ەل-فارابي ەلەمٸ جەنە قازٸرگٸ قازاقستان

ەل-فارابي فەنومەنٸ – تەڭدەسٸ جوق قۇبىلىس. ونىڭ باعا جەتپەس عىلىمي مۇراسىنىڭ جالپىادامزاتتىق ماڭىزى بار. ۇلى ويشىل – ورتا عاسىرلاردا ٸرٸ ساۋدا ورتالىعى, عىلىم-بٸلٸم جەنە مەدەنيەت وشاعى بولعان وتىراردىڭ تۋماسى. ول – ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ تۇعىرلى تۇلعا, بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىز.  

ەل-فارابي – باتىس جەنە شىعىس مەدەنيەتٸ اراسىنداعى التىن كٶپٸر. ۇلى ۇستاز عىلىمنىڭ باستى مۇراتى ادامزات يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتۋ دەپ بٸلدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, عىلىم ٶركەنيەتتٸ دامىتۋ جولىندا ناقتى پايدا ەكەلۋٸ كەرەك. عىلىمنىڭ دامۋىن فيلوسوفييا, مورال جەنە دٸني نورمالارمەن ٷندەستٸك ارقىلى قاراستىرۋ – ويشىل دٷنيەتانىمىنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ.

ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸن اۋدارىپ, جارييالاۋ XII عاسىرلاردا باستالدى. عۇلاما عالىمنىڭ ينتەللەكتۋالدى كاپي­تالى – كٶنە گرەك فيلوسوفييالىق مەتٸن­دەرٸنەن اۋدارىلعان ەڭبەكتەر, تٷسٸنٸك­تە­مەلەر, سونداي-اق گۋمانيتارلىق جەنە جارا­تى­لىستانۋ عىلىمدارىن سينتەزدەگەن جەكە شىعارمالار. ونىڭ ەڭ تانىمال تۋىندىلارى – «قايىرىمدى قالا تۇر­عىندارىنىڭ كٶزقاراستارى», «دانالىق نەگٸزدەرٸ», «مۋزىكانىڭ ٷلكەن كٸتابى», «عىلىمدار جٸكتەمەسٸ» جەنە تاعى باسقا. 

تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز – ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا: «ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ سانامىز ٸسٸمٸزدەن وزىپ جٷرۋگە, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋعا تيٸس. بۇل سايا­سي جەنە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ٶزەگٸنە اينالادى», دەپ اتاپ ٶتتٸ. ەن­دە­شە, ەل-فارابيدٸڭ رۋحاني ەلەمٸن تەرەڭ جەنە جان-جاقتى زەرتتەۋ – ۋاقىت تالابى.

حالقىمىزدىڭ پاراساتتى پەرزەنتتەرٸ ەل-فارابيدٸڭ ەسٸمٸ مەن شىعارمالارىن حالقىنا قايتارۋ ٷشٸن ايانباي تەر تٶكتٸ. سولاردىڭ ٸشٸندە داڭقتى عالىم اقجان ماشانيدٸڭ ورنى بٶلەك. فارابيتانۋشى ٶز زەرتتەۋلەرٸندە ۇلى عۇلامانى اباي ارقىلى تانىعانىن مەلٸمدەيدٸ. ول, سونداي-اق قوس عۇلامانىڭ يدەيالارىنان ٷيلەسٸمدٸلٸك تاۋىپ, «ەل-فارابي مەن اباي سىندى دانىشپان ۇلدارى بار ەل جارىق سەۋلە جولىنان اداسپاس. ەل-فارابي مەن اباي جولى – تۋرا جول», دەپ  جازدى.

ۇلى ويشىلدىڭ ەلٸمٸزگە قايتا ورالعان رۋحاني مۇراسى – بٸزدٸڭ سارقىل­ماس قازىنامىز. ول ٶزٸنٸڭ شىعار­ما­لارىنا ەدٸلەتتٸ قوعام قالىپتاستىرۋ, ٸزگٸ ادام تەربيەلەۋ يدەيالارىن ارقاۋ ەتتٸ. وسى يگٸ باستاما ابايدىڭ تۋىندىلارىندا جالعاسىن تاپتى.

عيبراتتى عۇلامالارىمىزدىڭ وي-تۇجىرىمدارى بٷگٸنگە دەيٸن ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتقان جوق. بٸز تەۋەلسٸزدٸككە قولىمىز جەتكەن سوڭ ەل-فارابي مەن اباي ارمانداعان اسىل مۇراتتاردى جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك الدىق. ەندٸ ۇلى دالانىڭ دارا تۇلعالارىنىڭ تۋىندىلارىن ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, سونداي-اق جاھاندىق اۋقىمدا دەرٸپتەۋٸمٸز كەرەك.

ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ سانالاتىن ەجەلگٸ تۇران ٶڭٸرٸ ازييا مەن ەۋروپانى گەوگرافييالىق جاعىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار رۋحاني جەنە مەدەني جاعىنان دا بايلانىستىرىپ كەلەدٸ. وسى قاسيەتتٸ توپىراقتا تۋعان ەبۋ ناسىر ەل-فارابي, يبن سينا, ەل-حورەزمي, ەبۋ رايحان ەل-بيرۋني, ماح­مۋد قاشقاري, جٷسٸپ بالاساعۇني, قوجا احمەت ياساۋي, احمەت يٷگٸنەكي جەنە باسقا تاريحي تۇلعالار ٶز زامانىندا ورتا­عاسىرلىق تٷركٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ ٶركەن­دەۋٸنە زور ٷلەس قوستى.

اتالعان ۇلى ويشىلداردىڭ اراسىندا ەل-فارابيدٸڭ ورنى بٶلەك. ول يسلام مەدەنيەتٸنٸڭ وشاعى بولعان باعداد, كاير, داماسك, حالەب قالالارىندا بٷكٸل سانالى عۇمىرىن ٶتكٸزدٸ. عۇلاما عالىم اقىل-ويدىڭ الىپتارى – اريستوتەل مەن پلاتوننىڭ شىعارمالارىن ٶز زامانىنا ساي تالداپ-تٷسٸندٸردٸ. ەل-فارابي ٶزٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸ ارقىلى جاڭاشا ويلاۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرىپ, عىلىمي دٷنيەتانىمنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸن جاڭا بيٸككە كٶتەردٸ.

ەل-فارابي يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ «التىن عاسىرىن» دامىتۋعا ٷلكەن ٷلەس قوستى. «قايتا ٶرلەۋ» دەۋٸرٸنٸڭ العاشقى كەزەڭٸندە فارابي ەڭبەكتەرٸ لاتىن تٸلٸنە اۋدارىلىپ, ەۋروپا جۇرتشىلىعىنا تانىلدى. سول ارقىلى بٷكٸل ادامزاتتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالدى.

ٸلگەرگٸ دەۋٸردە ەل-فارابيدٸ تۋعان ەلٸ­مەن بايلانىستىرۋ, جان-جاقتى زەرت­­تەپ-زەردەلەۋگە مٷمكٸندٸك بولمادى. ۇلى ۇستازدىڭ ەسٸمٸ قازاق جۇرتى­نا بەل­گٸلٸ بولعان كەزدەن باس­تاپ, ونىڭ مۇ­راسى ۇلتتىق سانانىڭ ويانۋى­نا جەنە نى­عايۋىنا ىقپال ەتتٸ. فارا­بي مۇراسىن ۇلىقتاۋعا بەلگٸلٸ مەملە­كەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, عالىم­دار مەن زەرت­تەۋشٸلەر كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ. كەڭەستٸك دەۋٸردە عىلىم اكادەمييا­سىندا قۇرىلعان ەل-فارابي ەڭبەك­تەرٸن زەرتتەيتٸن شىعار­ماشىلىق توپقا كٶرنەكتٸ فيلوسوف-عالىم اعىن قاسىم­جانوۆ جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. وسى باستاما­لار­دىڭ نەتيجەسٸندە الماتى قالاسى ەل-فارابي مۇراسىن زەرتتەۋدٸ ٷيلەستٸ­رەتٸن عىلىمي ورتالىققا اينالدى. ات­قارىلعان جۇمىستار شەتەل عالىمدارى اراسىندا دا كەڭٸنەن تانىمال بولدى.

