"Aqtastaǵy Ahiko" qoiylymy ótkenine kóp ýaqyt ótpese de ol jaily birneshe pikirler men taldaýlar jazylyp ta, aitylyp ta jatyr. Belgili jýrnalister, ádebietshiler qoiylymnyń artyq-kem tustaryna toqtalyp, baspasóz betterine jyly lebizderin bildirdi. Solardyń izin sýytpai jas ádebietshi Kúltegin Aspanuly jan jaqty ǵylymi taldaý jasapty. Qoiylymnyń kórkemdik álemine jasalǵan sholýdy oqi otyryńyzdar!
«Áli-aq týar ádilettiń aq tańy»
Keiýana
Tarih dańǵylynan ótken qalyń kósh ishinen sán-saltanaty jarasyp, jibek-zúbárját jamylǵan áshekeili arba-kúimeler men jantúrshigerlik azaptyń aiqaiy, ońyp-tozǵan portretter syǵalap turady. Tarihi sanany qaita túzeý isi kez kelgen belim bekem bolsyn degen eldiń negizgi ýázipasy. Dúr dáýirdiń ǵaziz ǵasyrǵa óz buiyryǵy men sybaǵasyn úlestirilgeni laýqul maqpuzdan málim is-ti. Kóp jurtqa shúlen taratqan Táńiri jazǵany buljymas kepiet zańy. Sol kóp juraǵattyń ishinde kóktúrkiden kógerip-óngen qazaq halqynyń arǵy-bergi tarihynyń kóbi áli kúngi ashylmaǵan jumbaq kúiinde. Baitaq taýarihta igerilmegen taqyryp, kóbesi sógilip izdeýshisin tappaǵan dúnie taǵy «kóp». Qasyret ne mamyrstan shaq, báribir, ult ótkenin alalamai týralyqpen, zor yqylaspen, mahabbatpen tanýy tiis. Bul onyń tabiǵi quqy. Ult pen ulystar basynan ótkergen ýaqiǵa oqshaý bolýy múmkin emes, bar áreket adamzattyń ortaq muhityna baryp quiady. Tabiǵat – komponentterdiń maksimýmdyq úilesim kartinasy, komponent degenimiz barlyq sóz taptaryn qamtidy.
Maǵjannyń qapastaǵy qalin tanyp, kórsetkim keledi degen bir aǵamnyń tilegi keledi oiǵa. Iá. Ótkenin tanymai bolashaqqa alshańdap barý qaterli. Taǵdyrdyń salǵanynan tuqymy seń soqqandai kúirep, qara jerge sýdai sińip kete jazdaǵan úmitshil ulttyń baǵyn baptap, kóshin túzegen Aqiqattyń aqtyǵyna kúmán joq. Aq Qudaiǵa jaq.
Azyp-tolǵan on ekiniń biri aqyraptyń ainalasy qazaq qaitqanymen qaita qaýyshqandai, qaimyǵyp-qýanyp «qoryqqany men qýanyshy birdei» erekshe kúi keshti. Budan ózge reaktsiia kútý beker. Qazaqfilm «Anaǵa aparar joldyń» qasietin uqtyryp, Ákemteatr «Aqtastaǵy Ahikonyń» qazaqpen-adamzatpen japsarlas taǵdyryn tanytty. Úlken sharýa. Toqmeiilsýge bolmas, osy qyzýmen qaýzaý-izdenis jalǵanýy tiis. Búgingi sóz «Aqtastaǵy Ahikonyń» aqjarma jan álemine arnaýly áńgime. Jan azyǵy tirek qazyǵyna ainalǵan, oikózi sezgish kórýshini kúiinishke bóktirip, kóńilin kóbiktetken qoiylymdy pessimizmge balap, eńseni ezgish deý qata tujyrym. Joǵaryda aitqandai, kórgen quqai-qorlyǵy mol, qaskói úlbi úrip tompaitqan dáýir dorbasyn arqalaǵan arqaly halyqtyń tragediiasyn basqy sapqa túzý zańdy.
