Ál-Farabi álemi jáne qazirgi Qazaqstan

Ál-Farabi fenomeni – teńdesi joq qubylys. Onyń baǵa jetpes ǵylymi murasynyń jalpyadamzattyq mańyzy bar. Uly oishyl – orta ǵasyrlarda iri saýda ortalyǵy, ǵylym-bilim jáne mádeniet oshaǵy bolǵan Otyrardyń týmasy. Ol – álemdik deńgeidegi tuǵyrly tulǵa, bizdiń maqtanyshymyz.  

Ál-Farabi – Batys jáne Shyǵys mádenieti arasyndaǵy altyn kópir. Uly ustaz ǵylymnyń basty muraty adamzat igiligine qyzmet etý dep bildi. Onyń pikirinshe, ǵylym órkenietti damytý jolynda naqty paida ákelýi kerek. Ǵylymnyń damýyn filosofiia, moral jáne dini normalarmen úndestik arqyly qarastyrý – oishyl dúnietanymynyń basty ereksheligi.

Ál-Farabi eńbekterin aýdaryp, jariialaý XII ǵasyrlarda bastaldy. Ǵulama ǵalymnyń intellektýaldy kapi­taly – kóne grek filosofiialyq mátin­derinen aýdarylǵan eńbekter, túsinik­te­meler, sondai-aq gýmanitarlyq jáne jara­ty­lystaný ǵylymdaryn sintezdegen jeke shyǵarmalar. Onyń eń tanymal týyndylary – «Qaiyrymdy qala tur­ǵyndarynyń kózqarastary», «Danalyq negizderi», «Mýzykanyń úlken kitaby», «Ǵylymdar jiktemesi» jáne taǵy basqa. 

Tuńǵysh Prezidentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda: «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýge, iaǵni odan buryn jańǵyryp otyrýǵa tiis. Bul saia­si jáne ekonomikalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoimai, olardyń ózegine ainalady», dep atap ótti. En­de­she, Ál-Farabidiń rýhani álemin tereń jáne jan-jaqty zertteý – ýaqyt talaby.

Halqymyzdyń parasatty perzentteri ál-Farabidiń esimi men shyǵarmalaryn halqyna qaitarý úshin aianbai ter tókti. Solardyń ishinde dańqty ǵalym Aqjan Mashanidiń orny bólek. Farabitanýshy óz zertteýlerinde uly ǵulamany Abai arqyly tanyǵanyn málimdeidi. Ol, sondai-aq qos ǵulamanyń ideialarynan úilesimdilik taýyp, «Ál-Farabi men Abai syndy danyshpan uldary bar el jaryq sáýle jolynan adaspas. Ál-Farabi men Abai joly – týra jol», dep  jazdy.

Uly oishyldyń elimizge qaita oralǵan rýhani murasy – bizdiń sarqyl­mas qazynamyz. Ol óziniń shyǵar­ma­laryna ádiletti qoǵam qalyptastyrý, izgi adam tárbieleý ideialaryn arqaý etti. Osy igi bastama Abaidyń týyndylarynda jalǵasyn tapty.

Ǵibratty ǵulamalarymyzdyń oi-tujyrymdary búginge deiin ózektiligin joǵaltqan joq. Biz Táýelsizdikke qolymyz jetken soń Ál-Farabi men Abai armandaǵan asyl murattardy júzege asyrýǵa múmkindik aldyq. Endi Uly dalanyń dara tulǵalarynyń týyndylaryn elimizde ǵana emes, sondai-aq jahandyq aýqymda dáripteýimiz kerek.

Álemdik órkeniettiń quramdas bóligi sanalatyn Ejelgi Turan óńiri Aziia men Eýropany geografiialyq jaǵynan ǵana emes, sonymen qatar rýhani jáne mádeni jaǵynan da bailanystyryp keledi. Osy qasietti topyraqta týǵan Ábý Nasyr ál-Farabi, Ibn Sina, ál-Horezmi, Ábý Raihan ál-Birýni, Mah­mýd Qashqari, Júsip Balasaǵuni, Qoja Ahmet Iasaýi, Ahmet Iúgineki jáne basqa tarihi tulǵalar óz zamanynda orta­ǵasyrlyq túrki órkenietiniń órken­deýine zor úles qosty.

Atalǵan uly oishyldardyń arasynda Ál-Farabidiń orny bólek. Ol islam mádenietiniń oshaǵy bolǵan Baǵdad, Kair, Damask, Haleb qalalarynda búkil sanaly ǵumyryn ótkizdi. Ǵulama ǵalym aqyl-oidyń alyptary – Aristotel men Platonnyń shyǵarmalaryn óz zamanyna sai taldap-túsindirdi. Ál-Farabi óziniń ǵylymi eńbekteri arqyly jańasha oilaý júiesin qalyptastyryp, ǵylymi dúnietanymnyń intellektýaldyq deńgeiin jańa biikke kóterdi.

Ál-Farabi islam órkenietiniń «altyn ǵasyryn» damytýǵa úlken úles qosty. «Qaita órleý» dáýiriniń alǵashqy kezeńinde Farabi eńbekteri latyn tiline aýdarylyp, Eýropa jurtshylyǵyna tanyldy. Sol arqyly búkil adamzattyń rýhani qazynasyna ainaldy.

Ilgergi dáýirde Ál-Farabidi týǵan eli­men bailanystyrý, jan-jaqty zert­­tep-zerdeleýge múmkindik bolmady. Uly ustazdyń esimi qazaq jurty­na bel­gili bolǵan kezden bas­tap, onyń mu­rasy ulttyq sananyń oianýy­na jáne ny­ǵaiýyna yqpal etti. Fara­bi murasyn ulyqtaýǵa belgili memle­ket jáne qoǵam qairatkerleri, ǵalym­dar men zert­teýshiler kóp eńbek sińirdi. Keńestik dáýirde Ǵylym akademiia­synda qurylǵan Ál-Farabi eńbek­terin zertteitin shyǵar­mashylyq topqa kórnekti filosof-ǵalym Aǵyn Qasym­janov jetekshilik etti. Osy bastama­lar­dyń nátijesinde Almaty qalasy Ál-Farabi murasyn zertteýdi úilesti­retin ǵylymi ortalyqqa ainaldy. At­qarylǵan jumystar shetel ǵalymdary arasynda da keńinen tanymal boldy.