XX عاسىردىڭ 60-70 جىلدارىندا قازاق وقىمىستىلارىنىڭ تاباندى زەرت­تەۋلەرٸنٸڭ ارقاسىندا ۇلى ويشىلدىڭ ەڭبەكتەرٸ قازاق ەلٸنە ورالدى. وسىلايشا «ەكٸنشٸ ۇستاز» تۋعان توپىراعىمەن قايتا قاۋىشتى. ەرينە, بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. ٶيتكەنٸ سول تۇس­تا كٶپتەگەن ەلدەردە ەل-فارابي سەكٸلدٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ٸرٸ تۇلعانى ٶزدەرٸنە قاراي يكەمدەۋ ٷردٸسٸ جٷرٸپ جاتتى. عالىمدارىمىز قاجىرلى ەڭبەگٸ مەن عى­لىمي دەلەلدەمەلەرٸ ارقى­لى ەل-فارابيدٸڭ قازاق جەرٸنٸڭ تۋماسى ەكەنٸن ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا مويىنداتتى.

ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ ۇلى ۇستاز تۇلعاسىنىڭ وي-سانامىزدا جەنە كٷن­دە­لٸك­تٸ ٶمٸرٸمٸزدە بەرٸك ورنى­­عۋىنا كەڭٸنەن جول اشىلدى. مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ سيمۆولىنا اينال­عان ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدا ەل-فارابي بەينەسٸ كٶرٸنٸس تاپتى. ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى قۇرىلىپ, عالىمنىڭ شىعارمالارىن زەرتتەۋ ٸسٸ جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلە باستادى. مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەل-فارابي جەنە ونىڭ مۇراسى جٶنٸندە مەلٸمەتتەر ەنگٸزٸلدٸ.

ەبۋ ناسىر ەل-فارابي ەسٸمٸن يەلەنگەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ عۇلامانى دٷنيە جٷزٸنە تانىتۋعا بارىنشا ٷلەس قوسۋدا. حالىقارالىق ەل-فارابي عىلىمي ورتالىعى قۇرىلدى. مۇنداي ورتالىقتار ەلەمنٸڭ بٸرقاتار ەلٸندە اشىلدى.  قازاق ەلٸ ۇستاز الدىنداعى بورىشى مەن پارىزىن ٶتەۋ ماقساتىندا ونىڭ سٷيەگٸ جاتقان داماسك قالاسىندا مەدەني كەشەن تۇرعىزدى. سونداي-اق فارابيدٸڭ ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ دامۋ تاريحىنداعى ٶزٸندٸك ورنىن ايقىنداۋ ٷشٸن جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە.

بيىل ەل-فارابيدٸڭ 1150 جىلدىعى يۋنەسكو دەڭگەيٸندە اتالىپ ٶتۋدە. ۇلى عۇلامانىڭ مول مۇراسىن مۇقييات زەردەلەپ, ونىڭ تەرەڭ فيلوسوفييالىق وي-تۇجىرىمدارىن ٶسكەلەڭ ۇرپاق تەربيەلەۋ, ٸزگٸلٸك قاعيداتتارىن دەرٸپتەۋ ٸسٸنە تيٸمدٸ پايدالانعان جٶن. بۇل – باس­تى مٸندەتٸمٸزدٸڭ بٸرٸ.

تەربيە تاعىلىمى

ەلەمنٸڭ ۇلى ويشىل-فيلوسوفتارى ەر دەۋٸردە باقىتتى ٶمٸر, باقۋاتتى تۇرمىس مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە وي تولعاعان. سولاردىڭ ٸشٸندە ەبۋ ناسىر ەل-فارا­بيدٸڭ وسى تاقىرىپقا ارنالعان «باقىت جولىن سٸلتەۋ», «باقىتقا جەتۋ جايىندا» اتتى ەڭبەكتەرٸنٸڭ ورنى بٶلەك. ول ٶز شىعارمالارىندا ادامزات ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە – باقىت يدەياسىن ۇسى­نادى. عۇلاما عالىم ادام باقىتىن باستى ورىنعا قويادى. باقىت دەگەنٸمٸز – ٶمٸردەن لەززات الۋ ەمەس, ەرەكەتشٸل اقىل-پاراسات ارقىلى ماقساتقا جەتۋ ەكەنٸن ايتادى. فارابي باقىتقا كەنەلۋ فورمۋلاسىن «ادامنىڭ ٶزٸن ٶزٸ جەتٸلدٸرە وتىرىپ, كەمەلدٸككە جەتۋ جولى» دەپ كٶرسەتەدٸ.

«تەربيە – تال بەسٸكتەن» دەگەن حالىق دانالىعىنا وراي,  ۇرپاق ساناسىنا اتا-بابادان ميراس بولىپ كەلە جاتقان ادامي قاسيەتتەردٸ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى شىم-شىمداپ سٸڭٸرە بەرۋ كەرەك. بۇل مەسەلەگە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قارا­عان جٶن. ٶيتكەنٸ ەر پەرزەنت – ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ بولاشاعى.

ەل-فارابي ادامنىڭ ٶزٸن ٶزٸ جەتٸل­دٸرٸپ, كەمەلدٸككە كەلۋ جولىندا  وتبا­سىنىڭ ەرەكشە رٶل اتقاراتىنىن ايتقان. ٷلگٸلٸ وتباسىندا تەربيەلەنگەن ازامات سول ٸزگٸ قوعامنىڭ, قايىرىمدى قالانىڭ قادٸرلٸ تۇرعىنى بولماق. وتباسىنداعى كٷندەلٸكتٸ جاقسى ەدەت تۇراقتى قاسيەتكە اينالسا, باقىتقا جەتۋدٸڭ العاشقى قادامى جاسالماق.

ەر وتباسىنىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸن, ەل-اۋ­قاتىن نىعايتۋ – اسا ماڭىزدى مٸندەت. وتباسى ينستيتۋتىن ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جەنە قولداۋ ارقىلى ازاماتتارىمىزدىڭ جاق­سىلىققا جەتۋٸنە جول اشاتىنىمىز انىق.

قازٸرگٸ تاڭدا دامىعان مەملەكەتتەر, ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارت­تىرىپ, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا باسا مەن بەرەدٸ. بٷكٸل مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸ وسى كٶرسەتكٸش بويىنشا باعالانادى. بٸز باقىتتى وتباسىن قۇرۋعا, دەنساۋلىعى زور جەنە سانالى ۇرپاق تەربيەلەۋگە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتٸ, بٷگٸندە وتباسى ينستيتۋتى مەملەكەتتەردٸڭ جاھان­دىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن قالىپتاس­تىراتىن نەگٸزگٸ مەسەلەگە اينالدى. ۇلتىمىزدىڭ باستى كاپيتالى – وزىق ويلى ەرٸ رۋحاني تۇرعىدا كەمەلدەنگەن ازاماتتاردى تەربيەلەپ ٶسٸرۋ وسىدان باستاۋ الادى.

ەگەمەن ەلٸمٸزدٸ ودان ەرٸ ٶركەندەتۋ ٷشٸن وتباسى ينستيتۋتىن ەلەۋمەتتٸك ساياساتىمىزدىڭ ٶزەگٸنە اينالدىرۋى­مىز كەرەك. ازاماتتارعا ەلەۋمەتتٸك كٶ­مەك كٶرسەتۋ جٷيەسٸ وتباسىن قۇرۋ, ونى نى­عايتۋ جەنە وعان جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋگە نەگٸزدەلۋگە تيٸس.

جىل سايىن ادامي قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋعا, ٷلگٸلٸ وتباسىلاردى دە­رٸپ­تەۋگە جەنە ونىڭ مەرتەبەسٸن ارت­­تى­­رۋعا باعىتتالعان «مەرەيلٸ وت­با­سى» ۇلتتىق بايقاۋى ٶتكٸزٸلٸپ كە­لە­دٸ. مۇن­داي بايقاۋلار وتباسى ينستي­تۋتىن نىعايتۋعا, اتا-انانىڭ بالا تەر­بيە­سٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتبا­سى­لىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلت­تىق كوميسسييا فارابي ٸلٸمٸنٸڭ باقىت­تى وتباسى مودەلٸن ۇزاقمەرزٸمدٸ سترا­تەگيياعا اينالدىرعانى دۇرىس بولار ەدٸ.

