Qańtardyń 3-i kúni Irakta AQSh irandyq áskerbasynyń kózin joiyp, oqiǵa jaýapkershiligin moinyna alǵannan keiin Vashington men Tegeran arasyndaǵy soǵys yqtimaldyǵy týraly aityla bastady. Qazir eki taraptan da nasihat maidany qyza túsken. Osyǵan sebepshi bolǵan general Súleimani kim?
Búgin, 5 qańtarda Iranda, Meshhed qalasynda islam saqshylary korpýsynyń arnaiy elitalyq bólimi – «Quds kúshteriniń» qolbasshysy general Kasem Súleimanidi joqtaý rásimi bastalady. Bul arnaiy jasaq elden syrttaǵy áskeri árekettermen ainalysady. Tek jasaq basshysy ǵana emes, iri strateg, Taiaý Shyǵys aimaǵyndaǵy yqpaldy áskeri tulǵa retinde tanymal Súleimani seisenbi kúni týǵan jeri Kerman provintsiiasyna jerlenbek.
Kesheden bastap Iran baspasózi generaldyń iri sýretterimen kólemdi-kólemdi qazanama jariialap jatyr. Ol 3 qańtarda Baǵdat áýejaiy aýmaǵynan kólikpen shyǵa bergende AQSh drondary shabýylyna ushyrady. Generaldyń jasy 63-te bolatyn.
Onymen birge Iran qoldaityn iraktyq "Hashd ash-Shaabi" áskeri bólimi jetekshileriniń biri Ábý Mahdi ál-Mýhandis te qaza tapqan. Osy oqiǵadan soń Iran aza kúnin jariialady. Súleimanidyń kózin joiýǵa AQSh prezidenti Donald Tramptyń buiryq bergeni belgili boldy. Amerika basshysy bul týraly "Biz soǵys bastaý úshin emes, soǵysty toqtatý úshin shara qoldandyq" degen. Kongreske eskertilmei jasalǵan bul shabýyldy Amerikanyń ózinde aiyptap jatqandar bar.
31 jeltoqsanda AQSh-tyń Baǵdattaǵy elshiligi aldynda narazylyq sharasy bolyp, sherýshilerdiń aldy elshilik ǵimaratyna shabýyldaǵan. Amerika bul narazylyqtyń artynda Iran tur dep esepteidi. Narazylyq AQSh kúshteriniń Iraktaǵy jáne Siriiadaǵy shabýylynda shiit musylmandary qaza tapqany týraly málimet taraǵan soń tutanǵan edi.
Áýelde búgin, 5 qańtarda AQSh memlekettik hatshysy Maik Pompeonyń Qazaqstanǵa sapary josparlanǵany belgili. Onyń Ýkraina, Belarýs, Kipr, Qazaqstan jáne Ózbekstanǵa sapary Baǵdattaǵy narazylyqqa bailanysqa keiinge shegerildi. Pompeo Qazaqstanǵa saparynda AQSh-tyń Ortalyq Aziiaǵa arnalǵan jańa strategiiasyn jariialamaq edi. Alaida qazir Amerikanyń Taiaý Shyǵystaǵy qaýipsizdigi máselesi basty orynǵa shyǵyp, halyqaralyq saiasatta alańdaý sipaty beleń aldy.
Kasem Súleimanidyń ólimin «soǵys jariialaý» retinde tanyp, «kek qaitaratynyn» málimdegen Iran naqty qandai áreketke baratynyn jariialaǵan joq. Alaida Tegerannyń Amerikanyń Iraktaǵy áskeri bólimderi men AQSh-tyń aimaqtaǵy odaqtasy Izrail nysandaryna shabýyldaýy múmkin ekeni aitylady. Tiisinshe, Vashington Tegerannyń qandai da bir áreketin jaýapsyz qaldyrmaitynyn ańdatyp otyr. BUU bolsa, Amerika men Iran arasyn ustamdylyqqa shaqyryp, Parsy shyǵanaǵynda taǵy bir soǵysqa jol bermeitinin jariialady.
SÚLEIMANI NEGE BEN LADEN NEMESE ÁL-BAǴDADI EMES?