XX ǵasyrdyń 60-70 jyldarynda qazaq oqymystylarynyń tabandy zert­teýleriniń arqasynda uly oishyldyń eńbekteri Qazaq eline oraldy. Osylaisha «ekinshi ustaz» týǵan topyraǵymen qaita qaýyshty. Árine, bul aitýǵa ǵana ońai. Óitkeni sol tus­ta kóptegen elderde ál-Farabi sekildi álemdik deńgeidegi iri tulǵany ózderine qarai ikemdeý úrdisi júrip jatty. Ǵalymdarymyz qajyrly eńbegi men ǵy­lymi dáleldemeleri arqy­ly Ál-Farabidiń qazaq jeriniń týmasy ekenin álemdik qaýymdastyqqa moiyndatty.

Elimiz táýelsizdik alǵan soń uly ustaz tulǵasynyń oi-sanamyzda jáne kún­de­lik­ti ómirimizde berik orny­­ǵýyna keńinen jol ashyldy. Memlekettigimizdiń simvolyna ainal­ǵan ulttyq valiýtamyzda Ál-Farabi beinesi kórinis tapty. Arnaiy ǵylymi-zertteý ortalyqtary qurylyp, ǵalymnyń shyǵarmalaryn zertteý isi júieli túrde júrgizile bastady. Mektep baǵdarlamasyna ál-Farabi jáne onyń murasy jóninde málimetter engizildi.

Ábý Nasyr ál-Farabi esimin ielengen Qazaq ulttyq ýniversiteti ǵulamany dúnie júzine tanytýǵa barynsha úles qosýda. Halyqaralyq ál-Farabi ǵylymi ortalyǵy quryldy. Mundai ortalyqtar álemniń birqatar elinde ashyldy.  Qazaq eli ustaz aldyndaǵy boryshy men paryzyn óteý maqsatynda onyń súiegi jatqan Damask qalasynda mádeni keshen turǵyzdy. Sondai-aq Farabidiń adamzat órkenietiniń damý tarihyndaǵy ózindik ornyn aiqyndaý úshin júieli jumystar júrgizilýde.

Biyl Ál-Farabidiń 1150 jyldyǵy IýNESKO deńgeiinde atalyp ótýde. Uly ǵulamanyń mol murasyn muqiiat zerdelep, onyń tereń filosofiialyq oi-tujyrymdaryn óskeleń urpaq tárbieleý, izgilik qaǵidattaryn dáripteý isine tiimdi paidalanǵan jón. Bul – bas­ty mindetimizdiń biri.

Tárbie taǵylymy

Álemniń uly oishyl-filosoftary ár dáýirde baqytty ómir, baqýatty turmys máseleleri jóninde oi tolǵaǵan. Solardyń ishinde Ábý Nasyr ál-Fara­bidiń osy taqyrypqa arnalǵan «Baqyt jolyn silteý», «Baqytqa jetý jaiynda» atty eńbekteriniń orny bólek. Ol óz shyǵarmalarynda adamzat ómirindegi eń ózekti másele – baqyt ideiasyn usy­nady. Ǵulama ǵalym adam baqytyn basty orynǵa qoiady. Baqyt degenimiz – ómirden lázzat alý emes, áreketshil aqyl-parasat arqyly maqsatqa jetý ekenin aitady. Farabi baqytqa kenelý formýlasyn «Adamnyń ózin ózi jetildire otyryp, kemeldikke jetý joly» dep kórsetedi.

«Tárbie – tal besikten» degen halyq danalyǵyna orai,  urpaq sanasyna ata-babadan miras bolyp kele jatqan adami qasietterdi, rýhani qundylyqtardy shym-shymdap sińire berý kerek. Bul máselege úlken jaýapkershilikpen qara­ǵan jón. Óitkeni ár perzent – elimizdiń erteńi, memleketimizdiń bolashaǵy.

Ál-Farabi adamnyń ózin ózi jetil­dirip, kemeldikke kelý jolynda  otba­synyń erekshe ról atqaratynyn aitqan. Úlgili otbasynda tárbielengen azamat sol izgi qoǵamnyń, qaiyrymdy qalanyń qadirli turǵyny bolmaq. Otbasyndaǵy kúndelikti jaqsy ádet turaqty qasietke ainalsa, baqytqa jetýdiń alǵashqy qadamy jasalmaq.

Ár otbasynyń bereke-birligin, ál-aý­qatyn nyǵaitý – asa mańyzdy mindet. Otbasy institýtyn áleýmettik qorǵaý jáne qoldaý arqyly azamattarymyzdyń jaq­sylyqqa jetýine jol ashatynymyz anyq.

Qazirgi tańda damyǵan memleketter, eń aldymen, azamattardyń tabysyn art­tyryp, turmys sapasyn jaqsartýǵa basa mán beredi. Búkil memlekettik apparattyń tiimdiligi osy kórsetkish boiynsha baǵalanady. Biz baqytty otbasyn qurýǵa, densaýlyǵy zor jáne sanaly urpaq tárbieleýge jaǵdai jasaýymyz kerek. Sol sebepti, búginde otbasy institýty memleketterdiń jahan­dyq básekege qabilettiligin qalyptas­tyratyn negizgi máselege ainaldy. Ultymyzdyń basty kapitaly – ozyq oily ári rýhani turǵyda kemeldengen azamattardy tárbielep ósirý osydan bastaý alady.

Egemen elimizdi odan ári órkendetý úshin otbasy institýtyn áleýmettik saiasatymyzdyń ózegine ainaldyrýy­myz kerek. Azamattarǵa áleýmettik kó­mek kórsetý júiesi otbasyn qurý, ony ny­ǵaitý jáne oǵan jan-jaqty qoldaý kórsetýge negizdelýge tiis.