ۇلى ويشىلدىڭ پٸكٸرٸنشە, ادامنىڭ كەمەلدەنۋٸنە ەڭ باستى ىقپال ەتۋشٸ كٷش – بٸلٸم. ۇلى بابامىزدىڭ بٸلٸم مەن تەربيەنٸ ۇشتاستىرا جٷرگٸزۋ حاقىنداعى وي-تۇجىرىمدارى عاسىرلار بويى ٶمٸر شىندىعىنان تۋعان قاعيداعا اينالدى. سوندىقتان جاس ۇرپاققا بٸلٸم مەن عىلىمدى عانا ٷيرەتٸپ قويماي, جان-جاقتى تەربيە  بەرٸپ, ادامي قاسيەتتەردٸ سٸڭٸرۋ اسا ماڭىزدى. مۇنداي ٸزگٸ ۇمتى­لىسقا, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت مٷددەلٸ ەرٸ جاۋاپتى بولۋعا تيٸس. بۇل ورايدا بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ بٸلٸم مەن تەربيەنٸ قاتار ٶرٸستەتۋ ٸسٸن جانداندىرا تٷسكەنٸ ابزال دەپ ويلايمىز.

تەلٸم-تەربيەنٸڭ كٸلتٸ اقىل-پارا­ساتى مول اتا-انانىڭ عانا ەمەس, بٸلٸمٸ تەرەڭ, تاعىلىمى تامىرلى ۇستاز­دىڭ دا قولىندا بولادى. ادام بالاسى جاق­سى­لىققا جەتۋ جولىندا, ەل-فارابي تٸلٸمەن ايتقاندا, «اقىلگٶي ۇستازعا زەرۋ». بۇل زەرۋلٸكتٸڭ ورنىن بٸلٸكتٸ پەداگوگتەر, ۇلاعاتتى ۇستازدار دايارلاۋ ارقىلى تولتىرۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا, بٸز قوعامدا قاجەتتٸ رەفورمانى جٷزەگە اسىرا باستادىق. پارلامەنت «پەداگوگ مەرتەبەسٸ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. بۇل زاڭ كٶپتەگەن جاڭا قادامدارعا جول اشادى. سوندىقتان بارشا مۇعالٸم ەڭبەگٸن باعالاپ, پەداگوگ مەرتەبەسٸن ارتتىرىپ, «ۇستاز» دەگەن ۇلاعاتتى ۇعىمدى قادٸرلەۋٸمٸز كەرەك.

ەل-فارابي نۇسقاعانداي, باقىتقا كەنەلۋدٸڭ كەپٸلٸ – ورنىقتى مٸنەز-قۇلىق پەن اقىل-پاراسات. سونىمەن قاتار ۇلى كەمەڭگەر ادامنىڭ جەتٸلۋٸ ونىڭ دەنساۋلىعىنا تٸكەلەي بايلانىس­تى ەكەنٸن ايتادى. حالقىمىز «تەنٸ ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەيدٸ. ەندەشە, بٸز ەر ازاماتتىڭ دەنٸ ساۋ بولۋىنا جەتە نازار اۋدارۋعا تيٸسپٸز. دانىشپان ويشىل ەرجٷرەكتٸلٸك پەن قايسارلىقتى دا جوعارى باعالايدى. ەر ادام قاۋٸپتٸ سەتتەردە اينالاسىن, ەلٸن  قورعاپ قالۋعا دايىن تۇرۋى قاجەت. بۇل قاسيەت ادام بويىنا بالا كٷنٸنەن دارۋى كەرەك. دەمەك, بٸز پاتريوتتىق تەربيەگە دە باسا مەن بەرگەنٸمٸز جٶن.

ەل-فارابي جاقسىلىققا جەتۋ جول­دارىن كٶرسەتكەندە ٷنەمشٸلدٸك پەن ىسىراپشىلىقتى نازاردان تىس قالدىرمايدى. ول سونداي-اق شەكتەن تىس راحاتقا بٶلەنۋ تويىمسىزدىققا, قوما­عايلىققا سوقتىراتىنىن ەسكەرتەدٸ. ال قوماعايلىق جەمقورلىققا ەكەلەدٸ. بۇل دا – ەل دامۋىن تەجەيتٸن اسا قاتەرلٸ ٸندەت. مەملەكەتٸمٸز مۇنداي كەسەلمەن تولاسسىز كٷرەس جٷرگٸزۋٸ كەرەك. قوعامنىڭ ەر سالاسىنداعى جەمقورلىققا جول بەرمەۋ –  بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ.

دالا دانىشپانى ادام بويىنداعى تەرٸس مٸنەز-قۇلىقتىڭ رۋحاني كەسەل ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. ونىڭ وسىدان مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ايتقان سٶزٸ ەلٸ دە مەن-ماڭىزىن جوعالتقان جوق. ٶكٸ­نٸش­تٸسٸ, بٸزدٸڭ قوعامدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇلت دامۋىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸن ٸشتارلىق, اياقتان شالۋ ەرەكەتتەرٸ ەتەك الۋدا. وسىنداي قاسيەتتەردەن ارىلۋ ٷشٸن ەل-فارابي ٸلٸمٸن بٸلٸم باعدارلامالارىنا ەنگٸزٸپ, قوعامدا كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ ٸسٸن قولعا الۋ قاجەت.

كەمەڭگەر ويشىل باقىتقا جەتۋ جولىن سارالاعان كەزدە مەرتتٸك تۋرالى ويىن ورتاعا سالادى. بۇل ٷردٸس تە بٸزگە ٷلگٸ-ٶنەگە بولۋعا تيٸس. جەتٸمٸن جىلاتپاعان, جەسٸرٸن جەرگە قاراتپاعان قازاق ەلٸندەگٸ جومارت جانداردىڭ دەس­تٷرلٸ قايىرىمدىلىق قىزمەتٸنٸڭ جاڭا دەڭگەيدە جالعاسۋىنا ٶرٸس اشۋ كەرەك.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, «قايى­رىم­دىلىق پەن ۆولونتەرلٸك قىزمەت – پاتريوتيزمنٸڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ جەنە وزىق ٷلگٸسٸ». بيىلعى ۆولونتەر جىلىندا ەرٸكتٸلەردٸڭ يگٸ باستامالارىنا بارشامىز كۋە بولدىق. وتانداستارىمىزدىڭ قايىرىمدىلىق شارالارىنا جەنە ۆولونتەرلٸك جوبالارعا بەلسەنە اتسالىسۋى – سونىڭ ايقىن دەلەلٸ. ەرٸكتٸلەر مەن جومارت جاندار پاندەمييا كەزٸندە مۇقتاج ادامدارعا ايتارلىقتاي قولداۋ كٶرسەتتٸ. بٸز قايىرىمدىلىقپەن جەنە ۆولونتەرلٸك قىزمەتپەن اينالىسۋدى بارىنشا قولداپ, ونى كەڭٸنەن دەرٸپتەۋٸمٸز كەرەك. بۇل دا مەملەكەتتٸڭ كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان نەگٸزگٸ مٸندەتتٸڭ بٸرٸ.      

ەل-فارابي ادامدار اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى دا جاقسى­لىققا جەتۋدٸڭ جولى دەپ سانايدى. قازاق حالقى ەشقاشان دوستىق پەيٸلٸ­نەن جاڭىلعان ەمەس. بۇل –  وتانداستارى­مىزدىڭ ۇلتىنا, نەسٸلٸنە قاراماي, تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ كەپٸلٸ. وسىعان وراي, بٸز دوستىق قاتىناستاردى ودان ەرٸ نى­عايتاتىن ٸس-شارالاردى  تۇراقتى تٷردە جٷرگٸزە بەرەمٸز. جالپى, مەملەكەتٸمٸز ەلدٸڭ تۇرمىسىنا جايلى, لايىقتى ورتا قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە مەن بەرەدٸ.

بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى جىل سايىن ەلەم ەلدەرٸنٸڭ باقىتتىلىق دەڭگەيٸنٸڭ رەيتينگٸن ەزٸرلەيدٸ. باقىت يندەكسٸنٸڭ باستى ماقساتى – حالىقتىڭ  رۋحاني دامۋ ساپاسىن, تۇرمىس احۋالىن ايقىنداۋ. وسى ٶلشەمدەر جيىنتىعى بويىنشا قازاقستان بىلتىرعى حالىقارالىق رەي­تين­گ­تە 60-ورىندى يەلەندٸ. بۇل ۇلى عۇلا­مانىڭ اتاجۇرتى سانالاتىن بٸزدٸڭ ەلٸ­مٸز ٷشٸن, ەرينە, جەتكٸلٸكسٸز. دەمەك, ٷكٸ­مەت بۇل باعىتتا ناقتى جۇمىستاردى ودان ەرٸ قولعا السا نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ.

سوندىقتان قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتىنىڭ جاقسىلىققا جەتۋ جولىندا ٶزٸن ٶزٸ جەتٸلدٸرٸپ, ەل دامۋىنا ٷلەس قوسۋ ٷشٸن ەل-فارابي يدەيالارىمەن قارۋلانۋى اسا ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ قالا بەرمەك.

عۇلامانىڭ باقىت فيلوسوفيياسى ازا­ماتتىق قوعامدى ٶركەنيەتكە جەتە­لەي­تٸن اقىل-پاراسات باعدارى بولۋعا تيٸس.

قايىرىمدىلىق قاعيداتى

ادامزات ٶزٸنٸڭ دامۋ تاريحىندا كەمەل قوعام قۇرۋدى عاسىرلار بويى ارمانداپ كەلەدٸ. باتىس جەنە شىعىس ويشىلدارى ەر دەۋٸردە ادامگەرشٸلٸك, بٸلٸمدٸلٸك, ەدٸلەتتٸلٸك, گۋمانيزم مەسەلەلەرٸ تۋرالى وي تولعادى. مٸنسٸز قوعام تۋرالى ەڭ­بەكتەر جازىلدى. مەملەكەتتٸك باسقا­رۋدىڭ تيٸمدٸ فورمالارىن ٸزدەۋ بارىسىندا ەرتٷرلٸ مودەلدەر ۇسىنىلدى.

سونىڭ ٸشٸندە ەبۋ ناسىر ەل-فا­را­بيدٸڭ  قايىرىمدى قالا – قايىرىمدى قوعام تۋرالى ٸلٸمٸ اسا قۇندى. بٸز قازٸر كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنە قارسى بٷكٸل ادامزاتتىڭ كٷش بٸرٸكتٸرۋٸ اسا ماڭىز­دى ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل احۋال جال­پىادامزاتتىق «قايىرىمدى ەلەم» ۇعى­مى قانشالىقتى ٶزەكتٸ ەكەنٸن اڭعار­تادى. وسى ورايدا ەل-فارابيدٸڭ بٷكٸل ادامزاتقا ارناعان «ادامدار باقىتقا تەك بٸرٸگە وتىرىپ قول جەتكٸزە الادى» دەگەن سٶزٸ بارشامىز ٷشٸن ناقتى باعدار بولا الادى.

ەل-فارابيدٸڭ پٸكٸرٸنشە, «ادامداردى بٸر-بٸرٸنە كٶمەكتەسۋ ٷشٸن بٸرٸكتٸرەتٸن قالا – قايىرىمدى قالا, ال باقىتقا جەتۋ جولىندا بٸر-بٸرٸنە قول ۇشىن بەرەتٸن قوعام – قايىرىمدى قوعام». مەملەكەتكە قاراعاندا الدىمەن قوعام قالىپتاسقانى تاريحتان بەل­گٸلٸ. ويشىل اتاپ ٶتكەندەي, قوعام مەملە­كەت­سٸز بولا السا دا, مەملەكەت قوعامسىز بولا المايدى. وسى ورايدا, ەلٸمٸزدەگٸ ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ٷشٸن ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ قايىرىمدى قوعام تۋرالى يدەيالارىن باسشىلىققا الۋعا بولادى.

ەل-فارابيدٸڭ ەلەۋمەتتٸك كٶزقا­راس­تارى ازاماتتىق قوعامنىڭ جەنە ەدٸ­لەتتٸ جٷيەنٸڭ قاعيداتتارى مەن قۇندى­لىقتارىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن اسا ماڭىزدى. فيلوسوف «قايىرىمدى ادام جەنە ازاماتتىق قوعام قانداي بولۋى كەرەك?», «مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ ەدٸلەتتٸ جولى قانداي?» دەگەن ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ بەرەدٸ. ۇلى ويشىل ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸمەن قارىم-قاتىناسىن جەنە ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸن جەتٸلدٸرۋ ارقىلى جوعارى پاراساتتىلىققا جەتە­تٸنٸن ايتقان. سوندىقتان دا ۇلى كەمەڭ­گەردٸڭ كٶزقاراستارى جاڭا ححٸ عاسىردا دا ٶتە ٶزەكتٸ دەپ سانايمىز.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ پرەزيدەنت لاۋازىمىن اتقارۋعا كٸرٸسكەن كەزدە ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ٷش ۇستانىمنىڭ بٸرٸ رەتٸندە ەرەكشە اتاپ كٶرسەتكەنٸ بەلگٸلٸ. ەدٸلەتتٸلٸك – دامىعان قوعامنىڭ جەنە مىقتى مەملەكەتتٸڭ ٶزەگٸن قۇرايتىن قاستەرلٸ قاعيدا. بۇل ۇستانىم, ەسٸرەسە, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە جەنە قوعامدىق ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا بەرٸك ورنىعۋعا تيٸس.

بيلٸكتٸڭ بەدەلٸ ەدٸلدٸك ارقىلى عانا ارتا تٷسەدٸ. حالىق مەملەكەتتٸك ورگان­دار مەن لاۋازىمدى تۇلعالار قابىل­داي­تىن شەشٸمدەردٸڭ ەدٸل جەنە ويعا قو­نىمدى بولۋىن تالاپ ەتەدٸ. بۇل – زاڭدى ەرٸ ورىندى تالاپ. وسىنى بيلٸكتٸڭ اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىندا جەنە سوت سالاسىندا قىزمەت ەتەتٸن بار­لىق قىزمەتكەرلەر جەتە تٷسٸنٸپ, بۇلجىت­پاي ورىنداۋى كەرەك. ەر نەرسەگە ەدٸلەت­تٸلٸك تۇرعىسىنان قاراعان كەزدە عانا بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸز نىعايىپ, مەملەكەتٸمٸز ٶسٸپ-ٶركەندەيدٸ. ەل-فارابي امانات ەتكەن وي-تۇجىرىمنىڭ بٸرٸ – وسى.            

ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸنەن ادامداردىڭ بٸر قوعامدا بٸرگە ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن قاجەتتٸ ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرگە نەگٸزدەلگەن قاعيدالاردى تابا الامىز. ول ادام مەن قوعامنىڭ بٸرتۇتاستىعى قوعامدىق ٶمٸر مەن جەكە ٶمٸردٸڭ ٷيلەسٸمدٸ دا­مۋىنا بايلانىستى دەپ تٷسٸنەدٸ. عۇلاما عالىمنىڭ «قايىرىمدى قوعامى» – قوعام مٷشەلەرٸ ارماندايتىن ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىم. ادامدار تەك بٸر-بٸرٸنە قولداۋ كٶرسەتۋ ارقىلى قايىرىمدى قوعام قۇرا الادى. مۇنداي قوعامدا ادام­گەرشٸلٸك, ەدٸلەتتٸلٸك, اقيقاتقا قۇشتار­لىق, ار-نامىس, ەڭبەكقورلىق دەرٸپتەل­مەك. ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸمەن جەنە سىرتقى ورتامەن بايلانىسى, قوعام مەن مەملەكەتتٸڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسى وسى قۇندىلىقتار نەگٸزٸندە قالىپتاسادى.