Amerika sońǵy jyldary halyqaralyq terroristik uiymdar jetekshileriniń kózin joiǵanda másele mundai emes edi. Barak Obamanyń prezidenttigi tusynda 2011 jyly mamyrda Pákistanda «ál-Qaida» uiymynyń basshysy Ýsama Ben Ladenniń kózi joiylyp, máiiti teńizge tastaldy. 2019 jyly qazan aiynda Siriiada «Islam memleketi» uiymynyń jetekshisi Ábý Bákir ál-Baǵdadidyń kózi joiylyp, onyń da denesi teńizge tastalǵany habarlandy.
Ben Laden de, ál-Baǵdadi da ózderi basqaratyn uiym jeńiliske ushyraǵannan keiin óltirildi. Iaǵni, Ben Laden men ál-Baǵdadidyń óliminen keiin olardy áldebir memleket deńgeiinde joqtaǵandar bolǵan joq. Qarymta qaitarý týraly da sóz bolǵan emes.
Al Kasem Súleimanidyń jaǵdaiy múlde basqasha. Amerika byltyr «terroristik uiymdar» tizimine alyp, sanktsiia salǵany bolmasa, Súleimani qyzmet atqarǵan saqshylar korpýsy - tutas bir memlekettiń áskeri nysany. Osyndai uiymnyń ókilin óltirýdiń zańdylyǵy da daýly másele. Alaida bul uiymdy Iranda islam respýblikasy paida bolǵan 40 jyldan asa ýaqyttyń ishinde memleket ishindegi memleketke ainalyp úlgerdi deýge de bolady. Quramyna «Quds kúshteri» elitalyq bólimi kiretin Islam saqshylary korpýsy eldegi negizgi salanyń barlyǵyna derlik aralasady. Bul uiym tikelei bas qolbasshy aiatolla Hameneige ǵana baǵynady.
DIPLOMSYZ GENERAL «QAJY KASEM»
Kasem Súleimani - aiatolla Hamaneiden keiin atalatyn eldegi ekinshi tulǵa. Ony úkimettiń ústindegi úkimettiń, áskerdiń ústindegi áskerdiń basshysy deýge de bolady. Saqshylar korpýsynyń elitalyq «Quds kúshteri» jasaǵy elde ǵana emes, Taiaý Shyǵysta da belgili uiym. Bul jasaq elden syrtta áskeri árekettermen jáne barlaýmen ainalysady. Aimaqta qaqtyǵys jailaǵan nemese shiiter qonystanǵan elderde osy uiymnyń izi jii baiqalyp otyrady.
Tegeran bul uiymdy Irak, Siriia, Livan, Aýǵanstan, Palestina, Bahrein, Iemen tárizdi elderdegi «qarsylasý» maidanyna nemese qozǵalysyna at salysyp otyr dep tanytqysy keledi. Hamenei general Súleimanidy «qarsylasý maidanynyń halyqaralyq beinesi» dep, keide «tiri sháhid» dep te atap kelgen.
Qarapaiym sharýa otbasynan shyqqan, joǵary bilim almaǵan diplomsyz general jas kezinde sý sharýashylyǵynda jumys istegen. Iran-Irak soǵysy Súleimanidyń áskerbasy retinde qalyptasyp, ósýine sebep bolady. Maidan kezinde ol basqarǵan qosyn jeńilmeitindigimen tanylady. Súleimani Iran-Irak shekarasyndaǵy kúrdeli operatsiialarǵa qatysyp otyrǵan. Soǵys kezinde ony qatarlastary «Habib» dep atapty. Odan keiingi kezeńde Súleimanidy el «Qajy Kasem» atandyryp jibergen.
1998 jyly ol «Quds» jasaǵynyń jetekshisi bolyp taǵaiyndalady. Kasem Súleimanidyń 2002 jyly jáne 2010 jyly Amerikanyń Taiaý Shyǵystaǵy ókilderimen kezdeskeni týraly aitylady. Amerika ókilderimen kezdesýdiń birinde onyń Hameneiden ruqsat almaǵany týraly da sóz bar. Ol Amerikanyń Taiaý Shyǵys aimaǵyndaǵy áskerbasylary men diplomatiialyq ókilderine hat joldap, bailanysqa shyǵyp otyrǵan.