Tarihi sana taiqazanyn qaita qalyptap, qaqpaǵyn quiý – mádeniettiń enshisi. Jalań aqparattandyrý jan-dilmen seziný syzyǵyna jetkizbesi anyq – tym shaban. Kisi jalqy álemimen ótken-aldyńǵysy, ishi-syrtyn, asty-ústi men syrt-ainalasyn uǵynýynda Ónerdiń járdemi ólsheýsiz. Ádebiet, teatr, beineleý, án-kúi men bi... bári-bári «Bir atanyń balalary». Jandy aǵzanyń qai bóligi dertti bolsa, bar bólshegi birge bolysyp, kúresedi, medeti sarqysa qosyla syrqyrai aýyrady, bir bólisedi. Mádeniettiń de máneri sol áýez.
Osy tusta Alash qairatkeri S.Sádýaqasovtyń «Teatr – jandy kitap. Kitaptan teatrdyń órisi keń. Kitap – jalǵyz hat tanýshylardyń qarýy, teatr – kópshiliktiń qarýy» deýi kóńilge qonymdy, sitýatsiia shyndyǵyn ashady. Rýhani mazmun jaǵynan tolysýdy qajetsinetin aýyr da ajarly janr – dramatýrgiiany «ádebiettiń bekzadasy» dep boisunǵan qalamger Madina Omarovanyń «Aqtastaǵy Ahikosy» jańa olja. Adaldyń arqany uzyn. Ahikonyń senimi – ishki kúshi. Senimine adaldyǵy. Avtor birde «Ulttyń sharshaýy etnikalyq qundylyqtaryn, rýhani bazalaryn joǵaltýymen aiqyndalady, ómirge qushtarlyqtyń, jańarýǵa, órkendeýge yjdyhattylyqtyń bolmaýy – búkilulttyq sipat alatyn bolsa, árine, qorqynyshty kartina» degeni pesanyń ótken men búgingi mánin ańǵartsa kerek-ti.
Rejisser Ashat Maemerov pen dramatýrg Madina Omarovanyń shyǵarmasyna arqaý bolǵan jazyqsyz jandardyń japa shekken jartykesh talmaýyt taǵdyrlary. Keńestik aýdany keń, aýany tar temir sharbaqtyń ishindegi múshhil hálder. Taýarihtyń qan juqqan, totyqqan sarǵysh paraqtarynda 1932 jyly Lagerler bas basqarmasy quramyndaǵy eńbekpen túzeý lagerleriniń sany 11-ge jetkeni, al 1944 jyldary 58 lager jáne 424 eńbekpen túzeý koloniiasy qatań rejimde jumys jasaǵany aitylady. 1930 jyly qurylǵan KARLAGtyń on jyldan sońǵy «baǵyndyrǵan biigi» Lagerler bas basqarmasy quramyndaǵy «eń iri qurylym» statýsy. Sóitip az ýaqyt ishinde Karlag eń úlken jáne áigili lagerlerdiń qatarynan sanalǵan. 1939 jyly IIHK-nyń 42 lageri arasynda Karlag tutqyndar sany jaǵynan 9-shy orynǵa ie boldy, iaǵni – 35 myń 72 ólimshi júrek ieleri. Al bul kezde lager kontingenti sany 1 mln 668 myń 200 adamǵa jetken edi. Árine, bul bir ǵana jiyrmajyldyqtyń statistikasy.
Bul qasap qamytyn jalǵyz qazaq emes, jat ata urpaqtary da kiip kórgen. Álemdi ózindik ótkenine úńiltip, muńyn bólisken sátti týyndylardyń batys jurtynda dástúrli mektebi qalyptasqan. Ulttyq minez talǵamai kóptiń kóńilin aqtarǵan «Oblava» («Le rafle», 2010), «Malchik v polosatoi pijame» («The boy in the stryped pyjamas», 2008), «Spisok Shindlera» («Schindler's List», 1993), «Pianist» («The Pianist», 2002), «Pobeg iz zamka Koldits» («Colditz», 2005), «Sýd nad bogom» («God on Trial», 2008), «Jizn prekrasna» («La Vita e bella», 1997) film-spektaklderiniń jetistikterin kádege jaratý – durys bailam. Bir qyzyǵy barlyǵyna ortaq belgi, teńdei finish – ómirge oralý kontseptsiiasy.
