قاڭتاردىڭ 3-ٸ كٷنٸ يراكتا اقش يراندىق ەسكەرباسىنىڭ كٶزٸن جويىپ, وقيعا جاۋاپكەرشٸلٸگٸن موينىنا العاننان كەيٸن ۆاشينگتون مەن تەگەران اراسىنداعى سوعىس ىقتيمالدىعى تۋرالى ايتىلا باستادى. قازٸر ەكٸ تاراپتان دا ناسيحات مايدانى قىزا تٷسكەن. وسىعان سەبەپشٸ بولعان گەنەرال سٷلەيماني كٸم?
بٷگٸن, 5 قاڭتاردا يراندا, مەشحەد قالاسىندا يسلام ساقشىلارى كورپۋسىنىڭ ارنايى ەليتالىق بٶلٸمٸ – «قۇدس كٷشتەرٸنٸڭ» قولباسشىسى گەنەرال كاسەم سٷلەيمانيدٸ جوقتاۋ رەسٸمٸ باستالادى. بۇل ارنايى جاساق ەلدەن سىرتتاعى ەسكەري ەرەكەتتەرمەن اينالىسادى. تەك جاساق باسشىسى عانا ەمەس, ٸرٸ ستراتەگ, تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى ىقپالدى ەسكەري تۇلعا رەتٸندە تانىمال سٷلەيماني سەيسەنبٸ كٷنٸ تۋعان جەرٸ كەرمان پروۆينتسيياسىنا جەرلەنبەك.
كەشەدەن باستاپ يران باسپاسٶزٸ گەنەرالدىڭ ٸرٸ سۋرەتتەرٸمەن كٶلەمدٸ-كٶلەمدٸ قازاناما جارييالاپ جاتىر. ول 3 قاڭتاردا باعدات ەۋەجايى اۋماعىنان كٶلٸكپەن شىعا بەرگەندە اقش دروندارى شابۋىلىنا ۇشىرادى. گەنەرالدىڭ جاسى 63-تە بولاتىن.
ونىمەن بٸرگە يران قولدايتىن يراكتىق "حاشد اش-شاابي" ەسكەري بٶلٸمٸ جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ەبۋ ماحدي ەل-مۋحانديس تە قازا تاپقان. وسى وقيعادان سوڭ يران ازا كٷنٸن جارييالادى. سٷلەيمانيدىڭ كٶزٸن جويۋعا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپتىڭ بۇيرىق بەرگەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. امەريكا باسشىسى بۇل تۋرالى "بٸز سوعىس باستاۋ ٷشٸن ەمەس, سوعىستى توقتاتۋ ٷشٸن شارا قولداندىق" دەگەن. كونگرەسكە ەسكەرتٸلمەي جاسالعان بۇل شابۋىلدى امەريكانىڭ ٶزٸندە ايىپتاپ جاتقاندار بار.
31 جەلتوقساندا اقش-تىڭ باعداتتاعى ەلشٸلٸگٸ الدىندا نارازىلىق شاراسى بولىپ, شەرۋشٸلەردٸڭ الدى ەلشٸلٸك عيماراتىنا شابۋىلداعان. امەريكا بۇل نارازىلىقتىڭ ارتىندا يران تۇر دەپ ەسەپتەيدٸ. نارازىلىق اقش كٷشتەرٸنٸڭ يراكتاعى جەنە سيريياداعى شابۋىلىندا شييت مۇسىلماندارى قازا تاپقانى تۋرالى مەلٸمەت تاراعان سوڭ تۇتانعان ەدٸ.
ەۋەلدە بٷگٸن, 5 قاڭتاردا اقش مەملەكەتتٸك حاتشىسى مايك پومپەونىڭ قازاقستانعا ساپارى جوسپارلانعانى بەلگٸلٸ. ونىڭ ۋكراينا, بەلارۋس, كيپر, قازاقستان جەنە ٶزبەكستانعا ساپارى باعداتتاعى نارازىلىققا بايلانىسقا كەيٸنگە شەگەرٸلدٸ. پومپەو قازاقستانعا ساپارىندا اقش-تىڭ ورتالىق ازيياعا ارنالعان جاڭا ستراتەگيياسىن جارييالاماق ەدٸ. الايدا قازٸر امەريكانىڭ تاياۋ شىعىستاعى قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەسٸ باستى ورىنعا شىعىپ, حالىقارالىق ساياساتتا الاڭداۋ سيپاتى بەلەڭ الدى.
