"اقتاستاعى احيكو" قويىلىمى ٶتكەنٸنە كٶپ ۋاقىت ٶتپەسە دە ول جايلى بٸرنەشە پٸكٸرلەر مەن تالداۋلار جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا جاتىر. بەلگٸلٸ جۋرناليستەر, ەدەبيەتشٸلەر قويىلىمنىڭ ارتىق-كەم تۇستارىنا توقتالىپ, باسپاسٶز بەتتەرٸنە جىلى لەبٸزدەرٸن بٸلدٸردٸ. سولاردىڭ ٸزٸن سۋىتپاي جاس ەدەبيەتشٸ كٷلتەگٸن اسپانۇلى جان جاقتى عىلىمي تالداۋ جاساپتى. قويىلىمنىڭ كٶركەمدٸك ەلەمٸنە جاسالعان شولۋدى وقي وتىرىڭىزدار!
«ەلٸ-اق تۋار ەدٸلەتتٸڭ اق تاڭى»
كەيۋانا
تاريح داڭعىلىنان ٶتكەن قالىڭ كٶش ٸشٸنەن سەن-سالتاناتى جاراسىپ, جٸبەك-زٷبەرجەت جامىلعان ەشەكەيلٸ اربا-كٷيمەلەر مەن جانتٷرشٸگەرلٸك ازاپتىڭ ايقايى, وڭىپ-توزعان پورترەتتەر سىعالاپ تۇرادى. تاريحي سانانى قايتا تٷزەۋ ٸسٸ كەز كەلگەن بەلٸم بەكەم بولسىن دەگەن ەلدٸڭ نەگٸزگٸ ۋەزيپاسى. دٷر دەۋٸردٸڭ عازيز عاسىرعا ٶز بۇيىرىعى مەن سىباعاسىن ٷلەستٸرٸلگەنٸ لاۋقۇل ماقپۇزدان مەلٸم ٸس-تٸ. كٶپ جۇرتقا شٷلەن تاراتقان تەڭٸرٸ جازعانى بۇلجىماس كەپيەت زاڭى. سول كٶپ جۇراعاتتىڭ ٸشٸندە كٶكتٷركٸدەن كٶگەرٸپ-ٶنگەن قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىنىڭ كٶبٸ ەلٸ كٷنگٸ اشىلماعان جۇمباق كٷيٸندە. بايتاق تاۋاريحتا يگەرٸلمەگەن تاقىرىپ, كٶبەسٸ سٶگٸلٸپ ٸزدەۋشٸسٸن تاپپاعان دٷنيە تاعى «كٶپ». قاسىرەت نە مامىرستان شاق, بەرٸبٸر, ۇلت ٶتكەنٸن الالاماي تۋرالىقپەن, زور ىقىلاسپەن, ماحابباتپەن تانۋى تيٸس. بۇل ونىڭ تابيعي قۇقى. ۇلت پەن ۇلىستار باسىنان ٶتكەرگەن ۋاقيعا وقشاۋ بولۋى مٷمكٸن ەمەس, بار ەرەكەت ادامزاتتىڭ ورتاق مۇحيتىنا بارىپ قۇيادى. تابيعات – كومپونەنتتەردٸڭ ماكسيمۋمدىق ٷيلەسٸم كارتيناسى, كومپونەنت دەگەنٸمٸز بارلىق سٶز تاپتارىن قامتيدى.
ماعجاننىڭ قاپاستاعى قالٸن تانىپ, كٶرسەتكٸم كەلەدٸ دەگەن بٸر اعامنىڭ تٸلەگٸ كەلەدٸ ويعا. يە. ٶتكەنٸن تانىماي بولاشاققا الشاڭداپ بارۋ قاتەرلٸ. تاعدىردىڭ سالعانىنان تۇقىمى سەڭ سوققانداي كٷيرەپ, قارا جەرگە سۋداي سٸڭٸپ كەتە جازداعان ٷمٸتشٸل ۇلتتىڭ باعىن باپتاپ, كٶشٸن تٷزەگەن اقيقاتتىڭ اقتىعىنا كٷمەن جوق. اق قۇدايعا جاق.
ازىپ-تولعان ون ەكٸنٸڭ بٸرٸ اقىراپتىڭ اينالاسى قازاق قايتقانىمەن قايتا قاۋىشقانداي, قايمىعىپ-قۋانىپ «قورىققانى مەن قۋانىشى بٸردەي» ەرەكشە كٷي كەشتٸ. بۇدان ٶزگە رەاكتسييا كٷتۋ بەكەر. قازاقفيلم «اناعا اپارار جولدىڭ» قاسيەتٸن ۇقتىرىپ, ەكەمتەاتر «اقتاستاعى احيكونىڭ» قازاقپەن-ادامزاتپەن جاپسارلاس تاعدىرىن تانىتتى. ٷلكەن شارۋا. توقمەيٸلسۋگە بولماس, وسى قىزۋمەن قاۋزاۋ-ٸزدەنٸس جالعانۋى تيٸس. بٷگٸنگٸ سٶز «اقتاستاعى احيكونىڭ» اقجارما جان ەلەمٸنە ارناۋلى ەڭگٸمە. جان ازىعى تٸرەك قازىعىنا اينالعان, ويكٶزٸ سەزگٸش كٶرۋشٸنٸ كٷيٸنٸشكە بٶكتٸرٸپ, كٶڭٸلٸن كٶبٸكتەتكەن قويىلىمدى پەسسيميزمگە بالاپ, ەڭسەنٸ ەزگٸش دەۋ قاتا تۇجىرىم. جوعارىدا ايتقانداي, كٶرگەن قۇقاي-قورلىعى مول, قاسكٶي ٷلبٸ ٷرٸپ تومپايتقان دەۋٸر دورباسىن ارقالاعان ارقالى حالىقتىڭ تراگەديياسىن باسقى ساپقا تٷزۋ زاڭدى.
