Jasandy intellektiniń taralýymen adamzat balasynyń jańa tehnologiialardyń aldyndaǵy jaýapkershiligi kún saiyn artyp keledi.
Adam siiaqty sana-sezimge ie, belgili taqyrypta oi túzip,, maqsatty túrde áreket etetin robottar bizben qatar ómir súretin álemdi elestetip kórińizshi. Olardyń bizden aiyrmashylyǵy – denesi jasandy mehanizmderden qurastyrylyp, qalaǵan ýaqytta qosyp nemese sóndirip qoiýǵa bolatynynda.
Ǵylymi fantastikalyq filmder shyndyqqa asyp, robot dostarymyz bizdiń ómirimizdiń ajyramas bóligine ainalǵan ýaqytta kóptegen áleýmettik máseleler týyndaýy múmkin. Mysaly, biz olardyń aldynda qandai jaýapkershilik sezinemiz? Olardyń bizge qatysty qandai jaýapkershiligi bar? Olardyń qandai quqyqtary qorǵalýy kerek? Osy siiaqty jaýapkershilik pen ar-ujdan taqyryby Ian Makevannyń «Machines Like Me» atty sońǵy romanynda qozǵalady. Romandaǵy basty oqiǵa adam siiaqty sanaly áreket etetin, sulý da symbatty robot Adamnyń ainalasynda órbidi. Jasandy intellektiniń negizin qalaýshy, ónertapqysh ǵalym Alan Tiýińniń keremet ónertabysyn Adamdy Charli óz maqsaty úshin satyp alady. Óte aqyldy ári tapqyr Adam Charlidiń ǵashyǵy Mirandaǵa jasaǵan zertteýinde ony «ótirikshi, zalym» dep shynaiy beinesin ashady. Roman barysynda Adam Charli men Mirandanyń ozbyrlyǵyna qarsy shyǵyp, ádeptilik qaǵidalaryn berik ustanady. Avtor romannyń sońynda oqyrmanǵa adamdy adam etken qandai qasiet hám jasandy intellektiniń aldyna jaýapkershilik ustaný kerekpiz be degen oi tastaidy.
Sanaly mashina retinde robottarǵa qurmet kórsetý máselesi únemi qyzyǵýshylyq týǵyzatyn taqyryp. Biraq eki úlken argýment esebinen, bul taqyryp óz mańyzyn joiady.
Birinshi, robottardyń adamdarmen qatar ómir súrýi múmkin emes. Ekinshi, jaýapkershilik pen ar-ujdan máselesi adamzat balasy ǵana tán sipat. Degenmen, bul argýmentterdi áli de talqylaýǵa bolady.
Sana, materiia jáne jańa qasietter
Bizdiń túsinigimizdegi adamnyń sanasy, oilaý qabileti, sezimderi qoldan jasalǵan «kompiýter adamdarǵa» esh uqsamaidy. Adamnyń miy men sana sezimderi mashinanyń sanasynan úlken aiyrmashylyq týǵyzady.
Frantsýz áleýmettanýshysy Emilia Diýrhamnyń aitýynsha, áleýmettik ǵylymdaǵy biz úshin usaq-túiek bolyp kóringen nárselerge muqiiat bolýymyz kerek. Til siiaqty áleýmettik qubylys psihologiialyq jáne biologiialyq qasietterge ie adamdar qoldanbaǵan jaǵdaida tirshiligin joiatyn edi. Alaida, bizdiń aityp otyrǵan áleýmettik qubylysty tek qana psihologiialyq nemese biologiialyq qasiettermen bailanystyrýǵa bolmaidy.
Jańa qasietter barlyq ǵylym salasynda kezdesedi. Máselen, kompiýter degenimiz mindetti túrde plastik, elektrlik sym, silikon chipten turmaýy múmkin. Sol siiaqty, kompiýterdegi operatsiialardy onyń jekelegen bólshekteriniń qasietterine qarap túsindire almaimyz. Kompiýter tolyqqandy jumys isteýi úshin, joǵaryda aitylǵan komponentter birigip, elektrge jalǵanýy kerek. Al kompiýterler bir-birimen bailanysqa túsken kezde, internet paida bolady. Biraq internet pen zattyq sipatqa ie kompiýterdiń bir-birine uqsamaityn qubylys ekeni aidan anyq.
Sol siiaqty, sana mimen bailanyssa, mi molekýlalardan, molekýla atomdardan men basqa da usaq bólshekterden turatynyn bilemiz. Osyndai ártúrli bólshekter birikken kezde ǵana mi siiaqty kúrdeli materiia paida bolady.
Sondyqtan adam oilanyp, sheshim qabyldaýy úshin sanasyn paidalanǵany siiaqty, bir kúni robottarda sondai qasietke ie bolady. Bul nárse erte me, kesh pe, iske asýy múmkin jáne kez kelgen adam bul teoriiamen daýlasa alady.
Robot adammen teń be?
Biz qaitys bolǵan adamdar jaily estelikterge qurmet kórsetkenimiz siiaqty, bolashaq urpaq úshin qolda bar rýhani, materialdyq bailyǵymyzdy mura etip qaltyrǵymyz keledi. Alaida, olardyń biologiialyq (nemese jasandy) deneleri bolmasa da, adamgershilik qasiet arqyly olardyń aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinemiz. Budan kóretinimiz, bireýge adamgershilikpen qarym-qatynas quryp, ony qurmetteý úshin onyń tiri bolýy shart emes.
Sáikesinshe, kúnderdiń kúninde aqyldy robottarǵa da qurmet kórsetý máselesi abstraktili akademiialyq taqyryp bolmaýy múmkin. Sol sebepti de, tsifrlyq dáýirdegi ózgerister adam balasynyń aqylyna syimaityn dúnielerge bastap, tańǵajaiyp jańalyqtarǵa jol ashýy yqtimal.
Maqalanyń túpnusqasy: independent.co.uk