General Súleimani Aýǵanstandaǵy Taliban uiymyna qarsy jáne Irak pen Siriiadaǵy «Islam memleketi» uiymyna qarsy áreketterge de at salysqan. Ony «Islam memleketi» baǵdatty qorshaýǵa alǵanda Irakty ydyrap ketýden saqtap qaldy dep esepteitinder jáne «Kúrdistandy qutqarýshy» dep ataityndar bar. Al Siriiadaǵy áskeri áreketke Reseidi tartýda da Kasem Súleimanidyń aty atalady. Generaldyń 2015 jyly Máskeýge saparynda prezident Pýtinmen kezdesip, 140 minýt boiy sóilesip, Reseidi Siriiaǵa barýǵa kóndirip qaitqany týraly aitylady. Kasem Súleimani keide «álemdegi qaterli tulǵa» retinde atalsa, keide «soǵysamyn dese, soǵysqa jetkize alatyn, beibitshilik dese, beibitshilikke jetkize alatyn jetekshi», keide «Taiaý Shyǵystaǵy eń qudiretti oiynshy» dep te sipattalady.
Ony «syrtqy ister ministri» atandyrǵan oqiǵanyń biri byltyr boldy. Aqpan aiynda Siriia prezidenti Bashar Asad aiaq astynan Tegeranǵa saparlap, Hameneimen kezdesedi. Oqiǵa sońynan Iran syrtqy ister ministri Muhammad Javad Zarif áleýmettik jelige qyzmetten ketetinin jariialaidy. Biraq ketý sebebin túsindirmeidi. Sońynan Iran syrtqy ister ministriniń Bashar Asad saparynan beihabar qalǵany belgili bolady. Alaida prezident Roýhani ministrdiń aryzyn qanaǵattandyrmaidy da, Javad Zarif ornynda qala beredi. Al Bashar Asadtyń Tegeranǵa saparyn qupiia túrde uiymdastyrǵan Kasem Súleimani ekeni keiinnen belgili bolady.
Irandyqtar «sardar Súleimani» ataityn generaldyń jemqorlyq daýynda aty estilmegen, qarapaiym ómir súrgeni jáne basqa áskerbasylarǵa uqsap Hameneidi madaqtaýdan ada ekeni aitylady.
IRAN BASPASÓZI NE DEIDI?
Senbi kúni Iran baspasózi birinshi betine Kasem Súleimanidyń iri sýretterin basyp, kólemdi qazanama jariialady. Tipti sporttyq basylymdar da osyndai sipatta jaryq kórdi. Basylymdardyń barlyǵy Iran kósemi Áli Hameneidiń Súleimanidyń ólimi úshin Amerikadan kek qaitaratyny týraly aitqandarynan dáieksóz keltirgen. Iran prezidenti de kek qaitarý týraly málimdegen bolatyn.
«Keihan» gazeti Súleimani týraly maqalasyn «Súleimani Tramptyń uiqysyn qashyrady» degen taqyryppen bastasa, «Sedai-e eslahat» gazeti maqala taqyrybyn «Irannan joldaý: Kek alý» dep óleńdete qoiypty. «Arman-e milli» gazeti «Sen máńgilik Súleimen bolyp qalasyń» degen maqala jariialasa, «Aftab» gazeti bas maqalasyn «Kek qaitarýǵa kelip qaldyq» dep atapty. Ekonomikaǵa arnalǵan «Dúniiai-e eqtesad» gazetiniń birinshi betindegi maqalaǵa «Islamnyń uly sardary aspanǵa ketti» degen taqyryp qoiylǵan. Sport gazeti «Abrar-e várzesh» Kasem Súleimani týraly birinshi bettegi maqalasyn «Búkil tarihqa arnalǵan sardar» degen taqyryppen jariialady.
Kasem Súleimani basqarǵan «Quds» elitalyq bólimi qaraityn Islam revoliýtsiiasy saqshylary korpýsy 1979 jyly qurylǵan. Korpýs qarýly kúshterdiń quramdas bóligi bolyp esepteledi. Saqshylar korpýsynyń áskeri qýatyna qosa ideologiialyq jáne saiasi sipaty basym. Onyń quramyndaǵy ásker sany naqty aitylmaidy. Alaida «básidj» - eriktiler jasaǵyna múshelerdiń sany shamamen 10 million dep esepteledi.
(Maqaladaǵy pikir Ult portalynyń kózqarasymen sáikes kelmeýi múmkin)
Qýanyshbek Qari, Azattyq