تاريحي سانا تايقازانىن قايتا قالىپتاپ, قاقپاعىن قۇيۋ – مەدەنيەتتٸڭ ەنشٸسٸ. جالاڭ اقپاراتتاندىرۋ جان-دٸلمەن سەزٸنۋ سىزىعىنا جەتكٸزبەسٸ انىق – تىم شابان. كٸسٸ جالقى ەلەمٸمەن ٶتكەن-الدىڭعىسى, ٸشٸ-سىرتىن, استى-ٷستٸ مەن سىرت-اينالاسىن ۇعىنۋىندا ٶنەردٸڭ جەردەمٸ ٶلشەۋسٸز. ەدەبيەت, تەاتر, بەينەلەۋ, ەن-كٷي مەن بي... بەرٸ-بەرٸ «بٸر اتانىڭ بالالارى». جاندى اعزانىڭ قاي بٶلٸگٸ دەرتتٸ بولسا, بار بٶلشەگٸ بٸرگە بولىسىپ, كٷرەسەدٸ, مەدەتٸ سارقىسا قوسىلا سىرقىراي اۋىرادى, بٸر بٶلٸسەدٸ. مەدەنيەتتٸڭ دە مەنەرٸ سول ەۋەز.
وسى تۇستا الاش قايراتكەرٸ س.سەدۋاقاسوۆتىڭ «تەاتر – جاندى كٸتاپ. كٸتاپتان تەاتردىڭ ٶرٸسٸ كەڭ. كٸتاپ – جالعىز حات تانۋشىلاردىڭ قارۋى, تەاتر – كٶپشٸلٸكتٸڭ قارۋى» دەۋٸ كٶڭٸلگە قونىمدى, سيتۋاتسييا شىندىعىن اشادى. رۋحاني مازمۇن جاعىنان تولىسۋدى قاجەتسٸنەتٸن اۋىر دا اجارلى جانر – دراماتۋرگييانى «ەدەبيەتتٸڭ بەكزاداسى» دەپ بويسۇنعان قالامگەر مادينا وماروۆانىڭ «اقتاستاعى احيكوسى» جاڭا ولجا. ادالدىڭ ارقانى ۇزىن. احيكونىڭ سەنٸمٸ – ٸشكٸ كٷشٸ. سەنٸمٸنە ادالدىعى. اۆتور بٸردە «ۇلتتىڭ شارشاۋى ەتنيكالىق قۇندىلىقتارىن, رۋحاني بازالارىن جوعالتۋىمەن ايقىندالادى, ٶمٸرگە قۇشتارلىقتىڭ, جاڭارۋعا, ٶركەندەۋگە ىجدىھاتتىلىقتىڭ بولماۋى – بٷكٸلۇلتتىق سيپات الاتىن بولسا, ەرينە, قورقىنىشتى كارتينا» دەگەنٸ پەسانىڭ ٶتكەن مەن بٷگٸنگٸ مەنٸن اڭعارتسا كەرەك-تٸ.
رەجيسسەر اسحات ماەمەروۆ پەن دراماتۋرگ مادينا وماروۆانىڭ شىعارماسىنا ارقاۋ بولعان جازىقسىز جانداردىڭ جاپا شەككەن جارتىكەش تالماۋىت تاعدىرلارى. كەڭەستٸك اۋدانى كەڭ, اۋانى تار تەمٸر شارباقتىڭ ٸشٸندەگٸ مٷشھٸل حەلدەر. تاۋاريحتىڭ قان جۇققان, توتىققان سارعىش پاراقتارىندا 1932 جىلى لاگەرلەر باس باسقارماسى قۇرامىنداعى ەڭبەكپەن تٷزەۋ لاگەرلەرٸنٸڭ سانى 11-گە جەتكەنٸ, ال 1944 جىلدارى 58 لاگەر جەنە 424 ەڭبەكپەن تٷزەۋ كولونيياسى قاتاڭ رەجيمدە جۇمىس جاساعانى ايتىلادى. 1930 جىلى قۇرىلعان كارلاگتىڭ ون جىلدان سوڭعى «باعىندىرعان بيٸگٸ» لاگەرلەر باس باسقارماسى قۇرامىنداعى «ەڭ ٸرٸ قۇرىلىم» ستاتۋسى. سٶيتٸپ از ۋاقىت ٸشٸندە كارلاگ ەڭ ٷلكەن جەنە ەيگٸلٸ لاگەرلەردٸڭ قاتارىنان سانالعان. 1939 جىلى ٸٸحك-نىڭ 42 لاگەرٸ اراسىندا كارلاگ تۇتقىندار سانى جاعىنان 9-شى ورىنعا يە بولدى, ياعني – 35 مىڭ 72 ٶلٸمشٸ جٷرەك يەلەرٸ. ال بۇل كەزدە لاگەر كونتينگەنتٸ سانى 1 ملن 668 مىڭ 200 ادامعا جەتكەن ەدٸ. ەرينە, بۇل بٸر عانا جيىرماجىلدىقتىڭ ستاتيستيكاسى.