«Jańa týǵan sábiden bastap eńkeigen egde kempir-shalǵa deiin shemirikpesten jutatyn» Karlagty «Ajal mashinasy» dep Aqiqat tarapynan aiyptaityn Ahiko Tetsýro róli óz oiynshysyn tapqan. Tutqyndar ishinen Ahiko beinesi – D. Aqmoldanyń oiyny qoiylymnyń qaitalanbas akterlik jemis-kórki. Onyń oinaýynda ótkizgishtik koefitsenti joǵarylai túsedi. Sezim-kúidi kórýshisine tez ám nanymdy sińiredi. Ishki dialektikalyq qaishylyqtardy dál ashý – onyń ádeti. Zymystan borandy shaqtyń shiyr-shiyr sýretteri sana sáýlesin taýsyp tastamaq. Alystaǵy arman men taiaý turǵan tajaldyń qaisy jarylqaidy?!
Konflikt – ózdiginshe týmaidy, ómirdiń ár deńgeili, durysy ár túrli keiipkerlerdiń kúres ústinde kórinetin, kópqyrly harakterlerdi ashatyn kúsh. Ol – dramalyq árekettiń siýjettik serippesi, jany, tamyrsoqtyrar saf tynysy. Harakterler qaqtyǵysy qoǵam-ýaqyt qubylysyn tanytýy tiis. Bul rette Ahiko men Ahmet – murattas, rýhtas jandar, jendetterdiń janjemirgish zor tábeti; alapiǵyl Stepannyń «egoikýsstvosy»; jazyqsyz uldaryna jaýapty ákeler (Sádýaqas, Seifolla); únemi «saýatsyz», «sorly» dep sógis estitin ánshi-aqyn, ónerpaz qazaq jigitteri; toqsannyń úshinde «lager direktoryna kárin tókken» abyz-aqsaqal men «óshkeni qaita janǵan» qart keiýana... bári-bári kolliziianyń (ideialar qaishylyǵy) qanat jaiýyna jaǵdai týǵyzady. Konfliktiniń ómirlik ne jasandy bolýy, ne onyń qoǵamdyq máni, tiptiligi, – barlyǵy ideialyq-kórkemdik jaǵynan taldaýǵa kiredi. Ómir shyndyǵynyń qai dárejede sýrettelgendigin belgileýge kóbirek kóńil bólgen jón. Soqtyǵystar árkez jańa tiptiń, aiqyn kúilerdiń aralyq jańa halin týdyrmaýshy ma edi?! Dál sol izben aitylǵan obrazdar orta jolda turalap qalmai árekette áldeneshe ret boiaýyn qanyqtyra túsedi. Bul pesa kórkemdigine qatysty. Onyń tirilip, aiaq-qolyn baýyryna aman-esen jiiýy bólek áńgime. Shamasy, «kókjiekten qyltiyp sheti kóringen taǵy bir obrazǵa jan bitirgisi keletin» izdengish, ańǵarympaz avtor keiipkerdi akterge arnap jazǵan bolý kerek. Qai keiipker kimniń enshisine buiyratynyn bilgendei-aq.
Personajdar júiesi barynsha jinaqy, shashaýy joq. Qart dalanyń jas órkenin qynadai qyryp, ortalaǵany men qariiasynyń kóńilin qusadan keptirgen qanqasap qyzyl jaǵalylar – zulymdyq simvoly. Qondyrma ideiany súiretip jazýdyń sharttylyǵy dep biletin jaǵymdy-jaǵymsyz jiktelimi tarihi taqyryp bolǵandyqtan óz janyn joǵaltpaǵan. Bul – zańdy da. Qudyq qulqyny úshin adamtózgisiz azapty qoldan týǵyzý – aqtaýǵa kelmeitin, lajsyz qalypqa salýǵa týra keletin qylmys. Birdiń emes – myńnyń taǵdyry. Eldik murat, jurt obaly týrasynda áńgime qozǵala qalsa, aiypty taraptyń aiqyndalýy shart. Ádebiet – túpnusqa. Túieni qazanǵa, batyrdy qabirge túsirgen qyzyl kózdiń qanqushtar isin kim súisin, kim aqtasyn?!
«Amaly jetse aqyly jetpei, aqyly jetkenge amaly jetpei ainala toly aqyldy dushpandarmen alysyp, talai báiterektiń tamyryn qiyp, tóbesin kúidirgender» (Qasen qariianyń sózi) monology meńzeý arqyly kúlli zulymdyq kúshi ómir filosofiiasy konteksinde «esińizde bolsyn biz mindetti túrde qaityp kelemiz, qaityp kelemiz!», «Biz tiri júrmesek te biz siiaqtylardyń izi men kóleńkesi jer betinde qalady» dep qarastyrylady.