Jyl saiyn adami qundylyqtardy jańǵyrtýǵa, úlgili otbasylardy dá­rip­teýge jáne onyń mártebesin art­­ty­­rýǵa baǵyttalǵan «Mereili ot­ba­sy» ulttyq baiqaýy ótkizilip ke­le­di. Mun­dai baiqaýlar otbasy insti­týtyn nyǵaitýǵa, ata-ananyń bala tár­bie­sindegi jaýapkershiligin arttyrýǵa yqpal etedi. Áielder isteri jáne otba­sy­lyq-demografiialyq saiasat jónindegi ult­tyq komissiia Farabi iliminiń baqyt­ty otbasy modelin uzaqmerzimdi stra­tegiiaǵa ainaldyrǵany durys bolar edi.

Uly oishyldyń pikirinshe, adamnyń kemeldenýine eń basty yqpal etýshi kúsh – bilim. Uly babamyzdyń bilim men tárbieni ushtastyra júrgizý haqyndaǵy oi-tujyrymdary ǵasyrlar boiy ómir shyndyǵynan týǵan qaǵidaǵa ainaldy. Sondyqtan jas urpaqqa bilim men ǵylymdy ǵana úiretip qoimai, jan-jaqty tárbie  berip, adami qasietterdi sińirý asa mańyzdy. Mundai izgi umty­lysqa, eń aldymen, memleket múddeli ári jaýapty bolýǵa tiis. Bul oraida Bilim jáne ǵylym ministrligi bilim men tárbieni qatar óristetý isin jandandyra túskeni abzal dep oilaimyz.

Tálim-tárbieniń kilti aqyl-para­saty mol ata-ananyń ǵana emes, bilimi tereń, taǵylymy tamyrly ustaz­dyń da qolynda bolady. Adam balasy jaq­sy­lyqqa jetý jolynda, Ál-Farabi tilimen aitqanda, «aqylgói ustazǵa zárý». Bul zárýliktiń ornyn bilikti pedagogter, ulaǵatty ustazdar daiarlaý arqyly toltyrýǵa bolady. Osy turǵydan alǵanda, biz qoǵamda qajetti reformany júzege asyra bastadyq. Parlament «Pedagog mártebesi týraly» zań qabyldady. Bul zań kóptegen jańa qadamdarǵa jol ashady. Sondyqtan barsha muǵalim eńbegin baǵalap, pedagog mártebesin arttyryp, «ustaz» degen ulaǵatty uǵymdy qadirleýimiz kerek.

Ál-Farabi nusqaǵandai, baqytqa kenelýdiń kepili – ornyqty minez-qulyq pen aqyl-parasat. Sonymen qatar uly kemeńger adamnyń jetilýi onyń densaýlyǵyna tikelei bailanys­ty ekenin aitady. Halqymyz «Táni saýdyń – jany saý» deidi. Endeshe, biz ár azamattyń deni saý bolýyna jete nazar aýdarýǵa tiispiz. Danyshpan oishyl erjúrektilik pen qaisarlyqty da joǵary baǵalaidy. Ár adam qaýipti sátterde ainalasyn, elin  qorǵap qalýǵa daiyn turýy qajet. Bul qasiet adam boiyna bala kúninen darýy kerek. Demek, biz patriottyq tárbiege de basa mán bergenimiz jón.

Ál-Farabi jaqsylyqqa jetý jol­daryn kórsetkende únemshildik pen ysyrapshylyqty nazardan tys qaldyrmaidy. Ol sondai-aq shekten tys rahatqa bólený toiymsyzdyqqa, qoma­ǵailyqqa soqtyratynyn eskertedi. Al qomaǵailyq jemqorlyqqa ákeledi. Bul da – el damýyn tejeitin asa qaterli indet. Memleketimiz mundai keselmen tolassyz kúres júrgizýi kerek. Qoǵamnyń ár salasyndaǵy jemqorlyqqa jol bermeý –  búgingi kúnniń ózekti máselesi.

Dala danyshpany adam boiyndaǵy teris minez-qulyqtyń rýhani kesel ekenin atap kórsetti. Onyń osydan myń jyldan astam ýaqyt buryn aitqan sózi áli de mán-mańyzyn joǵaltqan joq. Óki­nish­tisi, bizdiń qoǵamda áli kúnge deiin ult damýyna keri áser etetin ishtarlyq, aiaqtan shalý áreketteri etek alýda. Osyndai qasietterden arylý úshin Ál-Farabi ilimin bilim baǵdarlamalaryna engizip, qoǵamda keńinen nasihattaý isin qolǵa alý qajet.

Kemeńger oishyl baqytqa jetý jolyn saralaǵan kezde márttik týraly oiyn ortaǵa salady. Bul úrdis te bizge úlgi-ónege bolýǵa tiis. Jetimin jylatpaǵan, jesirin jerge qaratpaǵan qazaq elindegi jomart jandardyń dás­túrli qaiyrymdylyq qyzmetiniń jańa deńgeide jalǵasýyna óris ashý kerek.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń pikirinshe, «qaiy­rym­dylyq pen volonterlik qyzmet – patriotizmniń jarqyn kórinisi jáne ozyq úlgisi». Biylǵy Volonter jylynda eriktilerdiń igi bastamalaryna barshamyz kýá boldyq. Otandastarymyzdyń qaiyrymdylyq sharalaryna jáne volonterlik jobalarǵa belsene atsalysýy – sonyń aiqyn dáleli. Eriktiler men jomart jandar pandemiia kezinde muqtaj adamdarǵa aitarlyqtai qoldaý kórsetti. Biz qaiyrymdylyqpen jáne volonterlik qyzmetpen ainalysýdy barynsha qoldap, ony keńinen dáripteýimiz kerek. Bul da memlekettiń kún tártibinde turǵan negizgi mindettiń biri.      

Ál-Farabi adamdar arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty da jaqsy­lyqqa jetýdiń joly dep sanaidy. Qazaq halqy eshqashan dostyq peiili­nen jańylǵan emes. Bul –  otandastary­myzdyń ultyna, násiline qaramai, tatý-tátti ómir súrýiniń kepili. Osyǵan orai, biz dostyq qatynastardy odan ári ny­ǵaitatyn is-sharalardy  turaqty túrde júrgize beremiz. Jalpy, memleketimiz eldiń turmysyna jaily, laiyqty orta qalyptastyrýǵa erekshe mán beredi.