بۇل قاساپ قامىتىن جالعىز قازاق ەمەس, جات اتا ۇرپاقتارى دا كيٸپ كٶرگەن. ەلەمدٸ ٶزٸندٸك ٶتكەنٸنە ٷڭٸلتٸپ, مۇڭىن بٶلٸسكەن سەتتٸ تۋىندىلاردىڭ باتىس جۇرتىندا دەستٷرلٸ مەكتەبٸ قالىپتاسقان. ۇلتتىق مٸنەز تالعاماي كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸن اقتارعان «وبلاۆا» («Le rafle», 2010), «مالچيك ۆ پولوساتوي پيجامە» («The boy in the stryped pyjamas», 2008), «سپيسوك شيندلەرا» («Schindler's List», 1993), «پيانيست» («The Pianist», 2002), «پوبەگ يز زامكا كولديتس» («Colditz», 2005), «سۋد ناد بوگوم» («God on Trial», 2008), «جيزن پرەكراسنا» («La Vita e bella», 1997) فيلم-سپەكتاكلدەرٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸن كەدەگە جاراتۋ – دۇرىس بايلام. بٸر قىزىعى بارلىعىنا ورتاق بەلگٸ, تەڭدەي فينيش – ٶمٸرگە ورالۋ كونتسەپتسيياسى.
«جاڭا تۋعان سەبيدەن باستاپ ەڭكەيگەن ەگدە كەمپٸر-شالعا دەيٸن شەمٸرٸكپەستەن جۇتاتىن» كارلاگتى «اجال ماشيناسى» دەپ اقيقات تاراپىنان ايىپتايتىن احيكو تەتسۋرو رٶلٸ ٶز ويىنشىسىن تاپقان. تۇتقىندار ٸشٸنەن احيكو بەينەسٸ – د. اقمولدانىڭ ويىنى قويىلىمنىڭ قايتالانباس اكتەرلٸك جەمٸس-كٶركٸ. ونىڭ ويناۋىندا ٶتكٸزگٸشتٸك كوەفيتسەنتٸ جوعارىلاي تٷسەدٸ. سەزٸم-كٷيدٸ كٶرۋشٸسٸنە تەز ەم نانىمدى سٸڭٸرەدٸ. ٸشكٸ ديالەكتيكالىق قايشىلىقتاردى دەل اشۋ – ونىڭ ەدەتٸ. زىمىستان بوراندى شاقتىڭ شيىر-شيىر سۋرەتتەرٸ سانا سەۋلەسٸن تاۋسىپ تاستاماق. الىستاعى ارمان مەن تاياۋ تۇرعان تاجالدىڭ قايسى جارىلقايدى?!
كونفليكت – ٶزدٸگٸنشە تۋمايدى, ٶمٸردٸڭ ەر دەڭگەيلٸ, دۇرىسى ەر تٷرلٸ كەيٸپكەرلەردٸڭ كٷرەس ٷستٸندە كٶرٸنەتٸن, كٶپقىرلى حاراكتەرلەردٸ اشاتىن كٷش. ول – درامالىق ەرەكەتتٸڭ سيۋجەتتٸك سەرٸپپەسٸ, جانى, تامىرسوقتىرار ساف تىنىسى. حاراكتەرلەر قاقتىعىسى قوعام-ۋاقىت قۇبىلىسىن تانىتۋى تيٸس. بۇل رەتتە احيكو مەن احمەت – مۇراتتاس, رۋحتاس جاندار, جەندەتتەردٸڭ جانجەمٸرگٸش زور تەبەتٸ; الاپيعىل ستەپاننىڭ «ەگويكۋسستۆوسى»; جازىقسىز ۇلدارىنا جاۋاپتى ەكەلەر (سەدۋاقاس, سەيفوللا); ٷنەمٸ «ساۋاتسىز», «سورلى» دەپ سٶگٸس ەستيتٸن ەنشٸ-اقىن, ٶنەرپاز قازاق جٸگٸتتەرٸ; توقساننىڭ ٷشٸندە «لاگەر ديرەكتورىنا كەرٸن تٶككەن» ابىز-اقساقال مەن «ٶشكەنٸ قايتا جانعان» قارت كەيۋانا... بەرٸ-بەرٸ كولليزييانىڭ (يدەيالار قايشىلىعى) قانات جايۋىنا جاعداي تۋعىزادى. كونفليكتٸنٸڭ ٶمٸرلٸك نە جاساندى بولۋى, نە ونىڭ قوعامدىق مەنٸ, تيپتٸلٸگٸ, – بارلىعى يدەيالىق-كٶركەمدٸك جاعىنان تالداۋعا كٸرەدٸ. ٶمٸر شىندىعىنىڭ قاي دەرەجەدە سۋرەتتەلگەندٸگٸن بەلگٸلەۋگە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلگەن جٶن. سوقتىعىستار ەركەز جاڭا تيپتٸڭ, ايقىن كٷيلەردٸڭ ارالىق جاڭا حالٸن تۋدىرماۋشى ما ەدٸ?! دەل سول ٸزبەن ايتىلعان وبرازدار ورتا جولدا تۇرالاپ قالماي ەرەكەتتە ەلدەنەشە رەت بوياۋىن قانىقتىرا تٷسەدٸ. بۇل پەسا كٶركەمدٸگٸنە قاتىستى. ونىڭ تٸرٸلٸپ, اياق-قولىن باۋىرىنا امان-ەسەن جييۋى بٶلەك ەڭگٸمە. شاماسى, «كٶكجيەكتەن قىلتيىپ شەتٸ كٶرٸنگەن تاعى بٸر وبرازعا جان بٸتٸرگٸسٸ كەلەتٸن» ٸزدەنگٸش, اڭعارىمپاز اۆتور كەيٸپكەردٸ اكتەرگە ارناپ جازعان بولۋ كەرەك. قاي كەيٸپكەر كٸمنٸڭ ەنشٸسٸنە بۇيىراتىنىن بٸلگەندەي-اق.