Júrekterinde ekijúzdilik óskini qylańdaǵan jendetterdiń doqtan etip ses sezdirýi kórýshisin ashyndyrmai qoimaidy. Áttegen-aiy tergeýshilerdiń daýys qoiý, mimikalary bir-birin jii qaitalap, ózindik daralyq belgisin tappaýy.
(Ánshi jigit shaqyrylady)
– Ei, sorly, japon shpion ekenińdi moiyndaisyń ba?
– (áreń) Iá, japon shpion ekenimdi moiyndaimyn, biraq japon degen kim? ...Tym bolmasa bilip óleiin.
– Mynaý kontrrevoliýtsionershiler jaǵynda osyndai qaitpas qaisar jigitterdiń bar ekendigin biz moiyndaimyz! (Basynan tars ete qalady)
Biraq onyń qaitpas qaisarlyǵynan ne paida? Óldi de qaldy sorly! (shólmekten araq ishedi jendetter)
Daryndy «qolyńa Qudaidyń almas qylysh bergenimen birdei, tek igilikke paidalanýyń kerek» dep biletin jazýshy gýmandyq ideiasyn kórermenge múldem joǵaltqyzyp, birde qaita jaqtyryp, kúderin úzip-jalǵatyp otyrady. Bul sheberlik – kórýshige alda ne bolaryn bildirmeý, bilgen kúnde barar joldyń hálin sezdirmei, qupiia qaldyrý. Sahnaǵa úńilýshiniń kóńilin bir sátke múlgýge mursat bermes jetekshi kúsh – spektakldiń basty kapitaly.
Órtti selin kókten tókken bu qysmettiń qaiyrynan úmit etip, keler kúnniń jaryǵyn júregine toqyǵan aqsaqal Aqaidyń Qaseni oiynyn Bekjan Turys óz biigine qinalmai jetkerdi. Kóz kórgennen oi túigen, iman tunǵan kókirek, Abyz tili ózine jarasty, kesteli. Dáýirine sai shuraily. Akterdiń tabiǵatyna týralai dilmar, sózýar, beineli shyqqan. Imany berik, salmaqty, urpaǵynyń baqytyna senip, tilek etetin, eshkimnen seskenbeitin, tipti zálim Stepannyń qolyn qaiyryp jiberetin aqsaqal obrazyna súisinip, ishtei tileýles bolyp otyrasyz. Qai boiaýy kem deitin shiki keiipker emes. Erleri úzilissiz ezgiden esi shyǵyp, eńsesi túser shaqta «Já, bosamańdar, bosama, balam» dep demep-súiegen eldiktiń jarshysy el Abyzyna laiyq dárejede «Bul el týmai jatyp talai zobalań kórdi, talai nárseden taryǵyp ta, toryǵyp ta ósken. Birjola únsizdikke berilmei, ishtei medet etken urpaqtyń ókilimiz. ...Jaratqan iem jabyqqanyn kórip jeber, taryqqanyn kórip demer» dep erteńgi kúnge qol sozady. Aqyldy akterdiń róli jalpy adamgershilik sapasyn kórsetý jaǵyna talaptanatyny belgili.
Teatrdyń áreketke qurylǵan tabiǵatyn jete sezingen ártister qaýymy jaýaptylyqpen qaraǵan. Spektakl saiyn san alýan ómir keship júrgen Dýlyǵanyń dúnietanym dorbasy bai, qory jetkilikti. Ártis shyǵarmashylyǵynyń túrlený óneri printsipine sai Ahiko oinalymy «moiyndamaimyn» men «moiyndaimynnyń» arasynda táýir reńk kórsetken. «Túsinbestik bolar» dep otyrǵan on bes jasar bozbala kóz aldynda oqqa ushqan ánshi qazaq jigitiniń kórinisinen keiin shimailanǵan baǵynyshty sananyń abdyraǵan, shatyp-aptyqqan, qatty qysymnyń qursaýynda qalyp qoiǵan kúrdeli kúiin sezinedi.
