اقش رەسەيمەن دوستاسپاق پا?

1990 جىلداردان بەرٸ ExxonMobil-دٸڭ رەسەيمەن اراداعى كەلٸسٸم-شارتتارىنا جاۋاپتى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان ونىڭ مەسكەۋمەن تىعىز بايلانىستى قولدايتىن ادام ەكەنٸ بەلگٸلٸ, ونىڭ ٷستٸنە تيللەرسون – كرەمل قىرىمدى ٶزٸنە قوسىپ العاننان كەيٸن وعان اقش سالعان سانكتسييالاردىڭ تيگٸزگەن زاردابىن بٸر كٸسٸدەي بٸلەتٸن تۇلعا.

ديپلوماتييادا, ٷكٸمەتتە جۇمىس تەجٸريبەسٸ جوق 64 جاستاعى رەكس تيللەرسون رەسەي مەن ونىڭ باسشىلارى تۋرالى بٸرنەشە مەلٸمدەمە جاساپ, اقش سەناتى كانديداتۋراسىن ماقۇلداعان جاعدايدا مەملەكەتتٸك حاتشى رەتٸندە قانداي قيىندىقتارعا كەزٸگۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتىپ بەردٸ.

پۋتين

تيللەرسون پۋتين پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان 16 جىلدان بەرٸ ونىمەن جيٸ كەزدەسٸپ تۇرادى, ونىڭ ٷستٸنە ول - 2013 جىلى پۋتيننٸڭ قولىنان مەملەكەتتٸك «دوستىق» سىيلىعىن العان مۇناي سالاسىنداعى شەتەلدٸك ەكٸ باسشىنىڭ بٸرٸ.

بيلل كلينتوننىڭ كەزٸندە اقش قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى بولعان دجون حامرە Wall Street Journal گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا «اقش-تىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتٸك حاتشىسى گەنري كيسسيندجەردەن كەيٸنگٸ پۋتينمەن ەڭ كٶپ ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرعان امەريكالىق تيللەرسون بولار» دەگەن پٸكٸر ايتقان.

تيللەرسوننىڭ رەسەيگە قاتىستى جارييا مەلٸمدەمەلەرٸ كٶبٸنە بيزنەس تٶڭٸرەگٸمەن شەكتەلگەن. بٸراق 2014 جىلى مەسكەۋ قىرىمدى ٶزٸنە قوسىپ الىپ, ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سەپاراتيستەردٸ قولداعان سوڭ سالىنعان سانكتسييالار ول باسقاراتىن كومپانييانىڭ رەسەيدەگٸ مەملەكەتتٸك «روسنەفتپەن» بٸرلەسٸپ اركتيكاداعى مۇناي قورلارىن يگەرۋ تۋرالى جاساسقان 500 ميلليارد دوللارلىق كەلٸسٸم-شارتى توقتاپ قالدى. وسى كەزدە تيللەرسون گەوساياسات قۇرالى رەتٸندە سانكتسييا تەسٸلٸن پايدالانۋدى سىناعان بولاتىن.

- ولار [سانكتسييالار] جان-جاقتى جٷزەگە اسىرىلمايىنشا, بٸز ولاردى تيٸمدٸ دەپ ايتا المايمىز, ال ونى جان-جاقتى ورىنداۋ ٶتە قيىن. سوندىقتان بٸز ەردايىم مۇنداي شەشٸمدەر قابىلدايتىن ادامداردى بۇل سانكتسييالاردىڭ شىن مەنٸندە كٸمگە كەسٸرٸن تيگٸزٸپ جاتقانى, ماقساتتارى جەنە سانكتسييالاردىڭ راسىندا تيٸمدٸ بولاتىنى جايلى ويلانىپ كٶرۋگە شاقىرامىز, - دەگەن ەدٸ ول 2014 جىلى اكتسيونەرلەر الدىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە.

مەسكەۋمەن بايلانىستى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋدٸ, تەررورمەن كٷرەستەگٸ ەرٸپتەستٸكتٸ ارتتىرۋدى قولداعان ترامپ رەسەيگە سالىنعان سانكتسييانى الىپ تاستاۋدىڭ جايىن قاراستىراتىنىن دا ايتقان.

كونگرەستەگٸ قوس پارتييانىڭ دا قارسىلىعىنا تاپ بولعان بۇل جوسپار جٷزەگە اسسا, وندا «روسنەفتپەن» اراداعى اركتيكانى دامىتۋ جوباسى قايتادان تالقىعا تٷسەدٸ, ال بۇل مٷددەلەر قايشىلىعىن تۋعىزۋى مٷمكٸن. سەۋٸردە Washington Post باسىلىمى تيللەرسوننىڭ قولىندا ExxonMobil-دىڭ 218 ميلليون دوللار تۇراتىن اكتسييالارى بار دەپ جازعان.

«روسنەفت» كومپانيياسىنىڭ باسشىسى يگور سەچينمەن قول الىسىپ تۇرعان رەكس تيللەرسون (سول جاقتا). رەسەي, 2012 جىلدىڭ جازى.

تيللەرسون پۋتيننٸڭ ساياساتتاعى ۇزاق جىلدان بەرگٸ سەرٸگٸ, ۋكرايناداعى كونفليكتٸدەن كەيٸن ٶزٸ دە اقش پەن ەۋروپا وداعىنىڭ سانكتسيياسىنا ٸلٸككەن «روسنەفت» كومپانيياسىنىڭ باسشىسى يگور سەچينمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتقان.

2014 جىلى سەچين سانكتسييالارعا قاراماستان, «اقش-تىڭ جولدارىندا تيللەرسونمەن بٸرگە موتوتسيكل تەپكٸم كەلەدٸ» دەگەن ەدٸ.