پەرسوناجدار جٷيەسٸ بارىنشا جيناقى, شاشاۋى جوق. قارت دالانىڭ جاس ٶركەنٸن قىناداي قىرىپ, ورتالاعانى مەن قاريياسىنىڭ كٶڭٸلٸن قۇسادان كەپتٸرگەن قانقاساپ قىزىل جاعالىلار – زۇلىمدىق سيمۆولى. قوندىرما يدەيانى سٷيرەتٸپ جازۋدىڭ شارتتىلىعى دەپ بٸلەتٸن جاعىمدى-جاعىمسىز جٸكتەلٸمٸ تاريحي تاقىرىپ بولعاندىقتان ٶز جانىن جوعالتپاعان. بۇل – زاڭدى دا. قۇدىق قۇلقىنى ٷشٸن ادامتٶزگٸسٸز ازاپتى قولدان تۋعىزۋ – اقتاۋعا كەلمەيتٸن, لاجسىز قالىپقا سالۋعا تۋرا كەلەتٸن قىلمىس. بٸردٸڭ ەمەس – مىڭنىڭ تاعدىرى. ەلدٸك مۇرات, جۇرت وبالى تۋراسىندا ەڭگٸمە قوزعالا قالسا, ايىپتى تاراپتىڭ ايقىندالۋى شارت. ەدەبيەت – تٷپنۇسقا. تٷيەنٸ قازانعا, باتىردى قابٸرگە تٷسٸرگەن قىزىل كٶزدٸڭ قانقۇشتار ٸسٸن كٸم سٷيسٸن, كٸم اقتاسىن?!
«امالى جەتسە اقىلى جەتپەي, اقىلى جەتكەنگە امالى جەتپەي اينالا تولى اقىلدى دۇشپاندارمەن الىسىپ, تالاي بەيتەرەكتٸڭ تامىرىن قيىپ, تٶبەسٸن كٷيدٸرگەندەر» (قاسەن قارييانىڭ سٶزٸ) مونولوگى مەڭزەۋ ارقىلى كٷللٸ زۇلىمدىق كٷشٸ ٶمٸر فيلوسوفيياسى كونتەكسٸندە «ەسٸڭٸزدە بولسىن بٸز مٸندەتتٸ تٷردە قايتىپ كەلەمٸز, قايتىپ كەلەمٸز!», «بٸز تٸرٸ جٷرمەسەك تە بٸز سيياقتىلاردىڭ ٸزٸ مەن كٶلەڭكەسٸ جەر بەتٸندە قالادى» دەپ قاراستىرىلادى.
جٷرەكتەرٸندە ەكٸجٷزدٸلٸك ٶسكٸنٸ قىلاڭداعان جەندەتتەردٸڭ دوقتان ەتٸپ سەس سەزدٸرۋٸ كٶرۋشٸسٸن اشىندىرماي قويمايدى. ەتتەگەن-ايى تەرگەۋشٸلەردٸڭ داۋىس قويۋ, ميميكالارى بٸر-بٸرٸن جيٸ قايتالاپ, ٶزٸندٸك دارالىق بەلگٸسٸن تاپپاۋى.
(ەنشٸ جٸگٸت شاقىرىلادى)
– ەي, سورلى, جاپون شپيون ەكەنٸڭدٸ مويىندايسىڭ با?
– (ەرەڭ) يە, جاپون شپيون ەكەنٸمدٸ مويىندايمىن, بٸراق جاپون دەگەن كٸم? ...تىم بولماسا بٸلٸپ ٶلەيٸن.
– مىناۋ كونتررەۆوليۋتسيونەرشٸلەر جاعىندا وسىنداي قايتپاس قايسار جٸگٸتتەردٸڭ بار ەكەندٸگٸن بٸز مويىندايمىز! (باسىنان تارس ەتە قالادى)
بٸراق ونىڭ قايتپاس قايسارلىعىنان نە پايدا? ٶلدٸ دە قالدى سورلى! (شٶلمەكتەن اراق ٸشەدٸ جەندەتتەر)
دارىندى «قولىڭا قۇدايدىڭ الماس قىلىش بەرگەنٸمەن بٸردەي, تەك يگٸلٸككە پايدالانۋىڭ كەرەك» دەپ بٸلەتٸن جازۋشى گۋماندىق يدەياسىن كٶرەرمەنگە مٷلدەم جوعالتقىزىپ, بٸردە قايتا جاقتىرىپ, كٷدەرٸن ٷزٸپ-جالعاتىپ وتىرادى. بۇل شەبەرلٸك – كٶرۋشٸگە الدا نە بولارىن بٸلدٸرمەۋ, بٸلگەن كٷندە بارار جولدىڭ حەلٸن سەزدٸرمەي, قۇپييا قالدىرۋ. ساحناعا ٷڭٸلۋشٸنٸڭ كٶڭٸلٸن بٸر سەتكە مٷلگۋگە مۇرسات بەرمەس جەتەكشٸ كٷش – سپەكتاكلدٸڭ باستى كاپيتالى.