– Men shpion emespin?
– Endi?..
– Men aqynmyn!
Alash týy astynda kún sóngenshe sónbeimiz,
Keń dalasyn eshkimniń quryǵyna bermeimiz.
Qandai shaitan kelse de aldaýyna kónbeimiz,
Jasaidy Alash, Jasasyn Alash, Jasasyn!
– Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitursynov... Ó-ói, sen solardyń itaiaǵyn jalaǵan it deidi ǵoi, a? Solai ma?
Ishki daýys ulttyq bolmysty ashýǵa aiqyn qyzmet etedi. Keiingi bólimde búrkenip, búrisip jatqan balanyń ishki daýysyn tyńdap kórińiz: «Sen temirden myqty japon balasysyń, ózgege úlgi bop, japon halqynyń qandai el ekenin kórsetý kerek!» deidi. Dátke medet bergen samýraitektilik japon halqynyń etnopsihologiiasy.
RKSFR Qylmystyq kodeksiniń 58 baby boiynsha 10 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrylǵan aiypsyz Ahikony abaqty basqa qyrynan tanytady. Ánshi. Salmaqty. Izetti. G.Ospanov oinaýyndaǵy kartashydai qaq-soǵy joq, óz jasyna tán, tárbieli. «Ǵumyryn ónerge arnaǵan sýretshiniń ár sáti qimyldan turady. Ol toqtaǵan emes, bir kezde sýretshi uiyqtap ketedi. Túsinde sarǵaiǵan japyraqtar, kúz mezgili jáne keremet tabiǵat...». Aýyr jumystan pana izdegen «jandaishap» ertegishi-tutqynnyń tyńdaýshysy Stepan tek qan tústi ǵana biletin. Sol boiaýmen ǵana elestete alatyn. Oǵan kók, sary, aq pen jasyl da qantústes. Beisana kalpynda qan túsimen sanasyndaǵy sumsýretti ajal aýyzyndaǵy kartinasyna beineleidi. Zorlyq-zombylyq atmosferasyn qoiýlata túsken basty jait sýretshi Stepannyń kópqyrtysty ishki álemi. Ol áýeli – adam, ónerpaz. Bir kemdigi – túnekti psihikaǵa beiim. Ónerpazdan zaýal kútý de zańdylyq. Qolyndaǵy quraly esi aýsa, esepsiz sermep qońsysyn mertiktirý múmkindigin avtor sanaly túrde ańǵartqysy kelgen siiaqty. Q. Qystaqbaevtyń júreginen súzilgen Stepannyń ótkir sahnalyq beineliligi ómirden baz keshkenin oidaǵydai bere aldy. Kúrdeli obraz. Tamyryna taýdai talant, qýatty qabilet darysa da Izgiligi joǵalǵannyń túbi taýany shaǵylmaq.
Qoiylymnyń taǵy bir jańalyǵy – Danagúl Temirsultanovanyń arysy men botasyn izdep bozdaǵan, boiyna syimaǵan analyq meiirin bótendi «bólek» demei, násil-ultyn aiyryp jatpai Bronislav, Albert pen Katia, poshtagerlerdi ólimshi kúiden aiaqtandyrǵan, el súisinip «Aqtamaq» atanǵan keiýanany somdaýy. «Máńgilik bala beinedegi» Láilámen keregesi keńeiegen aktrisadan egde tartqan Ana obrazyn tabý qiyndyq týdyrmady. Ajaryn qimyly men bet-álpetindegi, yrǵaqtyq ózgerister yzaǵa býyp, úmitpen shúiile qaratyp, qaraly habarlaýda azalap, bir balasy ekeý bolǵanda yrzashylyqpen batasyn bergizdi. Zamanynda «KARLAGta japa shegip, Halyq jaýy dep jaladan jala atylyp ketken myna azamattardyń qanyn kimge júkteisińder. Ultymnyń altyn dińgekteri, alyp báiterekterin nege, ne úshin qulattyńdar?» degen ana azasyna qulaq túrer eshkim tabylmaǵanymen ýaqyt óz tyńdaýshysyna jetkizdi. 25 jasynda 24 kelide shyǵar-shyqpas jany bar júzi jat jigitti adam etken jannyń meiiriminde shek bar ma. Qazirgi bairaqtyń astynda júrgender jigit túgil beikúná, balaýsa sábidi baýyryna basýǵa qulyqsyz. Bálkim peiil-súiýi tardyń júreginen sábidiń shattyǵyna oryn tabyla qoimas. Iá, sonymen, Danagúl daryny «Ahmetimniń ama-na-a-ty ǵoi» dei bergende jaryqtanyp, iirimi uiyǵyp baryp, Jaratqannyń ulynan buiyrtqan jyrtysymen qaýyshar kezi ómirdiń ózinen aýmai qalǵan. Pesa sońynda aq kimeshek kigen el anasynyń kóńili jaýynnan keiingi kerilgish kempirqosaqtai túrlenip, shúkirlep sala beredi. Ártis jasaǵan obraz ulttyq tereńdigimen, kórkemdik shyndyǵymen, sahnalyq dáldigimen dara shyqqan.