Birikken Ulttar Uiymy jyl saiyn álem elderiniń baqyttylyq deńgeiiniń reitingin ázirleidi. Baqyt indeksiniń basty maqsaty – halyqtyń  rýhani damý sapasyn, turmys ahýalyn aiqyndaý. Osy ólshemder jiyntyǵy boiynsha Qazaqstan byltyrǵy halyqaralyq rei­tin­g­te 60-oryndy ielendi. Bul uly ǵula­manyń atajurty sanalatyn bizdiń eli­miz úshin, árine, jetkiliksiz. Demek, Úki­met bul baǵytta naqty jumystardy odan ári qolǵa alsa nur ústine nur bolar edi.

Sondyqtan Qazaqstannyń árbir azamatynyń jaqsylyqqa jetý jolynda ózin ózi jetildirip, el damýyna úles qosý úshin ál-Farabi ideialarymen qarýlanýy asa ózekti másele bolyp qala bermek.

Ǵulamanyń baqyt filosofiiasy aza­mattyq qoǵamdy órkenietke jete­lei­tin aqyl-parasat baǵdary bolýǵa tiis.

Qaiyrymdylyq qaǵidaty

Adamzat óziniń damý tarihynda kemel qoǵam qurýdy ǵasyrlar boiy armandap keledi. Batys jáne shyǵys oishyldary ár dáýirde adamgershilik, bilimdilik, ádilettilik, gýmanizm máseleleri týraly oi tolǵady. Minsiz qoǵam týraly eń­bekter jazyldy. Memlekettik basqa­rýdyń tiimdi formalaryn izdeý barysynda ártúrli modelder usynyldy.

Sonyń ishinde Ábý Nasyr ál-Fa­ra­bidiń  qaiyrymdy qala – qaiyrymdy qoǵam týraly ilimi asa qundy. Biz qazir koronavirýs indetine qarsy búkil adamzattyń kúsh biriktirýi asa mańyz­dy ekenin kórip otyrmyz. Bul ahýal jal­pyadamzattyq «qaiyrymdy álem» uǵy­my qanshalyqty ózekti ekenin ańǵar­tady. Osy oraida Ál-Farabidiń búkil adamzatqa arnaǵan «Adamdar baqytqa tek birige otyryp qol jetkize alady» degen sózi barshamyz úshin naqty baǵdar bola alady.

Ál-Farabidiń pikirinshe, «adamdardy bir-birine kómektesý úshin biriktiretin qala – qaiyrymdy qala, al baqytqa jetý jolynda bir-birine qol ushyn beretin qoǵam – qaiyrymdy qoǵam». Memleketke qaraǵanda aldymen qoǵam qalyptasqany tarihtan bel­gili. Oishyl atap ótkendei, qoǵam memle­ket­siz bola alsa da, memleket qoǵamsyz bola almaidy. Osy oraida, elimizdegi azamattyq qoǵamdy damytý úshin Ábý Nasyr ál-Farabidiń qaiyrymdy qoǵam týraly ideialaryn basshylyqqa alýǵa bolady.

Ál-Farabidiń áleýmettik kózqa­ras­tary azamattyq qoǵamnyń jáne ádi­letti júieniń qaǵidattary men qundy­lyqtaryn qalyptastyrý úshin asa mańyzdy. Filosof «Qaiyrymdy adam jáne azamattyq qoǵam qandai bolýy kerek?», «Memlekettik basqarýdyń ádiletti joly qandai?» degen saýaldarǵa naqty jaýap beredi. Uly oishyl adamdardyń bir-birimen qarym-qatynasyn jáne adamgershilik qasietterin jetildirý arqyly joǵary parasattylyqqa jete­tinin aitqan. Sondyqtan da uly kemeń­gerdiń kózqarastary jańa HHI ǵasyrda da óte ózekti dep sanaimyz.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Prezident laýazymyn atqarýǵa kirisken kezde ádilettilikti úsh ustanymnyń biri retinde erekshe atap kórsetkeni belgili. Ádilettilik – damyǵan qoǵamnyń jáne myqty memlekettiń ózegin quraityn qasterli qaǵida. Bul ustanym, ásirese, memlekettik deńgeide jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda berik ornyǵýǵa tiis.

Biliktiń bedeli ádildik arqyly ǵana arta túsedi. Halyq memlekettik organ­dar men laýazymdy tulǵalar qabyl­dai­tyn sheshimderdiń ádil jáne oiǵa qo­nymdy bolýyn talap etedi. Bul – zańdy ári oryndy talap. Osyny biliktiń atqarýshy, zań shyǵarýshy organdarynda jáne sot salasynda qyzmet etetin bar­lyq qyzmetkerler jete túsinip, buljyt­pai oryndaýy kerek. Ár nársege ádilet­tilik turǵysynan qaraǵan kezde ǵana bereke-birligimiz nyǵaiyp, memleketimiz ósip-órkendeidi. Ál-Farabi amanat etken oi-tujyrymnyń biri – osy.            

Ál-Farabi eńbekterinen adamdardyń bir qoǵamda birge ómir súrýi úshin qajetti adamgershilik qasietterge negizdelgen qaǵidalardy taba alamyz. Ol adam men qoǵamnyń birtutastyǵy qoǵamdyq ómir men jeke ómirdiń úilesimdi da­mýyna bailanysty dep túsinedi. Ǵulama ǵalymnyń «qaiyrymdy qoǵamy» – qoǵam músheleri armandaityn áleýmettik qurylym. Adamdar tek bir-birine qoldaý kórsetý arqyly qaiyrymdy qoǵam qura alady. Mundai qoǵamda adam­gershilik, ádilettilik, aqiqatqa qushtar­lyq, ar-namys, eńbekqorlyq dáriptel­mek. Adamdardyń bir-birimen jáne syrtqy ortamen bailanysy, qoǵam men memlekettiń ózara qarym-qatynasy osy qundylyqtar negizinde qalyptasady.