بٷگٸندە ەل-فارابيدٸڭ «قايىرىمدى قوعام» ۇستانىمىنداعى ەدٸلەتتٸلٸك, قوعام مٷشەلەرٸنە تەڭ مٷمكٸندٸك بەرۋ جٶنٸندەگٸ قاعيداتتارى بٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى. ونىڭ ٸلٸمٸ بويىنشا, كەز كەل­گەن جەتٸلگەن قوعامنىڭ ماقساتى – ەلٸن ناداندىق, جەمقورلىق, دۇشپاندىق سيياق­تى جاعىمسىز ەرەكەتتەن قورعاۋ. وي­شىل­دىڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەتتٸك باسقارۋ­دىڭ ەدٸلەتتٸلٸگٸ ازاماتتاردىڭ ەركٸن جە­تٸلۋٸنە جول اشادى. وسى يدەيانى باس­شىلىققا الساق, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىندا ەربٸر ازاماتتىڭ قوعام­داعى ورنى مەن ەلدٸڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸ ەسكەرٸلۋگە تيٸس. ٶيتكەنٸ مەريتو­كرا­تييا قاعيداتتارىن ساقتاۋ ارقىلى ازا­ماتتىق قوعام قالىپتاساتىنىن دامىعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتٸپ وتىر.

ەل-فارابيدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ۇستانىمىنىڭ بٷگٸنگٸ قوعام دامۋىمەن ٷندەسەتٸن تاعى بٸر تۇسى – كٶشباسشى تۇلعاسى. ول كٶشباسشىنىڭ ون ەكٸ قاسيەتٸن انىقتاپ بەرگەن. قازٸرگٸ زامان­دا ەل-فارابيدٸڭ بۇل كٶزقاراسى دا اسا باعالى. بٸز مەملەكەتتٸك شەشٸمدەردٸڭ ەر ازاماتقا يگٸلٸك ەكەلۋٸ ٷشٸن تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ باسشىلارعا ٷلكەن جاۋاپ­كەر­شٸلٸك جٷكتەلەتٸنٸن بٸلەمٸز. ۇجىمنىڭ ٷلكەن-كٸشٸلٸگٸنە قاراماستان, جالپى قوعامداعى جاعدايدىڭ ٶزگەرٸسٸ باسشىعا جەنە ونىڭ كٶشباسشىلىق قاسيەتٸنە تٸكەلەي بايلانىستى بولادى.

كٶشباسشى ٶزٸنٸڭ قابٸلەت-قارى­مى­مەن جەنە ٸس-ەرەكەتٸمەن قوعامنىڭ باسقا مٷشەلەرٸنە ٷلگٸ بولۋعا تيٸس. سول سەبەپتٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتكە كادر­لار ٸرٸكتەۋ بارىسىندا ەل-فارابي اتاپ كٶر­سەتكەن «مٸنسٸز كٶشباسشى» يدەالىن باس­شىلىققا العان جٶن. ەلٸمٸزدە پرەزي­دەنتتٸك كادرلىق رەزەرۆ جاساقتاۋ ٷشٸن ٶتكٸزٸلگەن ٷزدٸك جاس ماماندار بايقاۋى وسى مٷددەدەن تۋىنداعان ەدٸ. ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ باسشىنىڭ, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸنٸڭ «فارابيلٸك تۇجىرىممەن» ٷندەس زاماناۋي  مودەلٸن قالىپتاستىرۋ – عۇلاما ۇستازدىڭ اماناتىن ورىنداۋدىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. سوندىقتان ەڭ ٷزدٸك مامانداردى كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸمەن قاتار ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸنە قاراپ ٸرٸكتەپ الۋىمىز قاجەت. دەل وسى ۇستانىم مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىل­عان مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ جاڭا ٷلگٸ­سٸنٸڭ ٶزەگٸن قۇراۋعا تيٸس. 

ويشىلدىڭ ٷيلەسٸمدٸ قوعام تەورييا­سى, ساياسات پەن مورال ساباقتاستىعى تۋرا­لى ويلارى ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ  «حا­لىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇ­جى­رىمداماسىمەن ٷندەسەدٸ. سون­داي-اق سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەس اگەنتتٸگٸندەگٸ پاراساتتىلىق دەپارتامەنتٸ قوعامداعى ەدەپ نورما­لارى­نىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قۇرىلدى. بۇل – ٶركەنيەتتٸ ەل بولۋ, دە­موكراتييالىق ٷردٸستەرگە كٶشۋ جولىن­داعى ماڭىزدى قادام.

قايىرىمدى قوعامدا ازاماتتاردىڭ جەنە ۇجىمنىڭ تاڭداۋى مەن قالاۋىنا قولايلى جاعداي جاسالادى. ەل-فارا­بيدٸڭ وسىعان ساياتىن بۇل پٸكٸرٸ مەملەكەت, ازاماتتىق سەكتور جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس لوگيكاسىن ٶزگەرتۋ, سونداي-اق ازاماتتىق قوعاممەن ەرٸپتەستٸك ورناتۋ مٸندەتتەرٸ قويىلعان قازٸرگٸ كەزەڭدە ەرەك­شە ماڭىزدى بولىپ وتىر. قازاقستان وسىن­داي ٶزارا سەرٸكتەستٸك ارقىلى قوعام­نىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرٸپ, العا ٸلگەرٸ­لەيدٸ.

پرەزيدەنت جانىنان قۇرىلعان ۇلت­تىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ ماق­ساتى – مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى كەدەرگٸنٸ جويۋ جەنە تٷيتكٸلدٸ مەسەلە­لەردٸ مەمٸلە ارقىلى شەشۋ. بۇل قۇرى­­لىم­نىڭ ماقساتى دا ويشىلدىڭ يدەيا­لارى­مەن ٶزەكتەس. ەل-فارابي فيلو­سوفييا­سىنان مەدەنيەتارالىق سۇحبات­تىڭ ساياسي مودەلٸن تابۋعا بولادى. تا­­تۋ­­لىق­تىڭ تيٸمدٸ الاڭىنا اينال­عان قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى ەلەۋ­­مەت­تٸك-ساياسي ٷدەرٸستەرگە ۇلتتىق, دٸني جەنە مە­دەني ەرەكشەلٸكتەرگە قارا­ماستان, تەڭ دەرەجەدە قاتىسۋ مٷم­كٸن­دٸگٸن قامتا­ماسىز ەتٸپ وتىر. بۇل باعىت­تا قابىلدانعان زاڭدار قوعامدىق بٸرلەستٸك­تەردٸڭ رٶلٸن ارتتىرا تٷسەدٸ.

ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەت قارىم-قاتىناسىنىڭ بارلىق فورماسى ەلەۋمەتتٸك جٷيەنٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋىنا, رەتتەلۋٸنە جول اشۋعا تيٸس.

ەل-فارابيدٸڭ قايىرىمدى قوعام يدەياسى – ٶركەنيەت ٶنەگەسٸ, ەلدٸكتٸڭ ٶزەگٸ, مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ تۇعىرى. قايى­رىم­دى قوعام ەدٸلەتتٸ باسقارۋعا نەگٸز­دەلسە, ەربٸر قوعام مٷشەسٸنٸڭ جاعدايى تٷزەلەدٸ. وسىعان وراي بٸز دە ەدٸلدٸكتٸ باستى نازاردا ۇستاپ, بٸرلٸگٸ جاراسقان حالقىمىزدىڭ ىنتىماعىن ارتتىرا بەرۋٸمٸز كەرەك.

ٶركەنيەت ٶنەگەسٸ

ادامزات ٶركەنيەتٸ قايدا بەتتەپ بارادى? بٸزدٸ الدىمىزدا نە كٷتٸپ تۇر? بۇل – كٶپتەگەن ويشىلدار مەن ساياساتكەرلەردٸ تولعاندىراتىن ساۋالدار. دەل قازٸرگٸ سەتتە ۇلى عۇلامانىڭ ادامزاتقا قاراتا ايتقان ٸزگٸ قوعام تۋرالى ٸلٸمٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتىپ كەلەدٸ. ەل-فارابي – ٶركەنيەت فيلوسوفى, ەلەم كەڭٸستٸگٸنە اسقار بيٸكتەن كٶز سالعان ۇلى تۇلعا. ونىڭ رۋحاني قۇندىلىقتار مەن يگٸ مۇراتتارعا نەگٸزدەلگەن يدەيالارى مەملەكەتتٸ ەدٸل باسقارۋعا جەنە قوعامدى كەمەلدەندٸرۋدٸڭ ٶركەنيەتتٸ پاراديگماسىن قالىپتاستىرۋعا نەگٸز بولا الادى. بۇل يدەيالار زاماناۋي ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ باستى ۇستىنىنا, ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن قالىپتى ٶمٸرٸن قامتاماسىز ەتەتٸن قاعيداعا اينالۋعا تيٸس. تەك وسىلايشا عانا ادامزات دامۋىنا اسا قولايلى بەيبٸت كەزەڭگە جەتۋگە بولادى. ۇلى ٶركەنيەت فيلوسوفىنىڭ ٷنٸنە بارلىق ادامزات بالاسى قۇلاق تٷرۋگە تيٸس!

قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العان كەزدەن باستاپ, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بٸرقاتار باسقوسۋلارعا مۇرىندىق بولىپ كەلەدٸ. ازيياداعى ٶزارا ىقپالداستىق جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەس, ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ سەزٸ, ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋسىز ەلەم جٶنٸندەگٸ باستاماسى – سونىڭ ايقىن دەلەلٸ. قازاقستاندا ەۋروپاداعى قاۋٸپ­سٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى­نىڭ سامميتتەرٸ, «ەكسپو-2017» حالىقارالىق كٶرمەسٸ جوعارى دەڭگەيدە ٶتتٸ. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق اۋقىمىن كەڭەيتٸپ, حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن ارتتىردى. قازاقستان ەلەمدەگٸ قاقتىعىستار مەن شيەلەنٸستٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋ جولىندا ەل-فارابي ۇسىنعان ٸزگٸلٸك پەن ىنتىماقتاستىق قاعيدالارىنا ساي ماڭىزدى قادام جاساپ, كٷش جۇمىل­دىرىپ كەلەدٸ.

عىلىم مەن مەدەنيەت سالاسىنداعى ايتۋلى جەتٸستٸكتەر ٶركەنيەت دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. كەز كەلگەن حالىقتىڭ تاريحتاعى ورنى عىلىمي-تەحنولوگييالىق, يننوۆاتسييالىق جەنە مەدەني دامۋ ٷردٸسٸنە قوسقان ٷلەسٸ بويىنشا ايقىندالادى. وسى ورايدا, بٸز اتا-بابامىزدىڭ جىلقىنى قولعا ٷيرەتۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرىپ, مەتالل ٶڭدەۋدٸ دامىتقانىن زور ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ورتالىق ازييا ايماعىنىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸ بٷگٸندە وتاندىق قانا ەمەس, شەتەلدٸك زەرتتەۋشٸلەردٸڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. ەل-فارابي ەلەمدٸ تانۋعا جەنە ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا زور ەڭبەك سٸڭٸردٸ. ۇلى فيلوسوفتىڭ ٸلٸمٸ ەتيكا ٸلٸمدەرٸنٸڭ نەگٸزٸنە اينالدى.

بٷگٸندە ەلەم ەكونوميكاسى تەح­نو­لوگييالىق باعىتتا دامىپ كەلەدٸ. تٶرتٸنشٸ ٶنەركەسٸپتٸك رەۆوليۋتسييا­نىڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن ٷلكەن دەرەك­تٸڭ, زاتتار ينتەرنەتٸنٸڭ, كيبەرفي­زيكا­لىق جٷيەلەردٸڭ, بلوكچەين تەحنولو­گييا­لارىنىڭ ماڭىزى ارتا تٷستٸ. دەلٸرەك ايتقاندا, جاڭا عىلىمي تەحنولوگييالار ارقاسىندا بارلىق دامىعان ەلدەر زيياتكەرلٸك رەسۋرستارعا بەيٸمدەلدٸ. ٶر­كەنيەتتٸ مەملەكەتتەر اۋقىمدى اقپا­رات­تىق تەحنولوگييالارعا نەگٸزدەلگەن «بٸلٸم ەكونوميكاسىنا» باعىت الىپ, يننو­ۆاتسييالىق سەرپٸلٸس جاساۋدا. بۇل – جالپى ەلەمدٸك ٷردٸس, ۋاقىتتىڭ تاريحي سىناعى جەنە باستى تالابى. تەك يننوۆاتسييالىق دامۋ عانا ەلٸمٸزدٸڭ تۇراقتى ٶركەندەۋٸن جەنە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن قام­تاماسىز ەتە الادى.

مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جەنە بيىلعى جولداۋىندا ەلٸمٸزدٸڭ عىلىم سالاسىن دامىتۋ مەسەلەسٸنە باسا نازار اۋداردى. بٸز ەكونوميكانى جاڭا عى­لى­مي ەزٸرلەمەلەر ارقىلى عانا ٶركەندەتە الامىز. دامىعان مەملەكەتتەر بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ ارقاسىندا كٶش باس­تاپ كەلەدٸ. سوندىقتان وسى سالاعا جاع­داي جاساۋ – كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن ماڭىز­دى مٸندەت. وسى ورايدا ٷكٸمەتكە جىل سا­يىن ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ عىلىمي ورتالىق­تارىندا 500 عالىمنىڭ تاعىلىم­داما­دان ٶتۋٸن قامتاماسىز ەتۋ جەنە «جاس عالىم» جوباسى اياسىندا زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ٷشٸن 1000 گرانت بٶلۋ جٶنٸن­دەگٸ مەسەلە جوعارى دەڭگەيدە قاراستى­رىلۋدا. عىلىم قارجىدان تارشىلىق كٶرمەۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ ەلدٸ مۇراتقا جەتكٸزەتٸن سالانىڭ بٸرٸ – وسى. ۇرپاق­تا­رىمىزدىڭ عىلىم-بٸلٸمنەن ەشقاشان الىستاماعانى جٶن. ەل-فارابيدٸڭ سان عاسىرلىق تاعىلىمى بٸزگە وسىنداي امانات جٷكتەيدٸ.           

يننوۆاتسييالىق ەكونوميكانى دامى­تۋدىڭ نەگٸزگٸ فاكتورى – ادام كاپيتالى. بۇل رەتتە عىلىم مەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ رٶلٸ زور. وسى جاڭا تەحنولو­گييا­­لاردى دامىتاتىن جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا ەرەكشە مەن بەرگەنٸمٸز جٶن. قازاق­ستاننىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ ەلەمدٸك رەي­تينگ­تەردە الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, دٷنيەجٷزٸلٸك كەڭٸستٸكتە بەدەلدٸ ورىنداردى يەلەنۋٸ كەرەك. وسىعان وراي, العاشقى جوبا رەتٸندە ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە «ەل-فارابي» عىلىمي-زەرتتەۋ القابى ٸسكە اسىرىلاتىنىن اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك.

ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنسەك, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ نەگٸزٸندە قالىپ­تاسقان جوعارى تەحنولوگييالىق ارەالدار (القاپتار, تەحنوپوليستەر, ٶندٸرٸس كلاس­تەرلەرٸ جەنە ت.ب.) كەز كەلگەن ەلدٸڭ ين­نوۆاتسييالىق جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ ەكەنٸن كٶرەمٸز. سونىمەن قاتار ولار ٶز مەملەكەتتەرٸنٸڭ تۇراقتى دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرە الادى.

ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەر مەم­لە­كەتتٸڭ, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ, بيزنەس ٶكٸلدەرٸ مەن قوعامنىڭ كٷش-جٸگەرٸن بٸرٸكتٸرۋ ارقىلى جاڭا بٸلٸم جٷيەسٸ مەن وزىق تەحنولوگييالارعا قول جەتكٸزٸپ وتىر. ەلٸ­مٸزدٸڭ بٸلٸم سالاسىندا كٶرسەتەتٸن قىز­مەتتەرٸنٸڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋ جەنە وتاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي-يننو­ۆاتسييالىق ەزٸرلەمەلەرٸن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەل-فارابي تاريحي-مەدەني ورتالىعىنىڭ فيليالىن سيرييانىڭ داماسك قالاسىنان اشۋ كٶزدەلۋدە. شەتەلدە اشىلعان وسىنداي ون ەكٸ فيليال قازاقستاننىڭ تاريحي جەنە مەدەني بايلانىستارىن نىعاي­تۋعا ٷلەس قوسۋدا. كەلەشەكتە وسىنداي ورتا­لىقتاردى كٶبەيتۋٸمٸز كەرەك.