Shyǵarmanyń sońǵy sekýndtary ideologiialyq júktemege arnalǵan. Shablondyq úkimet sharty bolsa da, tarih tornadasynda pana tapqandardyń aitary bar. Tirliginiń álsiz jaryǵy sóner shaǵynda, nópir jurtqa qorǵan bolyp, san myń rýhty amanat etip qabyldap, «kóbesin buzbai, aralaryn siretpei, Otan-Analaryna jibergen» Qazaq halqyna ekinshi, úshinshi jaq tarapynan alǵys aitylady.
«Óz Otanymdy súimegendikten emes, seniń aldyńda boryshtar bolǵandyqtan, yntymaqtyń uiasy, jeruiyq meken Qazaqstan endi meniń de Otanym» dep oralýy talai týǵan qandasqa oi salatyn saýapty moiyndaý. Biraq búgingi qalyptasqan jaǵdaiǵa bailanysty «Yntymaqty uiaǵa» qonaq bolyp kirgendi esirtip, qojaiyndyq quttaǵyna qondyryp, esik syndyryp, taba-aiaq syndyryp, syrtqa beze qalý jaǵyn eskerý qajet. Oraiy kelgende aitylǵan oi dersiz.
Pesa poetikasyna zor energiia sińiretin, alynbas qamal azý tisti syzdatyp, janyńdy ushyra jazdaityn názik talshyqtyń qudiretindei ne bolý múmkin? Ol, dóp detal – shyǵarma baǵy. Bular temir qasyq-tostaǵandardyń jamyraǵan syqyr-syqyry; ashqursaq boiǵa qýat darytar qurttyń untaǵyna deiin jerden jantalasa terip, barmaǵyndaǵy tabyn soryp talǵajaý etken sáti; «teńizdiń, balyqtyń iisi shyqqan, áke jazýymen» jazylǵan hat. Myna kórinister shynaiylyǵymen onyń tutas kórkemdik sipatyna kepil bolǵan.
Ár obrazdyń ishki jan dúniesin tolyq jarqyrata bilý – keiipkeri kóp pessaǵa aýyr mindet. Sahnalyq realizm ádisine negizdelgen tarihi-derekti dramanyń polifoniialyq platformasy kim-kimdi de ózine eriksiz eliktirip, ásem áserge bóleidi. Aqsqal memýarshy Ahiko Tetsýronyń jandy esteligi – týyndynyń shyndyǵyn aiqyndaýda alǵysharttyq tushymdy materialdar qoryn quraidy. Kóz kórgenin kóz ushynda turǵan qalpynda qaita aityp bergen qaharmannyń amanat jany aman bolýy tarihtyń qutty násibi. Eger jandy kýáger jaryq álemde bolmaǵanda «sintezdik óner» ujymy táýir týyndy jasap, kórýshi de sonshalyq shynaiy sezine alar ma edi?!