كاسەم سٷلەيمانيدىڭ ٶلٸمٸن «سوعىس جارييالاۋ» رەتٸندە تانىپ, «كەك قايتاراتىنىن» مەلٸمدەگەن يران ناقتى قانداي ەرەكەتكە باراتىنىن جارييالاعان جوق. الايدا تەگەراننىڭ امەريكانىڭ يراكتاعى ەسكەري بٶلٸمدەرٸ مەن اقش-تىڭ ايماقتاعى وداقتاسى يزرايل نىساندارىنا شابۋىلداۋى مٷمكٸن ەكەنٸ ايتىلادى. تيٸسٸنشە, ۆاشينگتون تەگەراننىڭ قانداي دا بٸر ەرەكەتٸن جاۋاپسىز قالدىرمايتىنىن اڭداتىپ وتىر. بۇۇ بولسا, امەريكا مەن يران اراسىن ۇستامدىلىققا شاقىرىپ, پارسى شىعاناعىندا تاعى بٸر سوعىسقا جول بەرمەيتٸنٸن جارييالادى.
سٷلەيماني نەگە بەن لادەن نەمەسە ەل-باعدادي ەمەس?
امەريكا سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق تەرروريستٸك ۇيىمدار جەتەكشٸلەرٸنٸڭ كٶزٸن جويعاندا مەسەلە مۇنداي ەمەس ەدٸ. باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتٸگٸ تۇسىندا 2011 جىلى مامىردا پەكٸستاندا «ەل-قايدا» ۇيىمىنىڭ باسشىسى ۋساما بەن لادەننٸڭ كٶزٸ جويىلىپ, مەيٸتٸ تەڭٸزگە تاستالدى. 2019 جىلى قازان ايىندا سيرييادا «يسلام مەملەكەتٸ» ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەبۋ بەكٸر ەل-باعداديدىڭ كٶزٸ جويىلىپ, ونىڭ دا دەنەسٸ تەڭٸزگە تاستالعانى حابارلاندى.
بەن لادەن دە, ەل-باعدادي دا ٶزدەرٸ باسقاراتىن ۇيىم جەڭٸلٸسكە ۇشىراعاننان كەيٸن ٶلتٸرٸلدٸ. ياعني, بەن لادەن مەن ەل-باعداديدىڭ ٶلٸمٸنەن كەيٸن ولاردى ەلدەبٸر مەملەكەت دەڭگەيٸندە جوقتاعاندار بولعان جوق. قارىمتا قايتارۋ تۋرالى دا سٶز بولعان ەمەس.
ال كاسەم سٷلەيمانيدىڭ جاعدايى مٷلدە باسقاشا. امەريكا بىلتىر «تەرروريستٸك ۇيىمدار» تٸزٸمٸنە الىپ, سانكتسييا سالعانى بولماسا, سٷلەيماني قىزمەت اتقارعان ساقشىلار كورپۋسى - تۇتاس بٸر مەملەكەتتٸڭ ەسكەري نىسانى. وسىنداي ۇيىمنىڭ ٶكٸلٸن ٶلتٸرۋدٸڭ زاڭدىلىعى دا داۋلى مەسەلە. الايدا بۇل ۇيىمدى يراندا يسلام رەسپۋبليكاسى پايدا بولعان 40 جىلدان اسا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە مەملەكەت ٸشٸندەگٸ مەملەكەتكە اينالىپ ٷلگەردٸ دەۋگە دە بولادى. قۇرامىنا «قۇدس كٷشتەرٸ» ەليتالىق بٶلٸمٸ كٸرەتٸن يسلام ساقشىلارى كورپۋسى ەلدەگٸ نەگٸزگٸ سالانىڭ بارلىعىنا دەرلٸك ارالاسادى. بۇل ۇيىم تٸكەلەي باس قولباسشى اياتوللا حامەنەيگە عانا باعىنادى.
ديپلومسىز گەنەرال «قاجى كاسەم»
كاسەم سٷلەيماني - اياتوللا حامانەيدەن كەيٸن اتالاتىن ەلدەگٸ ەكٸنشٸ تۇلعا. ونى ٷكٸمەتتٸڭ ٷستٸندەگٸ ٷكٸمەتتٸڭ, ەسكەردٸڭ ٷستٸندەگٸ ەسكەردٸڭ باسشىسى دەۋگە دە بولادى. ساقشىلار كورپۋسىنىڭ ەليتالىق «قۇدس كٷشتەرٸ» جاساعى ەلدە عانا ەمەس, تاياۋ شىعىستا دا بەلگٸلٸ ۇيىم. بۇل جاساق ەلدەن سىرتتا ەسكەري ەرەكەتتەرمەن جەنە بارلاۋمەن اينالىسادى. ايماقتا قاقتىعىس جايلاعان نەمەسە شييتەر قونىستانعان ەلدەردە وسى ۇيىمنىڭ ٸزٸ جيٸ بايقالىپ وتىرادى.