Búginde Ál-Farabidiń «qaiyrymdy qoǵam» ustanymyndaǵy ádilettilik, qoǵam múshelerine teń múmkindik berý jónindegi qaǵidattary biz úshin asa mańyzdy. Onyń ilimi boiynsha, kez kel­gen jetilgen qoǵamnyń maqsaty – elin nadandyq, jemqorlyq, dushpandyq siiaq­ty jaǵymsyz áreketten qorǵaý. Oi­shyl­dyń pikirinshe, memlekettik basqarý­dyń ádilettiligi azamattardyń erkin je­tilýine jol ashady. Osy ideiany bas­shylyqqa alsaq, quqyqtyq memleket qurý jolynda árbir azamattyń qoǵam­daǵy orny men eldiń damýyna qosqan úlesi eskerilýge tiis. Óitkeni merito­kra­tiia qaǵidattaryn saqtaý arqyly aza­mattyq qoǵam qalyptasatynyn damyǵan elderdiń tájiribesi kórsetip otyr.

Ál-Farabidiń áleýmettik-saiasi ustanymynyń búgingi qoǵam damýymen úndesetin taǵy bir tusy – kóshbasshy tulǵasy. Ol kóshbasshynyń on eki qasietin anyqtap bergen. Qazirgi zaman­da Ál-Farabidiń bul kózqarasy da asa baǵaly. Biz memlekettik sheshimderdiń ár azamatqa igilik ákelýi úshin túrli deńgeidegi basshylarǵa úlken jaýap­ker­shilik júkteletinin bilemiz. Ujymnyń úlken-kishiligine qaramastan, jalpy qoǵamdaǵy jaǵdaidyń ózgerisi basshyǵa jáne onyń kóshbasshylyq qasietine tikelei bailanysty bolady.

Kóshbasshy óziniń qabilet-qary­my­men jáne is-áreketimen qoǵamnyń basqa múshelerine úlgi bolýǵa tiis. Sol sebepti memlekettik qyzmetke kadr­lar irikteý barysynda Ál-Farabi atap kór­setken «minsiz kóshbasshy» idealyn bas­shylyqqa alǵan jón. Elimizde prezi­denttik kadrlyq rezerv jasaqtaý úshin ótkizilgen úzdik jas mamandar baiqaýy osy múddeden týyndaǵan edi. Ártúrli deńgeidegi basshynyń, memlekettik qyzmetshiniń «farabilik tujyrymmen» úndes zamanaýi  modelin qalyptastyrý – ǵulama ustazdyń amanatyn oryndaýdyń bir kórinisi. Sondyqtan eń úzdik mamandardy kásibi biliktiligimen qatar adamgershilik qasietterine qarap iriktep alýymyz qajet. Dál osy ustanym Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń biylǵy Joldaýynda aityl­ǵan memlekettik basqarýdyń jańa úlgi­siniń ózegin quraýǵa tiis. 

Oishyldyń úilesimdi qoǵam teoriia­sy, saiasat pen moral sabaqtastyǵy týra­ly oilary el Prezidentiniń  «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jy­rymdamasymen úndesedi. Son­dai-aq Sybailas jemqorlyqpen kúres agenttigindegi Parasattylyq departamenti qoǵamdaǵy ádep norma­lary­nyń saqtalýyn qamtamasyz etý úshin quryldy. Bul – órkenietti el bolý, de­mokratiialyq úrdisterge kóshý jolyn­daǵy mańyzdy qadam.

Qaiyrymdy qoǵamda azamattardyń jáne ujymnyń tańdaýy men qalaýyna qolaily jaǵdai jasalady. Ál-Fara­bidiń osyǵan saiatyn bul pikiri memleket, azamattyq sektor jáne úkimettik emes uiymdar arasyndaǵy qarym-qatynas logikasyn ózgertý, sondai-aq azamattyq qoǵammen áriptestik ornatý mindetteri qoiylǵan qazirgi kezeńde erek­she mańyzdy bolyp otyr. Qazaqstan osyn­dai ózara seriktestik arqyly qoǵam­nyń suranysyna jaýap berip, alǵa ilgeri­leidi.

Prezident janynan qurylǵan Ult­tyq qoǵamdyq senim keńesiniń negizgi maq­saty – memleket pen qoǵam arasyndaǵy kedergini joiý jáne túitkildi másele­lerdi mámile arqyly sheshý. Bul qury­­lym­nyń maqsaty da oishyldyń ideia­lary­men ózektes. Ál-Farabi filo­sofiia­synan mádenietaralyq suhbat­tyń saiasi modelin tabýǵa bolady. Ta­­tý­­lyq­tyń tiimdi alańyna ainal­ǵan Qazaq­stan halqy Assambleiasy áleý­­met­tik-saiasi úderisterge ulttyq, dini jáne má­deni erekshelikterge qara­mastan, teń dárejede qatysý múm­kin­digin qamta­masyz etip otyr. Bul baǵyt­ta qabyldanǵan zańdar qoǵamdyq birlestik­terdiń rólin arttyra túsedi.

Azamattyq qoǵam men memleket qarym-qatynasynyń barlyq formasy áleýmettik júieniń ózin-ózi basqarýyna, rettelýine jol ashýǵa tiis.

Ál-Farabidiń qaiyrymdy qoǵam ideiasy – órkeniet ónegesi, eldiktiń ózegi, memlekettiliktiń tuǵyry. Qaiy­rym­dy qoǵam ádiletti basqarýǵa negiz­delse, árbir qoǵam múshesiniń jaǵdaiy túzeledi. Osyǵan orai biz de ádildikti basty nazarda ustap, birligi jarasqan halqymyzdyń yntymaǵyn arttyra berýimiz kerek.

Órkeniet ónegesi

Adamzat órkenieti qaida bettep barady? Bizdi aldymyzda ne kútip tur? Bul – kóptegen oishyldar men saiasatkerlerdi tolǵandyratyn saýaldar. Dál qazirgi sátte uly ǵulamanyń adamzatqa qarata aitqan izgi qoǵam týraly iliminiń ózektiligi artyp keledi. Ál-Farabi – órkeniet filosofy, álem keńistigine asqar biikten kóz salǵan uly tulǵa. Onyń rýhani qundylyqtar men igi murattarǵa negizdelgen ideialary memleketti ádil basqarýǵa jáne qoǵamdy kemeldendirýdiń órkenietti paradigmasyn qalyptastyrýǵa negiz bola alady. Bul ideialar zamanaýi adamzat órkenietiniń basty ustynyna, álemdik qoǵamdastyqtyń qaýipsizdigi men qalypty ómirin qamtamasyz etetin qaǵidaǵa ainalýǵa tiis. Tek osylaisha ǵana adamzat damýyna asa qolaily beibit kezeńge jetýge bolady. Uly órkeniet filosofynyń únine barlyq adamzat balasy qulaq túrýge tiis!

Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezden bastap, álemdik deńgeidegi birqatar basqosýlarǵa muryndyq bolyp keledi. Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi, Elbasynyń iadrolyq qarýsyz álem jónindegi bastamasy – sonyń aiqyn dáleli. Qazaqstanda Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uiymy men Islam yntymaqtastyǵy uiymy­nyń sammitteri, «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesi joǵary deńgeide ótti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan Eýraziialyq ekonomikalyq odaq aýqymyn keńeitip, halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyrdy. Qazaqstan álemdegi qaqtyǵystar men shielenisti máselelerdi sheshý jolynda Ál-Farabi usynǵan izgilik pen yntymaqtastyq qaǵidalaryna sai mańyzdy qadam jasap, kúsh jumyl­dyryp keledi.

Ǵylym men mádeniet salasyndaǵy aitýly jetistikter órkeniet damýynyń qozǵaýshy kúshi ekeni belgili. Kez kelgen halyqtyń tarihtaǵy orny ǵylymi-tehnologiialyq, innovatsiialyq jáne mádeni damý úrdisine qosqan úlesi boiynsha aiqyndalady. Osy oraida, biz ata-babamyzdyń jylqyny qolǵa úiretý mádenietin qalyptastyryp, metall óńdeýdi damytqanyn zor maqtanyshpen aita alamyz. Ortalyq Aziia aimaǵynyń álemdik órkeniettiń damýyna qosqan úlesi búginde otandyq qana emes, sheteldik zertteýshilerdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Ál-Farabi álemdi tanýǵa jáne adamzat órkenietiniń damýyna zor eńbek sińirdi. Uly filosoftyń ilimi etika ilimderiniń negizine ainaldy.

Búginde álem ekonomikasy teh­no­logiialyq baǵytta damyp keledi. Tórtinshi ónerkásiptik revoliýtsiia­nyń negizin quraityn úlken derek­tiń, zattar internetiniń, kiberfi­zika­lyq júielerdiń, blokchein tehnolo­giia­larynyń mańyzy arta tústi. Dálirek aitqanda, jańa ǵylymi tehnologiialar arqasynda barlyq damyǵan elder ziiatkerlik resýrstarǵa beiimdeldi. Ór­kenietti memleketter aýqymdy aqpa­rat­tyq tehnologiialarǵa negizdelgen «bilim ekonomikasyna» baǵyt alyp, inno­vatsiialyq serpilis jasaýda. Bul – jalpy álemdik úrdis, ýaqyttyń tarihi synaǵy jáne basty talaby. Tek innovatsiialyq damý ǵana elimizdiń turaqty órkendeýin jáne ulttyq ekonomikanyń álemdik deńgeidegi básekege qabilettiligin qam­tamasyz ete alady.

Memleket basshysy byltyrǵy jáne biylǵy Joldaýynda elimizdiń ǵylym salasyn damytý máselesine basa nazar aýdardy. Biz ekonomikany jańa ǵy­ly­mi ázirlemeler arqyly ǵana órkendete alamyz. Damyǵan memleketter bilim men ǵylymnyń arqasynda kósh bas­tap keledi. Sondyqtan osy salaǵa jaǵ­dai jasaý – kezek kúttirmeitin mańyz­dy mindet. Osy oraida Úkimetke jyl sa­iyn álemniń jetekshi ǵylymi ortalyq­tarynda 500 ǵalymnyń taǵylym­dama­dan ótýin qamtamasyz etý jáne «Jas ǵalym» jobasy aiasynda zertteý júrgizý úshin 1000 grant bólý jónin­degi másele joǵary deńgeide qarasty­rylýda. Ǵylym qarjydan tarshylyq kórmeýi kerek. Óitkeni eldi muratqa jetkizetin salanyń biri – osy. Urpaq­ta­rymyzdyń ǵylym-bilimnen eshqashan alystamaǵany jón. Ál-Farabidiń san ǵasyrlyq taǵylymy bizge osyndai amanat júkteidi.           

Innovatsiialyq ekonomikany damy­týdyń negizgi faktory – adam kapitaly. Bul rette ǵylym men bilim berý júiesiniń róli zor. Osy jańa tehnolo­giia­­lardy damytatyn joǵary oqý oryn­daryna erekshe mán bergenimiz jón. Qazaq­stannyń ýniversitetteri álemdik rei­ting­terde aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, dúniejúzilik keńistikte bedeldi oryndardy ielenýi kerek. Osyǵan orai, alǵashqy joba retinde Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde «Ál-Farabi» ǵylymi-zertteý alqaby iske asyrylatynyn atap ótýimiz kerek.

Álemdik tájiribege súiensek, zertteý ýniversitetteri negizinde qalyp­tasqan joǵary tehnologiialyq arealdar (alqaptar, tehnopolister, óndiris klas­terleri jáne t.b.) kez kelgen eldiń in­novatsiialyq júiesiniń negizgi elementi ekenin kóremiz. Sonymen qatar olar óz memleketteriniń turaqty damýyna tyń serpin bere alady.

Ekonomikasy damyǵan elder mem­le­kettiń, ýniversitettiń, biznes ókilderi men qoǵamnyń kúsh-jigerin biriktirý arqyly jańa bilim júiesi men ozyq tehnologiialarǵa qol jetkizip otyr. Eli­mizdiń bilim salasynda kórsetetin qyz­metteriniń eksportyn ulǵaitý jáne otandyq ǵalymdardyń ǵylymi-inno­vatsiialyq ázirlemelerin júzege asyrý maqsatynda Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń Ál-Farabi tarihi-mádeni ortalyǵynyń filialyn Siriianyń Damask qalasynan ashý kózdelýde. Shetelde ashylǵan osyndai on eki filial Qazaqstannyń tarihi jáne mádeni bailanystaryn nyǵai­týǵa úles qosýda. Keleshekte osyndai orta­lyqtardy kóbeitýimiz kerek.