Materialdyq jabdyqtaý baǵamyna qatysty dekoratsiialyq kórkemdeýdi jasaǵan sýretshiniń kórkemdik oilaý júiesine kúmánimiz joq. Qoiylymnyń plastikalyq sheshimi – barlyq maǵynada da «sulý». Dekoratsiia spektakldiń mazmunyn baiytyp, ún qosyp otyrady. Bir ainalǵany shyr ainalyp, Zar zamany zoraiyp tar zamanǵa ainaldy. Temir «shymyldyq» túrme tynysynyń tarlyǵyn jetkizýde zor kádege jaraǵan. Oqpyndy qaqpannyń tar órisin keń sahnada uqsata bilgen. Tutqyndardyń turǵyn-turmystyq jupyny jaǵdaiyn kórsetýde tozǵan túrme kiimi men álsiz jaryq kóp sep etken. Japon jerindegi aýra sakýra men asa sypaiy halyq mádenieti sátimen týǵan. Keńestik kózden qyzartyp qan shyǵarý. Qyzyl tús sahna óńin qiiý-qazanǵa úndestirgen. «Alystaǵy sorly anamdy saǵyndym» deitin sezimtal jigittiń saǵynyshyna sary jaryq quiý tabylǵan aqyl. Sheiit bolǵan aqtańdaqtardyń aqyrǵy mezetindegi ishki aqtyǵy, jazyqsyzdyǵy – aq kiimmen, qaraly habar men abaqty japqandaǵy syrttaǵy týystyń qaraly kúii – qara jamylǵymen áserdi eselei túsken. Maýyty-paiy, maqpal kóilek, qyzyldy-jasyl kiimder jarqyn shaqtyń belgisi. Báiterektiń mifopoetikadaǵy «Ómir aǵashy» uǵymyn ǵasyrlar aýdaryp qaita jandandyrý, eskertkish esebindegi qýarǵan qara talǵa mán ústeý – kópmissiialy metodtyń máýesi. Bular rejisser men qoiýshy-kiim sýretshisiniń eńbegi. «Aqyn Ahmet atylyp ketken» degen sýyt habar oqylǵanda hor erekshe effekt ústeidi. Japon halyq mýzykasy, Sot úkimi jariialanymy... tutas qoiylymǵa tuzdyq bolǵan mýzykanyń alar orny airyqsha. Qatty-aqyryn, údep-baiaýlaǵan saz aýysymdarynda naqyshyna sai áshekei taqqandai qýanyshty áserge bólenesiz.
Birde Ǵabeń (Ǵabit) «Abaidan» alǵan alǵash áserin «Sóz ben kiim obrazdiki, obraz pesaniki, postanovka Asqardiki» dep jetkizip edi. Búgin de bútindi kórdik, kórdik te beiil berdik. Sóz jazýshyǵa, dekoratsiia sýretshige, obraz ártiske búirek tartqysh dertten ada táýir týyndy.
Qoryta tujyrsaq, ÓMIR úshin kúres – adamnyń biz bilmegen múmkinshilikterin ashatyn, tarihi-qoǵamdyq formatsiianyń, tulǵa jaǵdaiynyń ózgerýine qarai jańaryp otyratyn, túr-sipaty qubylmaly taqyryp. «Túp maqsatym, kózdegenim – izgilik» dep bekigen avtorǵa jaz ishin aralar aq shaǵalaly úmit artamyz.
Zertteý túiinine sáikes, «Aqtastaǵy Ahiko» qazaq rýhynyń rezonansynan týǵan jalpyadamzattyq ortaq mádeni ónim. Halyqtyń ar-ujdanyna yqpal jasai alatyn, ata-baba amanaty men ótkergen náýbetiniń jaýaptylyǵyn sezindirip, amal júkteitin Qazaq teatryndaǵy tyń tabys. Jai tabys emes, el talaby men talǵaýyn kótergen, qatalaǵan shólin basyp, kóńil jubatqan yrysy mol tabys.
Myń qarǵaǵa bir kesek. Osylaisha álem jailaǵan zulymdyqqa qarsy Alataýdyń eteginde jan tazartyp, aýyrdan aiyratyn áýezdi Izgilik gimni shyrqaldy. «Qar jaýdy, iz joǵaldy» úkimi júrmes, turaqty qorjynnan oryn alar, kelesheginen úmitker dúnie týdy. Alyp kúnniń nury kemgen kúreń kúzde mataý kórip, «kózge kórinbeitin, aq pen qaranyń, qarańǵylyq pen jaryqtyń arasyndaǵy maidanda», «qanisherler men aqyl-esinen adasqandar úshin jumaq» bolǵan jaýyzdar duzaǵynyń buǵaýyn buzyp shyqqan qaharmandar úshin ESKERTKISh ornatyldy.
Kúltegin Aspanuly
