AQSh Reseimen dostaspaq pa?

1990 jyldardan beri ExxonMobil-diń Reseimen aradaǵy kelisim-sharttaryna jaýapty laýazymdy qyzmet atqarǵan onyń Máskeýmen tyǵyz bailanysty qoldaityn adam ekeni belgili, onyń ústine Tillerson – Kreml Qyrymdy ózine qosyp alǵannan keiin oǵan AQSh salǵan sanktsiialardyń tigizgen zardabyn bir kisidei biletin tulǵa.

Diplomatiiada, úkimette jumys tájiribesi joq 64 jastaǵy Reks Tillerson Resei men onyń basshylary týraly birneshe málimdeme jasap, AQSh senaty kandidatýrasyn maquldaǵan jaǵdaida memlekettik hatshy retinde qandai qiyndyqtarǵa kezigýi múmkin ekenin aityp berdi.

PÝTIN

Tillerson Pýtin prezident bolyp sailanǵan 16 jyldan beri onymen jii kezdesip turady, onyń ústine ol - 2013 jyly Pýtinniń qolynan memlekettik «Dostyq» syilyǵyn alǵan munai salasyndaǵy sheteldik eki basshynyń biri.

Bill Klintonnyń kezinde AQSh qorǵanys ministriniń orynbasary bolǵan Djon Hamre Wall Street Journal gazetine bergen suhbatynda «AQSh-tyń burynǵy memlekettik hatshysy Genri Kissindjerden keiingi Pýtinmen eń kóp áńgime-dúken qurǵan amerikalyq Tillerson bolar» degen pikir aitqan.

Tillersonnyń Reseige qatysty jariia málimdemeleri kóbine biznes tóńiregimen shektelgen. Biraq 2014 jyly Máskeý Qyrymdy ózine qosyp alyp, Ýkrainanyń shyǵysyndaǵy separatisterdi qoldaǵan soń salynǵan sanktsiialar ol basqaratyn kompaniianyń Reseidegi memlekettik «Rosneftpen» birlesip Arktikadaǵy munai qorlaryn igerý týraly jasasqan 500 milliard dollarlyq kelisim-sharty toqtap qaldy. Osy kezde Tillerson geosaiasat quraly retinde sanktsiia tásilin paidalanýdy synaǵan bolatyn.

- Olar [sanktsiialar] jan-jaqty júzege asyrylmaiynsha, biz olardy tiimdi dep aita almaimyz, al ony jan-jaqty oryndaý óte qiyn. Sondyqtan biz árdaiym mundai sheshimder qabyldaityn adamdardy bul sanktsiialardyń shyn máninde kimge kesirin tigizip jatqany, maqsattary jáne sanktsiialardyń rasynda tiimdi bolatyny jaily oilanyp kórýge shaqyramyz, - degen edi ol 2014 jyly aktsionerler aldynda sóilegen sózinde.

Máskeýmen bailanysty qaita qalpyna keltirýdi, terrormen kúrestegi áriptestikti arttyrýdy qoldaǵan Tramp Reseige salynǵan sanktsiiany alyp tastaýdyń jaiyn qarastyratynyn da aitqan.

Kongrestegi qos partiianyń da qarsylyǵyna tap bolǵan bul jospar júzege assa, onda «Rosneftpen» aradaǵy Arktikany damytý jobasy qaitadan talqyǵa túsedi, al bul múddeler qaishylyǵyn týǵyzýy múmkin. Sáýirde Washington Post basylymy Tillersonnyń qolynda ExxonMobil-dyń 218 million dollar turatyn aktsiialary bar dep jazǵan.

«Rosneft» kompaniiasynyń basshysy Igor Sechinmen qol alysyp turǵan Reks Tillerson (sol jaqta). Resei, 2012 jyldyń jazy.

Tillerson Pýtinniń saiasattaǵy uzaq jyldan bergi serigi, Ýkrainadaǵy konfliktiden keiin ózi de AQSh pen Eýropa Odaǵynyń sanktsiiasyna ilikken «Rosneft» kompaniiasynyń basshysy Igor Sechinmen jaqsy qarym-qatynas ornatqan.