Ábý Nasyr ál-Farabi – sońyna baǵa jetpes mol mura qaldyrǵan ǵalym. Sonyń birazy dúnie júziniń túrli kitap­hanalary men qoljazba qorlarynda jatyr. Bul ǵalamat jádigerlikterdi barynsha túgeldep, óz tilimizge aýdaryp, jan-jaqty zerttep-zerdeleý qajet.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy N.Nazarbaev «...Dúnie júzine bel­gili tulǵalar búginde «óz mem­le­ket­teriniń» baǵa jetpes simvoldyq kapitaly sanalady əri sol elderdiń halyq­aralyq arenada tiimdi ilgerileýine sep­tigin tigizip otyr» degen bolatyn. Son­dyq­tan Ál-Farabi esimi Qazaq eli úshin qa­shanda álemdik brend bolyp sanalady.

Osylaisha, Ál-Farabi ili­min joǵary tehnologiiany damytý, adami kapitalymyz ben básekege qabilettiligimizdi arttyrý jáne adamzat órkenietinde laiyqty oryn alý úshin tiimdi paidalanýymyz kerek. Bul – bárimiz úshin mańyzdy mindet.

 * * *

Mineki, taǵylymy mol tarihi jyl da aiaqtalyp keledi. Túgel istiń túiinin jasaityn, mereitoilyq jyldyń qorytyndysyn shyǵaratyn da ýaqyt  taiady. Bul oraida Ábý Nasyr ál-Farabi babamyzdyń 1150 jyldyq mereito­­­­iyn ótkizýdiń basty maqsaty – uly oishyldyń murasyn, onyń álemdik órkeniet tarihyndaǵy rólin aiqyndaý, Ál-Farabidi ulttyq brend retinde ilgeriletý bolǵanyn atap ótýimiz kerek. Jyl boiy Ál-Farabidiń ǵylymnyń róli, izgilik, etikalyq kemeldik týraly ideialaryna negizdele otyryp  halyq­aralyq, respýblikalyq jáne óńirlik deńgeilerde qoǵamdyq-saiasi, áleýmettik-ekonomikalyq, salalyq, kásibi keshendi is-sharalar júzege asyryldy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Dana babamyzdyń eńbekteriniń faksimelerin álem kitaphanalarynan jatpai-turmai izdeý, tabý, qazaq oiynyń, qazaq ǵylymynyń basty mindeti sanalýy tiis... Jańa Qazaq­stannyń jańa urpaǵy qasterli babamyz­dyń eńbekterine adal, ám berik nietpen qaraitynyna senim mol. Ál-Fara­bidiń teńdessiz eńbekteri Deshti-Qyp­shaq rýhaniiatynyń qainar kózi bol­ǵanyn qashanda jadymyzda ustaiyq» degen mindetteri basshylyqqa alyndy.

Atap óter jait,  Farabi babamyzdyń parasatty ǵumyry búgingidei jahandaný zamanynda jas urpaqty básekege qabi­letti etip ósirý jolynda úlken úlgi-ónege. Uly filosof bala kezinen sol za­mandaǵy órkeniettiń irgeli ortalyq­tary Buqara, Samarhan, Merf, Baǵdat, Harran, Rei, Kair, Aleppa jáne basqa da iri shaharlarda udaiy bilimin jetildirip otyrdy. Ǵylym, bilim izdep, jahandy sharlaǵan oishyl túrki, arab, parsy tilderimen qatar grek, qytai, latyn, sankskrit jáne basqa da ǵylym damyǵan tilderdi meńgeredi.

Qazirgi ýaqytta Ál-Farabi oilary men tujyrymdarynyń ózektiligi qaitadan arta túsýde. Sondyqtan da biylǵy barsha mereitoilyq is-sharalar uly oishyldyń rýhani murasyn nasihattaýǵa, zerdeleýge, onyń ǵylymi jáne áleýmettik-mádeni mańyzy bar infraqurylymdyq obektilerin qurýǵa, sondai-aq Ál-Farabidi máńgi este qaldyrýǵa baǵyttaldy.

Oishyldyń eńbekterin tárjimalaý jumystary qolǵa alyndy, Ál-Farabi týraly jańa kitaptar jaryqqa shyqty, uly ǵalym týraly derekti filmder jasaldy. Buqaralyq aqparat quraldarynda Ál-Farabige arnalǵan habarlar tsikli, taqyryptyq aidarlar men bólimder uiymdastyryldy.

Ál-Farabidiń shyǵarmashylyq murasyn jáne onyń qazirgi álemdegi ózek­tiligin talqylaý túrli elderdiń ǵalym­dary men álemniń jetekshi farabita­ný­shylarynyń iri halyqaralyq konferentsiialarda talqylanatyn taqyrypqa ainaldy. Ál-Farabidiń shetelde jańa ortalyqtary ashyldy.

Biz uly babamyzdyń ǵylymi jańa­lyqtaryn jańa ǵasyrdyń suranysyna sai zerdeleýge de bas mán berip kelemiz. Ál-Farabi murasynyń aiasynda jasan­dy intellekt, etika jáne rýhani damýmen bailanysty problemalardy zer­deleý boiynsha pánaralyq jobalardy qoldaýǵa qarjy bólindi. Joǵa­ryda aityl­ǵandai, Qazaq ulttyq ýniver­sitetinde Ál-Farabidiń ǵylymi-teh­no­­­logiialyq alqabyn qurý jónindegi jobaǵa bastama jasaldy, ol investitsiia­lar tartýǵa, tehnologiialardyń damýyna qýatty serpin berýge jáne otandyq ǵylym men bilim deńgeiin arttyrýǵa múmkindik beredi.

Túrkistan oblysyndaǵy Ál-Farabi murasyn jańǵyrtý jáne Otyrar qala­shyǵyn iri týristik klaster retinde qal­pyna keltirý boiynsha birqatar is-shara­lar kesheni ótkizildi. Izgi qoǵam týraly Ál-Farabidiń ideiasyn kreativti jáne ózgeshe túrde nasihattaýǵa baǵyttalǵan jastar bastamalary qoldaý tapty.