ٶرتتٸ سەلٸن كٶكتەن تٶككەن بۇ قىسمەتتٸڭ قايىرىنان ٷمٸت ەتٸپ, كەلەر كٷننٸڭ جارىعىن جٷرەگٸنە توقىعان اقساقال اقايدىڭ قاسەنٸ ويىنىن بەكجان تۇرىس ٶز بيٸگٸنە قينالماي جەتكەردٸ. كٶز كٶرگەننەن وي تٷيگەن, يمان تۇنعان كٶكٸرەك, ابىز تٸلٸ ٶزٸنە جاراستى, كەستەلٸ. دەۋٸرٸنە ساي شۇرايلى. اكتەردٸڭ تابيعاتىنا تۋرالاي دٸلمار, سٶزۋار, بەينەلٸ شىققان. يمانى بەرٸك, سالماقتى, ۇرپاعىنىڭ باقىتىنا سەنٸپ, تٸلەك ەتەتٸن, ەشكٸمنەن سەسكەنبەيتٸن, تٸپتٸ زەلٸم ستەپاننىڭ قولىن قايىرىپ جٸبەرەتٸن اقساقال وبرازىنا سٷيسٸنٸپ, ٸشتەي تٸلەۋلەس بولىپ وتىراسىز. قاي بوياۋى كەم دەيتٸن شيكٸ كەيٸپكەر ەمەس. ەرلەرٸ ٷزٸلٸسسٸز ەزگٸدەن ەسٸ شىعىپ, ەڭسەسٸ تٷسەر شاقتا «جە, بوساماڭدار, بوساما, بالام» دەپ دەمەپ-سٷيەگەن ەلدٸكتٸڭ جارشىسى ەل ابىزىنا لايىق دەرەجەدە «بۇل ەل تۋماي جاتىپ تالاي زوبالاڭ كٶردٸ, تالاي نەرسەدەن تارىعىپ تا, تورىعىپ تا ٶسكەن. بٸرجولا ٷنسٸزدٸككە بەرٸلمەي, ٸشتەي مەدەت ەتكەن ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸمٸز. ...جاراتقان يەم جابىققانىن كٶرٸپ جەبەر, تارىققانىن كٶرٸپ دەمەر» دەپ ەرتەڭگٸ كٷنگە قول سوزادى. اقىلدى اكتەردٸڭ رٶلٸ جالپى ادامگەرشٸلٸك ساپاسىن كٶرسەتۋ جاعىنا تالاپتاناتىنى بەلگٸلٸ.
تەاتردىڭ ەرەكەتكە قۇرىلعان تابيعاتىن جەتە سەزٸنگەن ەرتٸستەر قاۋىمى جاۋاپتىلىقپەن قاراعان. سپەكتاكل سايىن سان الۋان ٶمٸر كەشٸپ جٷرگەن دۋلىعانىڭ دٷنيەتانىم دورباسى باي, قورى جەتكٸلٸكتٸ. ەرتٸس شىعارماشىلىعىنىڭ تٷرلەنۋ ٶنەرٸ پرينتسيپٸنە ساي احيكو وينالىمى «مويىندامايمىن» مەن «مويىندايمىننىڭ» اراسىندا تەۋٸر رەڭك كٶرسەتكەن. «تٷسٸنبەستٸك بولار» دەپ وتىرعان ون بەس جاسار بوزبالا كٶز الدىندا وققا ۇشقان ەنشٸ قازاق جٸگٸتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸنەن كەيٸن شيمايلانعان باعىنىشتى سانانىڭ ابدىراعان, شاتىپ-اپتىققان, قاتتى قىسىمنىڭ قۇرساۋىندا قالىپ قويعان كٷردەلٸ كٷيٸن سەزٸنەدٸ.
– مەن شپيون ەمەسپٸن?
– ەندٸ?..
– مەن اقىنمىن!
الاش تۋى استىندا كٷن سٶنگەنشە سٶنبەيمٸز,
كەڭ دالاسىن ەشكٸمنٸڭ قۇرىعىنا بەرمەيمٸز.
قانداي شايتان كەلسە دە الداۋىنا كٶنبەيمٸز,
جاسايدى الاش, جاساسىن الاش, جاساسىن!
– ەليحان بٶكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ... ٶ-ٶي, سەن سولاردىڭ يتاياعىن جالاعان يت دەيدٸ عوي, ا? سولاي ما?
ٸشكٸ داۋىس ۇلتتىق بولمىستى اشۋعا ايقىن قىزمەت ەتەدٸ. كەيٸنگٸ بٶلٸمدە بٷركەنٸپ, بٷرٸسٸپ جاتقان بالانىڭ ٸشكٸ داۋىسىن تىڭداپ كٶرٸڭٸز: «سەن تەمٸردەن مىقتى جاپون بالاسىسىڭ, ٶزگەگە ٷلگٸ بوپ, جاپون حالقىنىڭ قانداي ەل ەكەنٸن كٶرسەتۋ كەرەك!» دەيدٸ. دەتكە مەدەت بەرگەن سامۋرايتەكتٸلٸك جاپون حالقىنىڭ ەتنوپسيحولوگيياسى.
