٸ. اۋىلدىڭ ەۋمەسەرلەۋ بٸر جٸگٸتٸ ورتاعا اتىپ شىعىپ: - قۇرمەتتٸ اعايىن! الدارىڭىزعا ەلۋ ٷش رەت جەكپە – جەككە شىعىپ, جەڭٸلٸپ كٶرمەگەن چەمپيون! ون ەكٸ ەتەشتٸ ٶلتٸرٸپ قويماي, بٸر قىران قۇستى دا جەر جاستاندىرعان , قاپان اعامىزدىڭ التىن ايدارلى ەتەشٸ – دجونس ,قارسى الىڭىزدار! - دەدٸ. ەل شۋ ەتە قالعاندا, ٶزٸن ايتىپ جاتقانىن سەزگەندەي ەتەش تە مويىنىن دٶڭگەلەنتٸپ, گٷجٸرەيە قالدى.
- جەنە, بٷگٸنگٸ جەكپە – جەكتە « دجونس» چەمپيونمەن قارسى شىعاتىن اڭشى باۋىرجاننىڭ بٷركٸتٸ – الپان! – دەدٸ جٷرگٸزۋشٸ.
ستاديوندا نەمەسە حالىقارالىق تۋرنيردە وتىرعانداي اينالا ىسقىرىق, ۋ – شۋ بولىپ كەتتٸ.
- بٷركٸتٸنٸڭ باسىنان سيپاپ قانا باۋىرجان دا قاننەن قاپەرسٸز وتىر, ورتادا ولارعا قاراما – قارسى ەتەشٸنٸڭ قاناتتارىن قىسا ۇستاعان قاپان مەن ۇلى كەلەدٸ. ۇلى موينىنا مونشا ورامالىن اسىپ العان, قارسى وتىرىپ, ەتەشتەرٸن بٷركٸتكە لاقتىرىپ قالاتىنداي يشارا جاساپ, ەتەشٸن تٶبەلەسكە دايىنداپ قويدى. ەتەشتە الدىمدا بٷركٸت وتىر-اۋ دەگەن قورقىنىش, ٷركۋ نىشانى بايقالمايدى دا, كەرٸسٸنشە موينى قاۋىرسىندارى دٶڭگەلەنە ٷرپيٸپ, تٶبەلەسكە دايىن ەكەنٸن بٸلدٸرگەندەي جەردٸ تارپىپ – تارپىپ قويادى. جاعالاي وتىرعاندار دا مويىندارىن ٸشٸنە الىپ, جاعالارى تٶبەلەسەردەگٸ ەتەشتٸڭ مويىن قاۋىرسىندارىنا ۇقساپ ,بارلىعى قارسىلاسىنىڭ قيمىلىن باققان ەتەشتەر سيياقتانىپ كەتتٸ. قانشاما ەتەشتەردٸڭ ورتاسىندا بٷركٸت يەسٸمەن ەكەۋٸ عانا قالعانداي. بٷركٸت بەيشارا ەش قاۋٸپتٸ اڭداپ وتىرعان جوق, يەسٸ دە جايبٸراقات وتىر.
- قاپاننىڭ «بٸز دايىن» دەگەندەي ورتاداعى تٶرەشٸگە ىم قاققانىن بايقاعان ەل سٸلتٸدەي تىندى. ەتەش بٷركٸتكە شٷيلٸگە قاراپ, جۇلقىنىپ تۇر, بٷركٸت بەيقام. تٶرەشٸ قاپەكەڭە تاعى بٸر قاراپ الدى دا, قولىن تٶمەن قاراي سەرمەپ قالدى. قاپاننىڭ ۇلى قىسىپ ۇستاپ وتىرعان ەتەشٸن بٷركٸتكە قاراتا دەمەپ قالدى, ەتەش قوس تەپكٸسٸن قوس قانجارشا بٷركٸتتٸڭ كەۋدە تۇسىنا قاراي تەپسٸنە باعىتتاپ, بٸراق ۇشتى. تىپ – تىنىش بوپ تىنا قالدىق. وسى سەتتە بٷركٸت شاپشاڭ قيمىلمەن ٶزٸنە قاراي ۇشىپ كەلە جاتقان ەتەشتٸ بٸر اياعىمەن قاعىپ الدى دا, تابانىنا سالىپ تۇمسىعىمەن ٶكپە – باۋىرىن سۋىرىپ الىپ, قىلعىپ سالدى. قانداي دا بٸر جٸلٸكتٸ تۇتاس جۇتقاندا جۇتۋ قيىنداسا, جٸلٸكتٸ جۇتقىنشاعىنا ۇستاپ , باسىن بٸر جاعىنا قيسايتىپ قاپ, جٸلٸكتٸ سىندىرا سالادى دەپ ەستيتٸنمٸن بٷركٸتتٸ. ٶزٸنە قاراي تٶبەلەسپەك بوپ, ۇشىپ كەلە جاتقان ەتەشتٸ بٸرەۋ تاماق لاقتىردى دەپ ويلاسا كەرەك.
- ەل «ۋۋۋ», «ۋۋحتى», «مە» دەسٸپ, گۋٸلدەپ كەتتٸ. ابىر – سابىر بولىپ كەتتٸ الاڭ. كٷنٸ بويى جيىلعان ەل جابىلىپ تالعاجۋ ەكەلٸپ بەرگەندەي بٷكەڭ الاڭسىز الدىنداعى دەمٸنەن الىپ وتىر.
تابانىنداعى ەتەشتٸ جۇلمالاپ جاتقان بٷركٸتكە توماعاسىن كيگٸزٸپ, ەتەشتٸڭ قالعانىن لاقتىرىپ تاستاعان باۋىرجان قىرانىنا «كەشەدەن اش ەدٸڭ, وسى جەگەنٸڭ جەتەر, ەيتپەسە توياتىڭ قايتپاي قويار» دەپ سٶيلەپ جٷر.
قاسىما قاراسام قۇدام جوق, ماشيناسىنا قاراي جۇلقىنىپ بارا جاتقان قاپاندى قۋىپ بارادى. ەلدٸڭ بەرٸ قولدارىن سەرمەسٸپ, بٸرەۋلەرٸ «ايتتىم عوي, قىراننىڭ اتى قىران دەپ, قالاي ە! سەزٸنگەن دە جوق قوي, تاماق تاستاپ جاتقانداي جۇتا سالدى, پاح!» دەسٸپ مەز, كٶپشٸلٸگٸ ەتەشكە تاڭدانا تاراسىپ جاتىر. دجونس ەكۋٸمٸز جايىمىزعا قالدىق.
بايلاپ كەتكەن اتىما كەلسەم, تەرٸ ەلٸ باسىلماپتى.
بولاتبەك توقمىرزا,
قارقارالى