Taiaýda Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde biz osy úlken jumystyń qorytyndysyn shyǵardyq, sonyń arqasynda Ál-Farabidiń beinesi men murasyn qoǵamdyq qabyldaý edáýir alǵa jyljydy.

QazUÝ men qazaqstandyq ǵylymi qo­ǵamdastyqtyń biregei myqty komandasynyń arqasynda Ál-Farabi jyly aiasyndaǵy ǵylymi missionerlik qaǵidattarǵa negizdelgen kóptegen is-sharalar júzege asyryldy.

El Prezidenti halyqqa jasaǵan biylǵy Joldaýynda  «ulttyń jańa bolmysyn» qalyptastyrý boiynsha barshamyzdyń aldymyzǵa asa mańyzdy mindet qoidy. Bul oraida, kez kelgen básekelestikke tótep beretin ári ul­ty­myzdyń uly qasietterin boiyna sińir­gen urpaq qalyptastyrýda Ál-Fa­rabi baba­myzdyń muralaryn jastar­dyń bo­iy­na barynsha sińirýdiń máni erekshe zor!

Sonymen qatar uly oishyl dúniege kelgen Uly Dala tósinde otandyq ǵylymdy órkendetý de óte ózekti má­sele. Ózderińiz bilesizder, Ál-Farabi baba­myz osydan myń jyldan astam buryn dúnieniń máńgiligin,  tanymnyń bolmysqa táýeldigin aiqyndap parasat týraly ilimdi saraptap, saralady. Sol zamandardyń ózinde dala kemeńgeri «Ǵylymdar tizbegi», «Besinshi traktat», «Meditsina kanony», «Qaiyrymdy qala», «Ritorika», «Baqytqa jol silteý», «Vakýým týraly» jáne basqa da on­daǵan irgeli eńbekter jazǵanyn esker­sek, uly baba urpaqtary qazirgi tańda tarihi ári tabiǵi sabaqtastyqty qamta­masyz etýge mindetti dep esepteimiz!

Osyǵan orai Ál-Farabidiń merei­toilyq jylynda ótkizilgen barlyq is-sharalar qazirgi zamanǵy bilim berý, ǵylym, innovatsiia jáne halyqaralyq ynty­maqtastyq júiesiniń damýyna qýatty serpin berip otyrǵanyn airyq­sha atap ótýimiz kerek. Ál-Farabi shyǵarmashylyǵyn pánaralyq zertteý jandandyryldy, sonyń arqasynda álemdik filosofiia men ǵylym kontekstinde Ál-Farabidiń áleýmettik-filosofiialyq kózqarastarynyń basty ideialary men printsipteriniń qazirgi mazmunyn anyqtaý boiynsha jumys jalǵasýda.

Sonymen birge Ál-Farabi mura­sy­nyń negizinde adamnyń rýhani-ziiat­kerlik jetilýi paradigmasy men izgilik­ti qoǵamdy qalyptastyrý strategiia­sy aiasynda memlekettiń jańa túrin teo­riialyq negizdeý mindetteri ózekten­di­rildi.

Sonymen qatar 19 qazan kúni Nur-Sultan qalasynda Ál-Farabidiń mereitoiyna arnalǵan qisyndy aiaqtalý sharasy – halyqaralyq forým onlain tártibinde ótti. Oǵan Birikken Ult­tar Uiymynyń, IýNESKO-nyń ókil­deri, Iran, Túrkiia, Ázerbaijan, Uly­britaniia, Mysyr, Izrail jáne t.b. elder­diń bilik ókilderi, ministrler, diplomattar, joǵary oqý oryndarynyń rektorlary, belgili ǵalymdar qatysty. 

Qoryta aitqanda, mereitoilyq jyl Qazaqstan jáne dúnie júzinde adam­zattyń damýy úshin Ál-Farabi mura­synyń mańyzyn qaita ashyp, jańa qyrynan tanýǵa múmkindik berdi. Osy jyly uly oishyldyń murasyn nasihat­taýdaǵy qol jetkizilgen jetistikter min­detti túrde jańa da jasampaz ǵylymi jobalarǵa jol ashatyny anyq. Ál-Farabidi zertteý, jáne máńgi este qaldy­rý jónindegi barshamyzdyń aldaǵy ortaq jumysymyz arqyly biz ǵulama ǵalymnyń qazynaly murasyn álem­dik mádeniette jańa Qazaqstannyń jarqyn brendi retinde laiyqty kórsete alamyz.

 * * *

Ábý Nasyr ál-Farabi – bir ulttyń sheńberinen shyǵyp, búkil adamzat biigine kóterilgen qaitalanbas tarihi tulǵa! Onyń rýhani álemin taný – adamzattyń myń jyl burynǵy parasat-paiymyn taný ǵana emes. Bul degenimiz – búgingi bolmysymyzdyń qai deńgeide ekenine kóz jetkizý, sol týraly oi tolǵaý, osyǵan orai jańa zamannyń syn-qaterlerine laiyqty jaýap izdeý. 

Ál-Farabi ilimi bizdi álemdik órkeniet jolyndaǵy «Baqytty adam – qaiyrymdy qoǵam – qýatty memleket» júiesin qurýǵa jeteleidi.

Bizdiń aldymyzda turǵan zor mindet – ǵulamanyń álem moiyndaǵan ómirlik qaǵidalaryn qazirgi zamanǵa sai qoldanyp, aqyl-oi biigine kóterilý, elimizdi damyǵan ozyq elderdiń qataryna qosý. Sondyqtan Ál-Farabidiń 1150 jyldyq mereitoiy rýhani ómirimizdiń qarqyndy damýyna zor serpilis beretin, sondai-aq jalpyulttyq jańǵyrýǵa jol ashatyn igi bastama bolatynyna senimdimiz!

Ál-Farabidi tanytý – Qazaqstandy álemge tanytý! 

Qyrymbek KÓShERBAEV,

Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik hatshysy,

Ábý Nasyr ál-Farabidiń 1150 jyldyq mereitoiyn daiyndaý jáne ótkizý jónindegi memlekettik komissiianyń tóraǵasy