ركسفر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 58 بابى بويىنشا 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ايىپسىز احيكونى اباقتى باسقا قىرىنان تانىتادى. ەنشٸ. سالماقتى. ٸزەتتٸ. گ.وسپانوۆ ويناۋىنداعى كارتاشىداي قاق-سوعى جوق, ٶز جاسىنا تەن, تەربيەلٸ. «عۇمىرىن ٶنەرگە ارناعان سۋرەتشٸنٸڭ ەر سەتٸ قيمىلدان تۇرادى. ول توقتاعان ەمەس, بٸر كەزدە سۋرەتشٸ ۇيىقتاپ كەتەدٸ. تٷسٸندە سارعايعان جاپىراقتار, كٷز مەزگٸلٸ جەنە كەرەمەت تابيعات...». اۋىر جۇمىستان پانا ٸزدەگەن «جاندايشاپ» ەرتەگٸشٸ-تۇتقىننىڭ تىڭداۋشىسى ستەپان تەك قان تٷستٸ عانا بٸلەتٸن. سول بوياۋمەن عانا ەلەستەتە الاتىن. وعان كٶك, سارى, اق پەن جاسىل دا قانتٷستەس. بەيسانا كالپىندا قان تٷسٸمەن ساناسىنداعى سۇمسۋرەتتٸ اجال اۋىزىنداعى كارتيناسىنا بەينەلەيدٸ. زورلىق-زومبىلىق اتموسفەراسىن قويۋلاتا تٷسكەن باستى جايت سۋرەتشٸ ستەپاننىڭ كٶپقىرتىستى ٸشكٸ ەلەمٸ. ول ەۋەلٸ – ادام, ٶنەرپاز. بٸر كەمدٸگٸ – تٷنەكتٸ پسيحيكاعا بەيٸم. ٶنەرپازدان زاۋال كٷتۋ دە زاڭدىلىق. قولىنداعى قۇرالى ەسٸ اۋسا, ەسەپسٸز سەرمەپ قوڭسىسىن مەرتٸكتٸرۋ مٷمكٸندٸگٸن اۆتور سانالى تٷردە اڭعارتقىسى كەلگەن سيياقتى. ق. قىستاقباەۆتىڭ جٷرەگٸنەن سٷزٸلگەن ستەپاننىڭ ٶتكٸر ساحنالىق بەينەلٸلٸگٸ ٶمٸردەن باز كەشكەنٸن ويداعىداي بەرە الدى. كٷردەلٸ وبراز. تامىرىنا تاۋداي تالانت, قۋاتتى قابٸلەت دارىسا دا ٸزگٸلٸگٸ جوعالعاننىڭ تٷبٸ تاۋانى شاعىلماق.
قويىلىمنىڭ تاعى بٸر جاڭالىعى – داناگٷل تەمٸرسۇلتانوۆانىڭ ارىسى مەن بوتاسىن ٸزدەپ بوزداعان, بويىنا سىيماعان انالىق مەيٸرٸن بٶتەندٸ «بٶلەك» دەمەي, نەسٸل-ۇلتىن ايىرىپ جاتپاي برونيسلاۆ, البەرت پەن كاتيا, پوشتاگەرلەردٸ ٶلٸمشٸ كٷيدەن اياقتاندىرعان, ەل سٷيسٸنٸپ «اقتاماق» اتانعان كەيۋانانى سومداۋى. «مەڭگٸلٸك بالا بەينەدەگٸ» لەيلەمەن كەرەگەسٸ كەڭەيەگەن اكتريسادان ەگدە تارتقان انا وبرازىن تابۋ قيىندىق تۋدىرمادى. اجارىن قيمىلى مەن بەت-ەلپەتٸندەگٸ, ىرعاقتىق ٶزگەرٸستەر ىزاعا بۋىپ, ٷمٸتپەن شٷيٸلە قاراتىپ, قارالى حابارلاۋدا ازالاپ, بٸر بالاسى ەكەۋ بولعاندا ىرزاشىلىقپەن باتاسىن بەرگٸزدٸ. زامانىندا «كارلاگتا جاپا شەگٸپ, حالىق جاۋى دەپ جالادان جالا اتىلىپ كەتكەن مىنا ازاماتتاردىڭ قانىن كٸمگە جٷكتەيسٸڭدەر. ۇلتىمنىڭ التىن دٸڭگەكتەرٸ, الىپ بەيتەرەكتەرٸن نەگە, نە ٷشٸن قۇلاتتىڭدار?» دەگەن انا ازاسىنا قۇلاق تٷرەر ەشكٸم تابىلماعانىمەن ۋاقىت ٶز تىڭداۋشىسىنا جەتكٸزدٸ. 25 جاسىندا 24 كەلٸدە شىعار-شىقپاس جانى بار جٷزٸ جات جٸگٸتتٸ ادام ەتكەن جاننىڭ مەيٸرٸمٸندە شەك بار ما. قازٸرگٸ بايراقتىڭ استىندا جٷرگەندەر جٸگٸت تٷگٸل بەيكٷنە, بالاۋسا سەبيدٸ باۋىرىنا باسۋعا قۇلىقسىز. بەلكٸم پەيٸل-سٷيۋٸ تاردىڭ جٷرەگٸنەن سەبيدٸڭ شاتتىعىنا ورىن تابىلا قويماس. يە, سونىمەن, داناگٷل دارىنى «احمەتٸمنٸڭ اما-نا-ا-تى عوي» دەي بەرگەندە جارىقتانىپ, يٸرٸمٸ ۇيىعىپ بارىپ, جاراتقاننىڭ ۇلىنان بۇيىرتقان جىرتىسىمەن قاۋىشار كەزٸ ٶمٸردٸڭ ٶزٸنەن اۋماي قالعان. پەسا سوڭىندا اق كيمەشەك كيگەن ەل اناسىنىڭ كٶڭٸلٸ جاۋىننان كەيٸنگٸ كەرٸلگٸش كەمپٸرقوساقتاي تٷرلەنٸپ, شٷكٸرلەپ سالا بەرەدٸ. ەرتٸس جاساعان وبراز ۇلتتىق تەرەڭدٸگٸمەن, كٶركەمدٸك شىندىعىمەن, ساحنالىق دەلدٸگٸمەن دارا شىققان.