ەبۋ ناسىر ەل-فارابي – سوڭىنا باعا جەتپەس مول مۇرا قالدىرعان عالىم. سونىڭ بٸرازى دٷنيە جٷزٸنٸڭ تٷرلٸ كٸتاپ­حانالارى مەن قولجازبا قورلارىندا جاتىر. بۇل عالامات جەدٸگەرلٸكتەردٸ بارىنشا تٷگەلدەپ, ٶز تٸلٸمٸزگە اۋدارىپ, جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋ قاجەت.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى ن.نازارباەۆ «...دٷنيە جٷزٸنە بەل­گٸلٸ تۇلعالار بٷگٸندە «ٶز مەم­لە­كەت­تەرٸنٸڭ» باعا جەتپەس سيمۆولدىق كاپيتالى سانالادى əرٸ سول ەلدەردٸڭ حالىق­ارالىق ارەنادا تيٸمدٸ ٸلگەرٸلەۋٸنە سەپ­تٸگٸن تيگٸزٸپ وتىر» دەگەن بولاتىن. سون­دىق­تان ەل-فارابي ەسٸمٸ قازاق ەلٸ ٷشٸن قا­شاندا ەلەمدٸك برەند بولىپ سانالادى.

وسىلايشا, ەل-فارابي ٸلٸ­مٸن جوعارى تەحنولوگييانى دامىتۋ, ادامي كاپيتالىمىز بەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸمٸزدٸ ارتتىرۋ جەنە ادامزات ٶركەنيەتٸندە لايىقتى ورىن الۋ ٷشٸن تيٸمدٸ پايدالانۋىمىز كەرەك. بۇل – بەرٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدى مٸندەت.

 * * *

مٸنەكي, تاعىلىمى مول تاريحي جىل دا اياقتالىپ كەلەدٸ. تٷگەل ٸستٸڭ تٷيٸنٸن جاسايتىن, مەرەيتويلىق جىلدىڭ قورىتىندىسىن شىعاراتىن دا ۋاقىت  تايادى. بۇل ورايدا ەبۋ ناسىر ەل-فارابي بابامىزدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتو­­­­يىن ٶتكٸزۋدٸڭ باستى ماقساتى – ۇلى ويشىلدىڭ مۇراسىن, ونىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەت تاريحىنداعى رٶلٸن ايقىنداۋ, ەل-فارابيدٸ ۇلتتىق برەند رەتٸندە ٸلگەرٸلەتۋ بولعانىن اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. جىل بويى ەل-فارابيدٸڭ عىلىمنىڭ رٶلٸ, ٸزگٸلٸك, ەتيكالىق كەمەلدٸك تۋرالى يدەيالارىنا نەگٸزدەلە وتىرىپ  حالىق­ارالىق, رەسپۋبليكالىق جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيلەردە قوعامدىق-ساياسي, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, سالالىق, كەسٸبي كەشەندٸ ٸس-شارالار جٷزەگە اسىرىلدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ «دانا بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ فاكسيمەلەرٸن ەلەم كٸتاپحانالارىنان جاتپاي-تۇرماي ٸزدەۋ, تابۋ, قازاق ويىنىڭ, قازاق عىلىمىنىڭ باستى مٸندەتٸ سانالۋى تيٸس... جاڭا قازاق­ستاننىڭ جاڭا ۇرپاعى قاستەرلٸ بابامىز­دىڭ ەڭبەكتەرٸنە ادال, ەم بەرٸك نيەتپەن قارايتىنىنا سەنٸم مول. ەل-فارا­بيدٸڭ تەڭدەسسٸز ەڭبەكتەرٸ دەشتٸ-قىپ­شاق رۋحانيياتىنىڭ قاينار كٶزٸ بول­عانىن قاشاندا جادىمىزدا ۇستايىق» دەگەن مٸندەتتەرٸ باسشىلىققا الىندى.

اتاپ ٶتەر جايت,  فارابي بابامىزدىڭ پاراساتتى عۇمىرى بٷگٸنگٸدەي جاھاندانۋ زامانىندا جاس ۇرپاقتى بەسەكەگە قابٸ­لەتتٸ ەتٸپ ٶسٸرۋ جولىندا ٷلكەن ٷلگٸ-ٶنەگە. ۇلى فيلوسوف بالا كەزٸنەن سول زا­مانداعى ٶركەنيەتتٸڭ ٸرگەلٸ ورتالىق­تارى بۇقارا, سامارحان, مەرف, باعدات, حارران, رەي, كاير, الەپپا جەنە باسقا دا ٸرٸ شاھارلاردا ۇدايى بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ وتىردى. عىلىم, بٸلٸم ٸزدەپ, جاھاندى شارلاعان ويشىل تٷركٸ, اراب, پارسى تٸلدەرٸمەن قاتار گرەك, قىتاي, لاتىن, سانكسكريت جەنە باسقا دا عىلىم دامىعان تٸلدەردٸ مەڭگەرەدٸ.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەل-فارابي ويلارى مەن تۇجىرىمدارىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ قايتادان ارتا تٷسۋدە. سوندىقتان دا بيىلعى بارشا مەرەيتويلىق ٸس-شارالار ۇلى ويشىلدىڭ رۋحاني مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا, زەردەلەۋگە, ونىڭ عىلىمي جەنە ەلەۋمەتتٸك-مەدەني ماڭىزى بار ينفراقۇرىلىمدىق وبەكتٸلەرٸن قۇرۋعا, سونداي-اق ەل-فارابيدٸ مەڭگٸ ەستە قالدىرۋعا باعىتتالدى.

ويشىلدىڭ ەڭبەكتەرٸن تەرجٸمالاۋ جۇمىستارى قولعا الىندى, ەل-فارابي تۋرالى جاڭا كٸتاپتار جارىققا شىقتى, ۇلى عالىم تۋرالى دەرەكتٸ فيلمدەر جاسالدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەل-فارابيگە ارنالعان حابارلار تسيكلٸ, تاقىرىپتىق ايدارلار مەن بٶلٸمدەر ۇيىمداستىرىلدى.

ەل-فارابيدٸڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن جەنە ونىڭ قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ ٶزەك­تٸلٸگٸن تالقىلاۋ تٷرلٸ ەلدەردٸڭ عالىم­دارى مەن ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ فارابيتا­نۋ­شىلارىنىڭ ٸرٸ حالىقارالىق كونفەرەنتسييالاردا تالقىلاناتىن تاقىرىپقا اينالدى. ەل-فارابيدٸڭ شەتەلدە جاڭا ورتالىقتارى اشىلدى.

بٸز ۇلى بابامىزدىڭ عىلىمي جاڭا­لىقتارىن جاڭا عاسىردىڭ سۇرانىسىنا ساي زەردەلەۋگە دە باس مەن بەرٸپ كەلەمٸز. ەل-فارابي مۇراسىنىڭ اياسىندا جاسان­دى ينتەللەكت, ەتيكا جەنە رۋحاني دامۋمەن بايلانىستى پروبلەمالاردى زەر­دەلەۋ بويىنشا پەنارالىق جوبالاردى قولداۋعا قارجى بٶلٸندٸ. جوعا­رىدا ايتىل­عانداي, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتٸندە ەل-فارابيدٸڭ عىلىمي-تەح­نو­­­لوگييالىق القابىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ جوباعا باستاما جاسالدى, ول ينۆەستيتسييا­لار تارتۋعا, تەحنولوگييالاردىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپٸن بەرۋگە جەنە وتاندىق عىلىم مەن بٸلٸم دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

تٷركٸستان وبلىسىنداعى ەل-فارابي مۇراسىن جاڭعىرتۋ جەنە وتىرار قالا­شىعىن ٸرٸ تۋريستٸك كلاستەر رەتٸندە قال­پىنا كەلتٸرۋ بويىنشا بٸرقاتار ٸس-شارا­لار كەشەنٸ ٶتكٸزٸلدٸ. ٸزگٸ قوعام تۋرالى ەل-فارابيدٸڭ يدەياسىن كرەاتيۆتٸ جەنە ٶزگەشە تٷردە ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان جاستار باستامالارى قولداۋ تاپتى.