تەگەران بۇل ۇيىمدى يراك, سيرييا, ليۆان, اۋعانستان, پالەستينا, باحرەين, يەمەن تەرٸزدٸ ەلدەردەگٸ «قارسىلاسۋ» مايدانىنا نەمەسە قوزعالىسىنا ات سالىسىپ وتىر دەپ تانىتقىسى كەلەدٸ. حامەنەي گەنەرال سٷلەيمانيدى «قارسىلاسۋ مايدانىنىڭ حالىقارالىق بەينەسٸ» دەپ, كەيدە «تٸرٸ شەھيد» دەپ تە اتاپ كەلگەن.
قاراپايىم شارۋا وتباسىنان شىققان, جوعارى بٸلٸم الماعان ديپلومسىز گەنەرال جاس كەزٸندە سۋ شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ٸستەگەن. يران-يراك سوعىسى سٷلەيمانيدىڭ ەسكەرباسى رەتٸندە قالىپتاسىپ, ٶسۋٸنە سەبەپ بولادى. مايدان كەزٸندە ول باسقارعان قوسىن جەڭٸلمەيتٸندٸگٸمەن تانىلادى. سٷلەيماني يران-يراك شەكاراسىنداعى كٷردەلٸ وپەراتسييالارعا قاتىسىپ وتىرعان. سوعىس كەزٸندە ونى قاتارلاستارى «حابيب» دەپ اتاپتى. ودان كەيٸنگٸ كەزەڭدە سٷلەيمانيدى ەل «قاجى كاسەم» اتاندىرىپ جٸبەرگەن.
1998 جىلى ول «قۇدس» جاساعىنىڭ جەتەكشٸسٸ بولىپ تاعايىندالادى. كاسەم سٷلەيمانيدىڭ 2002 جىلى جەنە 2010 جىلى امەريكانىڭ تاياۋ شىعىستاعى ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسكەنٸ تۋرالى ايتىلادى. امەريكا ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋدٸڭ بٸرٸندە ونىڭ حامەنەيدەن رۇقسات الماعانى تۋرالى دا سٶز بار. ول امەريكانىڭ تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى ەسكەرباسىلارى مەن ديپلوماتييالىق ٶكٸلدەرٸنە حات جولداپ, بايلانىسقا شىعىپ وتىرعان.
گەنەرال سٷلەيماني اۋعانستانداعى تاليبان ۇيىمىنا قارسى جەنە يراك پەن سيريياداعى «يسلام مەملەكەتٸ» ۇيىمىنا قارسى ەرەكەتتەرگە دە ات سالىسقان. ونى «يسلام مەملەكەتٸ» باعداتتى قورشاۋعا العاندا يراكتى ىدىراپ كەتۋدەن ساقتاپ قالدى دەپ ەسەپتەيتٸندەر جەنە «كٷردٸستاندى قۇتقارۋشى» دەپ اتايتىندار بار. ال سيريياداعى ەسكەري ەرەكەتكە رەسەيدٸ تارتۋدا دا كاسەم سٷلەيمانيدىڭ اتى اتالادى. گەنەرالدىڭ 2015 جىلى مەسكەۋگە ساپارىندا پرەزيدەنت پۋتينمەن كەزدەسٸپ, 140 مينۋت بويى سٶيلەسٸپ, رەسەيدٸ سيريياعا بارۋعا كٶندٸرٸپ قايتقانى تۋرالى ايتىلادى. كاسەم سٷلەيماني كەيدە «ەلەمدەگٸ قاتەرلٸ تۇلعا» رەتٸندە اتالسا, كەيدە «سوعىسامىن دەسە, سوعىسقا جەتكٸزە الاتىن, بەيبٸتشٸلٸك دەسە, بەيبٸتشٸلٸككە جەتكٸزە الاتىن جەتەكشٸ», كەيدە «تاياۋ شىعىستاعى ەڭ قۇدٸرەتتٸ ويىنشى» دەپ تە سيپاتتالادى.