شىعارمانىڭ سوڭعى سەكۋندتارى يدەولوگييالىق جٷكتەمەگە ارنالعان. شابلوندىق ٷكٸمەت شارتى بولسا دا, تاريح تورناداسىندا پانا تاپقانداردىڭ ايتارى بار. تٸرلٸگٸنٸڭ ەلسٸز جارىعى سٶنەر شاعىندا, نٶپٸر جۇرتقا قورعان بولىپ, سان مىڭ رۋحتى امانات ەتٸپ قابىلداپ, «كٶبەسٸن بۇزباي, ارالارىن سيرەتپەي, وتان-انالارىنا جٸبەرگەن» قازاق حالقىنا ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ جاق تاراپىنان العىس ايتىلادى.
«ٶز وتانىمدى سٷيمەگەندٸكتەن ەمەس, سەنٸڭ الدىڭدا بورىشتار بولعاندىقتان, ىنتىماقتىڭ ۇياسى, جەرۇيىق مەكەن قازاقستان ەندٸ مەنٸڭ دە وتانىم» دەپ ورالۋى تالاي تۋعان قانداسقا وي سالاتىن ساۋاپتى مويىنداۋ. بٸراق بٷگٸنگٸ قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى «ىنتىماقتى ۇياعا» قوناق بولىپ كٸرگەندٸ ەسٸرتٸپ, قوجايىندىق قۇتتاعىنا قوندىرىپ, ەسٸك سىندىرىپ, تابا-اياق سىندىرىپ, سىرتقا بەزە قالۋ جاعىن ەسكەرۋ قاجەت. ورايى كەلگەندە ايتىلعان وي دەرسٸز.
پەسا پوەتيكاسىنا زور ەنەرگييا سٸڭٸرەتٸن, الىنباس قامال ازۋ تٸستٸ سىزداتىپ, جانىڭدى ۇشىرا جازدايتىن نەزٸك تالشىقتىڭ قۇدٸرەتٸندەي نە بولۋ مٷمكٸن? ول, دٶپ دەتال – شىعارما باعى. بۇلار تەمٸر قاسىق-توستاعانداردىڭ جامىراعان سىقىر-سىقىرى; اشقۇرساق بويعا قۋات دارىتار قۇرتتىڭ ۇنتاعىنا دەيٸن جەردەن جانتالاسا تەرٸپ, بارماعىنداعى تابىن سورىپ تالعاجاۋ ەتكەن سەتٸ; «تەڭٸزدٸڭ, بالىقتىڭ يٸسٸ شىققان, ەكە جازۋىمەن» جازىلعان حات. مىنا كٶرٸنٸستەر شىنايىلىعىمەن ونىڭ تۇتاس كٶركەمدٸك سيپاتىنا كەپٸل بولعان.
ەر وبرازدىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸن تولىق جارقىراتا بٸلۋ – كەيٸپكەرٸ كٶپ پەسساعا اۋىر مٸندەت. ساحنالىق رەاليزم ەدٸسٸنە نەگٸزدەلگەن تاريحي-دەرەكتٸ درامانىڭ پوليفونييالىق پلاتفورماسى كٸم-كٸمدٸ دە ٶزٸنە ەرٸكسٸز ەلٸكتٸرٸپ, ەسەم ەسەرگە بٶلەيدٸ. اقسقال مەمۋارشى احيكو تەتسۋرونىڭ جاندى ەستەلٸگٸ – تۋىندىنىڭ شىندىعىن ايقىنداۋدا العىشارتتىق تۇششىمدى ماتەريالدار قورىن قۇرايدى. كٶز كٶرگەنٸن كٶز ۇشىندا تۇرعان قالپىندا قايتا ايتىپ بەرگەن قاھارماننىڭ امانات جانى امان بولۋى تاريحتىڭ قۇتتى نەسٸبٸ. ەگەر جاندى كۋەگەر جارىق ەلەمدە بولماعاندا «سينتەزدٸك ٶنەر» ۇجىمى تەۋٸر تۋىندى جاساپ, كٶرۋشٸ دە سونشالىق شىنايى سەزٸنە الار ما ەدٸ?!