2014 jyly Sechin sanktsiialarǵa qaramastan, «AQSh-tyń joldarynda Tillersonmen birge mototsikl tepkim keledi» degen edi.

Pýtin men Kremldiń saiasatyn jurt aldynda synamaýǵa tyrysqanymen, 2008 jylǵy Sankt-Peterbýrgtegi ekonomikalyq forýmda Reks Tillerson Resei «sot júiesin jáne sot ádildigin jaqsartýy kerek» degen edi.

- Búginde Reseide zań ústemdigi qurmettelmeidi, - degen edi ol sol joly.

Degenmen, onyń bul syny sol kezdegi prezident Dmitrii Medvedevtiń «quqyqtyq nigilizmdi» aityp ashý shaqyrǵan, «iske alǵysyz ádilet júiesin qaita túzetemiz» dep ýáde bergen sózderimen úndes shyqqan.

Pýtinmen jáne Reseidiń joǵary laýazymdy basshylarymen jii kezdesip turǵanymen, Tillerson Kremldegi basshylyqtyń bulyńǵyr saiasatyn túsine almai júrgenin de ashyq aitqan. «Resei úkimetiniń muny ne úshin istep jatqanynyń tereńine boilai alatyn jan bar ma, bilmeimin degen edi ol 2007 jyly. 

IRAN

Sailaý naýqany kezinde Tramp Irannyń iadrolyq áreketterin tejep, oǵan salynǵan halyqaralyq sanktsiialardy alyp tastaý týraly Tegeran men álemniń iri derjavalary arasyndaǵy kelisimdi synaǵan edi. Biraq Aq úige kelgen jaǵdaida bul sharýany qalai júzege asyratynyn ol ár kezde ártúrli túsindirgen. Birde ol barlyq ýaǵdalastyqtyń kúshin joiamyn dese, endi birde Irandy taǵy biraz sheginis jasaýǵa kóndirý úshin qaita kelissózder ótkizemin degen.

Tramp Tegeranǵa jańa talaptar qoiǵan jaǵdaida álemdegi eń iri munai kompaniiasyn basqaryp, ExxonMobil kelisim-sharttary boiynsha talai úkimettermen kelissóz júrgizgen ákki Tillersonnyń eń sheshýshi róldi atqarary anyq.

Dese de, Tillerson AQSh kompaniialarynyń Iranda biznes jasaýyna qarsy emes siiaqty. Naýryz aiyndaǵy telesuhbatynda ol ExxonMobil-diń Iranǵa investitsiia salý múmkindigin «qarastyryp kóretinin» aitty, «sebebi ol – resýrsqa bai el» dedi Tillerson.

KLIMAT

Sailaý naýqany kezinde Tramp AQSh-ty klimattyń ózgerýine qarsy Parij kelisiminen shyǵaryp alamyn dep ýáde bergen. Al qazirgi prezident Barak Obama bul kelisimdi óz biliginiń eń basty jetistikteriniń biri sanaidy.

2012 jyly Tramp «ǵalamdyq jylyný – amerikalyqtardan jumys oryndaryn tartyp alý úshin Qytai oilap tapqan ótirik» degen.

Prezident bolǵaly «bul is boiynsha ashyq pikirtalasqa» shaqyryp júrgen Tramp klimattyń ózgerýine syn kózben qaraityndardy kabinetine alý arqyly jurt narazylyǵyn týdyrdy.

Qazan aiynda ol «Klimat ózgerisiniń qaýpi kóp degen pikirmen kelisemin jáne bul baisaldy áreketti qajet etedi» dep málimdedi. Onyń ústine qarashada ExxonMobil kompaniiasy Parijdegi klimat jónindegi kelisimdi qoldaǵan málimdeme jasady. Buǵan qosa, Tillerson adamzattyń aqylynyń arqasynda klimattyń jylynýy máselesin sheshýge bolatynyna senimdi ekenin aitqan.

Karl Shrektiń materialy aǵylshyn tilinen aýdaryldy.

Muhtar Ekei, "Azattyq"