ونى «سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ» اتاندىرعان وقيعانىڭ بٸرٸ بىلتىر بولدى. اقپان ايىندا سيرييا پرەزيدەنتٸ باشار اساد اياق استىنان تەگەرانعا ساپارلاپ, حامەنەيمەن كەزدەسەدٸ. وقيعا سوڭىنان يران سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ مۇحامماد جاۆاد زاريف ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە قىزمەتتەن كەتەتٸنٸن جارييالايدى. بٸراق كەتۋ سەبەبٸن تٷسٸندٸرمەيدٸ. سوڭىنان يران سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ باشار اساد ساپارىنان بەيحابار قالعانى بەلگٸلٸ بولادى. الايدا پرەزيدەنت روۋحاني مينيستردٸڭ ارىزىن قاناعاتتاندىرمايدى دا, جاۆاد زاريف ورنىندا قالا بەرەدٸ. ال باشار اسادتىڭ تەگەرانعا ساپارىن قۇپييا تٷردە ۇيىمداستىرعان كاسەم سٷلەيماني ەكەنٸ كەيٸننەن بەلگٸلٸ بولادى.
يراندىقتار «ساردار سٷلەيماني» اتايتىن گەنەرالدىڭ جەمقورلىق داۋىندا اتى ەستٸلمەگەن, قاراپايىم ٶمٸر سٷرگەنٸ جەنە باسقا ەسكەرباسىلارعا ۇقساپ حامەنەيدٸ ماداقتاۋدان ادا ەكەنٸ ايتىلادى.
يران باسپاسٶزٸ نە دەيدٸ?
سەنبٸ كٷنٸ يران باسپاسٶزٸ بٸرٸنشٸ بەتٸنە كاسەم سٷلەيمانيدىڭ ٸرٸ سۋرەتتەرٸن باسىپ, كٶلەمدٸ قازاناما جارييالادى. تٸپتٸ سپورتتىق باسىلىمدار دا وسىنداي سيپاتتا جارىق كٶردٸ. باسىلىمداردىڭ بارلىعى يران كٶسەمٸ ەلي حامەنەيدٸڭ سٷلەيمانيدىڭ ٶلٸمٸ ٷشٸن امەريكادان كەك قايتاراتىنى تۋرالى ايتقاندارىنان دەيەكسٶز كەلتٸرگەن. يران پرەزيدەنتٸ دە كەك قايتارۋ تۋرالى مەلٸمدەگەن بولاتىن.
«كەيحان» گازەتٸ سٷلەيماني تۋرالى ماقالاسىن «سٷلەيماني ترامپتىڭ ۇيقىسىن قاشىرادى» دەگەن تاقىرىپپەن باستاسا, «سەداي-ە ەسلاحات» گازەتٸ ماقالا تاقىرىبىن «يراننان جولداۋ: كەك الۋ» دەپ ٶلەڭدەتە قويىپتى. «ارمان-ە ميللي» گازەتٸ «سەن مەڭگٸلٸك سٷلەيمەن بولىپ قالاسىڭ» دەگەن ماقالا جارييالاسا, «افتاب» گازەتٸ باس ماقالاسىن «كەك قايتارۋعا كەلٸپ قالدىق» دەپ اتاپتى. ەكونوميكاعا ارنالعان «دٷنيياي-ە ەقتەساد» گازەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بەتٸندەگٸ ماقالاعا «يسلامنىڭ ۇلى ساردارى اسپانعا كەتتٸ» دەگەن تاقىرىپ قويىلعان. سپورت گازەتٸ «ابرار-ە ۆەرزەش» كاسەم سٷلەيماني تۋرالى بٸرٸنشٸ بەتتەگٸ ماقالاسىن «بٷكٸل تاريحقا ارنالعان ساردار» دەگەن تاقىرىپپەن جارييالادى.
كاسەم سٷلەيماني باسقارعان «قۇدس» ەليتالىق بٶلٸمٸ قارايتىن يسلام رەۆوليۋتسيياسى ساقشىلارى كورپۋسى 1979 جىلى قۇرىلعان. كورپۋس قارۋلى كٷشتەردٸڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ساقشىلار كورپۋسىنىڭ ەسكەري قۋاتىنا قوسا يدەولوگييالىق جەنە ساياسي سيپاتى باسىم. ونىڭ قۇرامىنداعى ەسكەر سانى ناقتى ايتىلمايدى. الايدا «بەسيدج» - ەرٸكتٸلەر جاساعىنا مٷشەلەردٸڭ سانى شامامەن 10 ميلليون دەپ ەسەپتەلەدٸ.
(ماقالاداعى پٸكٸر ۇلت پورتالىنىڭ كٶزقاراسىمەن سەيكەس كەلمەۋٸ مٷمكٸن)
قۋانىشبەك قاري, ازاتتىق