ماتەريالدىق جابدىقتاۋ باعامىنا قاتىستى دەكوراتسييالىق كٶركەمدەۋدٸ جاساعان سۋرەتشٸنٸڭ كٶركەمدٸك ويلاۋ جٷيەسٸنە كٷمەنٸمٸز جوق. قويىلىمنىڭ پلاستيكالىق شەشٸمٸ – بارلىق ماعىنادا دا «سۇلۋ». دەكوراتسييا سپەكتاكلدٸڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ٷن قوسىپ وتىرادى. بٸر اينالعانى شىر اينالىپ, زار زامانى زورايىپ تار زامانعا اينالدى. تەمٸر «شىمىلدىق» تٷرمە تىنىسىنىڭ تارلىعىن جەتكٸزۋدە زور كەدەگە جاراعان. وقپىندى قاقپاننىڭ تار ٶرٸسٸن كەڭ ساحنادا ۇقساتا بٸلگەن. تۇتقىنداردىڭ تۇرعىن-تۇرمىستىق جۇپىنى جاعدايىن كٶرسەتۋدە توزعان تٷرمە كيٸمٸ مەن ەلسٸز جارىق كٶپ سەپ ەتكەن. جاپون جەرٸندەگٸ اۋرا ساكۋرا مەن اسا سىپايى حالىق مەدەنيەتٸ سەتٸمەن تۋعان. كەڭەستٸك كٶزدەن قىزارتىپ قان شىعارۋ. قىزىل تٷس ساحنا ٶڭٸن قييۋ-قازانعا ٷندەستٸرگەن. «الىستاعى سورلى انامدى ساعىندىم» دەيتٸن سەزٸمتال جٸگٸتتٸڭ ساعىنىشىنا سارى جارىق قۇيۋ تابىلعان اقىل. شەيٸت بولعان اقتاڭداقتاردىڭ اقىرعى مەزەتٸندەگٸ ٸشكٸ اقتىعى, جازىقسىزدىعى – اق كيٸممەن, قارالى حابار مەن اباقتى جاپقانداعى سىرتتاعى تۋىستىڭ قارالى كٷيٸ – قارا جامىلعىمەن ەسەردٸ ەسەلەي تٷسكەن. ماۋىتى-پايى, ماقپال كٶيلەك, قىزىلدى-جاسىل كيٸمدەر جارقىن شاقتىڭ بەلگٸسٸ. بەيتەرەكتٸڭ ميفوپوەتيكاداعى «ٶمٸر اعاشى» ۇعىمىن عاسىرلار اۋدارىپ قايتا جانداندىرۋ, ەسكەرتكٸش ەسەبٸندەگٸ قۋارعان قارا تالعا مەن ٷستەۋ – كٶپميسسييالى مەتودتىڭ مەۋەسٸ. بۇلار رەجيسسەر مەن قويۋشى-كيٸم سۋرەتشٸسٸنٸڭ ەڭبەگٸ. «اقىن احمەت اتىلىپ كەتكەن» دەگەن سۋىت حابار وقىلعاندا حور ەرەكشە ەففەكت ٷستەيدٸ. جاپون حالىق مۋزىكاسى, سوت ٷكٸمٸ جارييالانىمى... تۇتاس قويىلىمعا تۇزدىق بولعان مۋزىكانىڭ الار ورنى ايرىقشا. قاتتى-اقىرىن, ٷدەپ-باياۋلاعان ساز اۋىسىمدارىندا ناقىشىنا ساي ەشەكەي تاققانداي قۋانىشتى ەسەرگە بٶلەنەسٸز.
بٸردە عابەڭ (عابيت) «ابايدان» العان العاش ەسەرٸن «سٶز بەن كيٸم وبرازدٸكٸ, وبراز پەسانٸكٸ, پوستانوۆكا اسقاردٸكٸ» دەپ جەتكٸزٸپ ەدٸ. بٷگٸن دە بٷتٸندٸ كٶردٸك, كٶردٸك تە بەيٸل بەردٸك. سٶز جازۋشىعا, دەكوراتسييا سۋرەتشٸگە, وبراز ەرتٸسكە بٷيرەك تارتقىش دەرتتەن ادا تەۋٸر تۋىندى.
قورىتا تۇجىرساق, ٶمٸر ٷشٸن كٷرەس – ادامنىڭ بٸز بٸلمەگەن مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸن اشاتىن, تاريحي-قوعامدىق فورماتسييانىڭ, تۇلعا جاعدايىنىڭ ٶزگەرۋٸنە قاراي جاڭارىپ وتىراتىن, تٷر-سيپاتى قۇبىلمالى تاقىرىپ. «تٷپ ماقساتىم, كٶزدەگەنٸم – ٸزگٸلٸك» دەپ بەكٸگەن اۆتورعا جاز ٸشٸن ارالار اق شاعالالى ٷمٸت ارتامىز.
زەرتتەۋ تٷيٸنٸنە سەيكەس, «اقتاستاعى احيكو» قازاق رۋحىنىڭ رەزونانسىنان تۋعان جالپىادامزاتتىق ورتاق مەدەني ٶنٸم. حالىقتىڭ ار-ۇجدانىنا ىقپال جاساي الاتىن, اتا-بابا اماناتى مەن ٶتكەرگەن نەۋبەتٸنٸڭ جاۋاپتىلىعىن سەزٸندٸرٸپ, امال جٷكتەيتٸن قازاق تەاترىنداعى تىڭ تابىس. جاي تابىس ەمەس, ەل تالابى مەن تالعاۋىن كٶتەرگەن, قاتالاعان شٶلٸن باسىپ, كٶڭٸل جۇباتقان ىرىسى مول تابىس.
مىڭ قارعاعا بٸر كەسەك. وسىلايشا ەلەم جايلاعان زۇلىمدىققا قارسى الاتاۋدىڭ ەتەگٸندە جان تازارتىپ, اۋىردان ايىراتىن ەۋەزدٸ ٸزگٸلٸك گيمنٸ شىرقالدى. «قار جاۋدى, ٸز جوعالدى» ٷكٸمٸ جٷرمەس, تۇراقتى قورجىننان ورىن الار, كەلەشەگٸنەن ٷمٸتكەر دٷنيە تۋدى. الىپ كٷننٸڭ نۇرى كەمگەن كٷرەڭ كٷزدە ماتاۋ كٶرٸپ, «كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن, اق پەن قارانىڭ, قاراڭعىلىق پەن جارىقتىڭ اراسىنداعى مايداندا», «قانٸشەرلەر مەن اقىل-ەسٸنەن اداسقاندار ٷشٸن جۇماق» بولعان جاۋىزدار دۇزاعىنىڭ بۇعاۋىن بۇزىپ شىققان قاھارماندار ٷشٸن ەسكەرتكٸش ورناتىلدى.
كٷلتەگٸن اسپانۇلى