تاياۋدا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە بٸز وسى ٷلكەن جۇمىستىڭ قورىتىندىسىن شىعاردىق, سونىڭ ارقاسىندا ەل-فارابيدٸڭ بەينەسٸ مەن مۇراسىن قوعامدىق قابىلداۋ ەدەۋٸر العا جىلجىدى.

قازۇۋ مەن قازاقستاندىق عىلىمي قو­عامداستىقتىڭ بٸرەگەي مىقتى كومانداسىنىڭ ارقاسىندا ەل-فارابي جىلى اياسىنداعى عىلىمي ميسسيونەرلٸك قاعيداتتارعا نەگٸزدەلگەن كٶپتەگەن ٸس-شارالار جٷزەگە اسىرىلدى.

ەل پرەزيدەنتٸ حالىققا جاساعان بيىلعى جولداۋىندا  «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن» قالىپتاستىرۋ بويىنشا بارشامىزدىڭ الدىمىزعا اسا ماڭىزدى مٸندەت قويدى. بۇل ورايدا, كەز كەلگەن بەسەكەلەستٸككە تٶتەپ بەرەتٸن ەرٸ ۇل­تى­مىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرٸن بويىنا سٸڭٸر­گەن ۇرپاق قالىپتاستىرۋدا ەل-فا­رابي بابا­مىزدىڭ مۇرالارىن جاستار­دىڭ بو­يى­نا بارىنشا سٸڭٸرۋدٸڭ مەنٸ ەرەكشە زور!

سونىمەن قاتار ۇلى ويشىل دٷنيەگە كەلگەن ۇلى دالا تٶسٸندە وتاندىق عىلىمدى ٶركەندەتۋ دە ٶتە ٶزەكتٸ مە­سەلە. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, ەل-فارابي بابا­مىز وسىدان مىڭ جىلدان استام بۇرىن دٷنيەنٸڭ مەڭگٸلٸگٸن,  تانىمنىڭ بولمىسقا تەۋەلدٸگٸن ايقىنداپ پاراسات تۋرالى ٸلٸمدٸ ساراپتاپ, سارالادى. سول زامانداردىڭ ٶزٸندە دالا كەمەڭگەرٸ «عىلىمدار تٸزبەگٸ», «بەسٸنشٸ تراكتات», «مەديتسينا كانونى», «قايىرىمدى قالا», «ريتوريكا», «باقىتقا جول سٸلتەۋ», «ۆاكۋۋم تۋرالى» جەنە باسقا دا ون­داعان ٸرگەلٸ ەڭبەكتەر جازعانىن ەسكەر­سەك, ۇلى بابا ۇرپاقتارى قازٸرگٸ تاڭدا تاريحي ەرٸ تابيعي ساباقتاستىقتى قامتا­ماسىز ەتۋگە مٸندەتتٸ دەپ ەسەپتەيمٸز!

وسىعان وراي ەل-فارابيدٸڭ مەرەي­تويلىق جىلىندا ٶتكٸزٸلگەن بارلىق ٸس-شارالار قازٸرگٸ زامانعى بٸلٸم بەرۋ, عىلىم, يننوۆاتسييا جەنە حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىق جٷيەسٸنٸڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپٸن بەرٸپ وتىرعانىن ايرىق­شا اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. ەل-فارابي شىعارماشىلىعىن پەنارالىق زەرتتەۋ جانداندىرىلدى, سونىڭ ارقاسىندا ەلەمدٸك فيلوسوفييا مەن عىلىم كونتەكستٸندە ەل-فارابيدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-فيلوسوفييالىق كٶزقاراستارىنىڭ باستى يدەيالارى مەن پرينتسيپتەرٸنٸڭ قازٸرگٸ مازمۇنىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسۋدا.

سونىمەن بٸرگە ەل-فارابي مۇرا­سى­نىڭ نەگٸزٸندە ادامنىڭ رۋحاني-زييات­كەرلٸك جەتٸلۋٸ پاراديگماسى مەن ٸزگٸلٸك­تٸ قوعامدى قالىپتاستىرۋ ستراتەگييا­سى اياسىندا مەملەكەتتٸڭ جاڭا تٷرٸن تەو­رييالىق نەگٸزدەۋ مٸندەتتەرٸ ٶزەكتەن­دٸ­رٸلدٸ.

سونىمەن قاتار 19 قازان كٷنٸ نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەل-فارابيدٸڭ مەرەيتويىنا ارنالعان قيسىندى اياقتالۋ شاراسى – حالىقارالىق فورۋم ونلاين تەرتٸبٸندە ٶتتٸ. وعان بٸرٸككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ, يۋنەسكو-نىڭ ٶكٸل­دەرٸ, يران, تٷركييا, ەزەربايجان, ۇلى­بريتانييا, مىسىر, يزرايل جەنە ت.ب. ەلدەر­دٸڭ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ, مينيسترلەر, ديپلوماتتار, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى, بەلگٸلٸ عالىمدار قاتىستى. 

قورىتا ايتقاندا, مەرەيتويلىق جىل قازاقستان جەنە دٷنيە جٷزٸندە ادام­زاتتىڭ دامۋى ٷشٸن ەل-فارابي مۇرا­سىنىڭ ماڭىزىن قايتا اشىپ, جاڭا قىرىنان تانۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. وسى جىلى ۇلى ويشىلدىڭ مۇراسىن ناسيحات­تاۋداعى قول جەتكٸزٸلگەن جەتٸستٸكتەر مٸن­دەتتٸ تٷردە جاڭا دا جاسامپاز عىلىمي جوبالارعا جول اشاتىنى انىق. ەل-فارابيدٸ زەرتتەۋ, جەنە مەڭگٸ ەستە قالدى­رۋ جٶنٸندەگٸ بارشامىزدىڭ الداعى ورتاق جۇمىسىمىز ارقىلى بٸز عۇلاما عالىمنىڭ قازىنالى مۇراسىن ەلەم­دٸك مەدەنيەتتە جاڭا قازاقستاننىڭ جارقىن برەندٸ رەتٸندە لايىقتى كٶرسەتە الامىز.

 * * *

ەبۋ ناسىر ەل-فارابي – بٸر ۇلتتىڭ شەڭبەرٸنەن شىعىپ, بٷكٸل ادامزات بيٸگٸنە كٶتەرٸلگەن قايتالانباس تاريحي تۇلعا! ونىڭ رۋحاني ەلەمٸن تانۋ – ادامزاتتىڭ مىڭ جىل بۇرىنعى پاراسات-پايىمىن تانۋ عانا ەمەس. بۇل دەگەنٸمٸز – بٷگٸنگٸ بولمىسىمىزدىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزۋ, سول تۋرالى وي تولعاۋ, وسىعان وراي جاڭا زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرٸنە لايىقتى جاۋاپ ٸزدەۋ. 

ەل-فارابي ٸلٸمٸ بٸزدٸ ەلەمدٸك ٶركەنيەت جولىنداعى «باقىتتى ادام – قايىرىمدى قوعام – قۋاتتى مەملەكەت» جٷيەسٸن قۇرۋعا جەتەلەيدٸ.

بٸزدٸڭ الدىمىزدا تۇرعان زور مٸندەت – عۇلامانىڭ ەلەم مويىنداعان ٶمٸرلٸك قاعيدالارىن قازٸرگٸ زامانعا ساي قولدانىپ, اقىل-وي بيٸگٸنە كٶتەرٸلۋ, ەلٸمٸزدٸ دامىعان وزىق ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسۋ. سوندىقتان ەل-فارابيدٸڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويى رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدٸڭ قارقىندى دامۋىنا زور سەرپٸلٸس بەرەتٸن, سونداي-اق جالپىۇلتتىق جاڭعىرۋعا جول اشاتىن يگٸ باستاما بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸز!

ەل-فارابيدٸ تانىتۋ – قازاقستاندى ەلەمگە تانىتۋ! 

قىرىمبەك كٶشەرباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك حاتشىسى,

ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويىن دايىنداۋ جەنە ٶتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ تٶراعاسى