پۋتين مەن كرەملدٸڭ ساياساتىن جۇرت الدىندا سىناماۋعا تىرىسقانىمەن, 2008 جىلعى سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ ەكونوميكالىق فورۋمدا رەكس تيللەرسون رەسەي «سوت جٷيەسٸن جەنە سوت ەدٸلدٸگٸن جاقسارتۋى كەرەك» دەگەن ەدٸ.

- بٷگٸندە رەسەيدە زاڭ ٷستەمدٸگٸ قۇرمەتتەلمەيدٸ, - دەگەن ەدٸ ول سول جولى.

دەگەنمەن, ونىڭ بۇل سىنى سول كەزدەگٸ پرەزيدەنت دميتريي مەدۆەدەۆتٸڭ «قۇقىقتىق نيگيليزمدٸ» ايتىپ اشۋ شاقىرعان, «ٸسكە العىسىز ەدٸلەت جٷيەسٸن قايتا تٷزەتەمٸز» دەپ ۋەدە بەرگەن سٶزدەرٸمەن ٷندەس شىققان.

پۋتينمەن جەنە رەسەيدٸڭ جوعارى لاۋازىمدى باسشىلارىمەن جيٸ كەزدەسٸپ تۇرعانىمەن, تيللەرسون كرەملدەگٸ باسشىلىقتىڭ بۇلىڭعىر ساياساتىن تٷسٸنە الماي جٷرگەنٸن دە اشىق ايتقان. «رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ مۇنى نە ٷشٸن ٸستەپ جاتقانىنىڭ تەرەڭٸنە بويلاي الاتىن جان بار ما, بٸلمەيمٸن دەگەن ەدٸ ول 2007 جىلى. 

يران

سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە ترامپ يراننىڭ يادرولىق ەرەكەتتەرٸن تەجەپ, وعان سالىنعان حالىقارالىق سانكتسييالاردى الىپ تاستاۋ تۋرالى تەگەران مەن ەلەمنٸڭ ٸرٸ دەرجاۆالارى اراسىنداعى كەلٸسٸمدٸ سىناعان ەدٸ. بٸراق اق ٷيگە كەلگەن جاعدايدا بۇل شارۋانى قالاي جٷزەگە اسىراتىنىن ول ەر كەزدە ەرتٷرلٸ تٷسٸندٸرگەن. بٸردە ول بارلىق ۋاعدالاستىقتىڭ كٷشٸن جويامىن دەسە, ەندٸ بٸردە يراندى تاعى بٸراز شەگٸنٸس جاساۋعا كٶندٸرۋ ٷشٸن قايتا كەلٸسسٶزدەر ٶتكٸزەمٸن دەگەن.

ترامپ تەگەرانعا جاڭا تالاپتار قويعان جاعدايدا ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ مۇناي كومپانيياسىن باسقارىپ, ExxonMobil كەلٸسٸم-شارتتارى بويىنشا تالاي ٷكٸمەتتەرمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزگەن ەككٸ تيللەرسوننىڭ ەڭ شەشۋشٸ رٶلدٸ اتقارارى انىق.

دەسە دە, تيللەرسون اقش كومپانييالارىنىڭ يراندا بيزنەس جاساۋىنا قارسى ەمەس سيياقتى. ناۋرىز ايىنداعى تەلەسۇحباتىندا ول ExxonMobil-دٸڭ يرانعا ينۆەستيتسييا سالۋ مٷمكٸندٸگٸن «قاراستىرىپ كٶرەتٸنٸن» ايتتى, «سەبەبٸ ول – رەسۋرسقا باي ەل» دەدٸ تيللەرسون.

كليمات

سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە ترامپ اقش-تى كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قارسى پاريج كەلٸسٸمٸنەن شىعارىپ الامىن دەپ ۋەدە بەرگەن. ال قازٸرگٸ پرەزيدەنت باراك وباما بۇل كەلٸسٸمدٸ ٶز بيلٸگٸنٸڭ ەڭ باستى جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ سانايدى.

2012 جىلى ترامپ «عالامدىق جىلىنۋ – امەريكالىقتاردان جۇمىس ورىندارىن تارتىپ الۋ ٷشٸن قىتاي ويلاپ تاپقان ٶتٸرٸك» دەگەن.

پرەزيدەنت بولعالى «بۇل ٸس بويىنشا اشىق پٸكٸرتالاسقا» شاقىرىپ جٷرگەن ترامپ كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە سىن كٶزبەن قارايتىنداردى كابينەتٸنە الۋ ارقىلى جۇرت نارازىلىعىن تۋدىردى.

قازان ايىندا ول «كليمات ٶزگەرٸسٸنٸڭ قاۋپٸ كٶپ دەگەن پٸكٸرمەن كەلٸسەمٸن جەنە بۇل بايسالدى ەرەكەتتٸ قاجەت ەتەدٸ» دەپ مەلٸمدەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە قاراشادا ExxonMobil كومپانيياسى پاريجدەگٸ كليمات جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمدٸ قولداعان مەلٸمدەمە جاسادى. بۇعان قوسا, تيللەرسون ادامزاتتىڭ اقىلىنىڭ ارقاسىندا كليماتتىڭ جىلىنۋى مەسەلەسٸن شەشۋگە بولاتىنىنا سەنٸمدٸ ەكەنٸن ايتقان.

كارل شرەكتٸڭ ماتەريالى اعىلشىن تٸلٸنەن اۋدارىلدى.

مۇحتار ەكەي, "ازاتتىق"