Qaýipsizdik máselesin sóz etkende biz eń aldymen «soǵys» degen uǵymdy kóz aldymyzǵa elestetemiz. Avtomat asynǵan áldebir úreili jaýyngerler basyp kirerdei úrei týady. Shyn máninde, qazir ondai soǵyssyz, beibit zaman týǵandai kórinýi múmkin. Eshkim bes qarýyn asynyp, tankterin gúrildetip aidap, ushaqtarymen bas-kózsiz bombalap, shekaramyzdy buzyp kelip, bas salyp jatqan joq.
Biraq, bul jaý-jardan múlde aýlaqpyz degen sóz emes. «Jaý joq deme, jar astynda! Bóri joq deme, bórik astynda!» dep ata-babalarymyz tegin eskertpese kerek. Búgingi kúni mamyrajai tirlik keship jatqanymyzben, esesine myltyqsyz maidan qyzyp tur. Qazirgi soǵys burynǵy soǵystan ózgerek. Búgingi álem oq atpai otarlaityn aqparattyq soǵys zamany.
Jańa dáýirdegi kompiýterlik, aqparattyq-jelilik «soǵystyń» basty ereksheligi – ol tyl men maidanǵa bólinbeidi jáne onda shekara joq. Sondyqtan, dástúrli soǵystarǵa qaraǵanda qarjy az jumsalǵanymen qaýpi men zardaby ushan-teńiz. Sebebi, bul soǵysta adam balasy kópe-kórineý oqqa ushyp, sheiit bolyp, jaraqat alyp, múgedektikke ainalmasa da sanany ýlaityndyǵymen burynǵysynan álde qaida qaterli. Tán jarasyn emdeýge bolady, al, jan jarasy men rýhani múgedekti saýyqtyrý qoǵam úshin asa qymbatqa túsetinin erte bastan túsinýimiz kerek.
Qazirgi aqparattyq tehnologiianyń kóptegen paidasy men artyqshylyqtary bar. Ony áýelgi kezekte sanamalap óteiik:
Birinshi, jedeldik, ekinshi, ekonomikalyq tiimdiligi men únemdiligi, úshinshi, alys qashyqtyqtan qyzmet kórsete alatyndyǵy, tórtinshi, aqparat taratý men qabyldaýdyń tutastyq sipaty, besinshi, aqparatqa qol jetkizý, ony tutyný múmkindiktiń keńdigi t.s.s.
Osyndai artyqshylyqtary men igilikterine qaramastan aqparattyq tehnologiia arqyly atqarylatyn qoǵamdyq túrli qyzmetter eleýli qaýip-qaterdi de týdyryp otyr. Osy sebepten, qoǵamdaǵy paidaly is-qyzmetterdiń yrǵaqtylyǵyn qamtamasyz etý, yqtimal shyǵyn men zalaldy azaitý, investitsiialyq tiimdilik pen biznes múmkindikterin keńeitý úshin aqparattyq túrli qaýip pen zaýaldardan qorǵaný qajettiligi týyndaidy.
Jalpy, qazirgi tańda aqparattyq qaýipti ainalyp óte almaityndai kúrdeli kezeńde ómir súrip otyrmyz. Eń bergisi, jeke kompiýterińizdegi mańyzdy aqparatyńyz óship qalsa, bir ózińiz ǵana emes onyń zardabyn ujymyńyz, oǵan qatysty ózge de mekemeler tartady. Al, eger memlekettik basqarýshy organdardyń biri ondai jaǵdaiǵa ushyrasa, onyń barlyq qurylymdary jappai aýyrpashylyqqa tap bolady.
Eldiń basty máselelerin sheshetin býyndardyń apparattaryndaǵy aqparattardyń urlanýy, óshirilýi tipti tótenshe oqiǵa sanalmaq. Sebebi, ondai jaǵdai qoǵam múddesine, ulttyq qaýipsizdikke, eldiń táýelsizdigi men derbestigine de eleýli nuqsan keltiredi. Olai bolsa, aqparat degenimiz belgili bir uiymnyń qundy múlki men qurylǵylary sekildi is-qyzmet júrgizýge, jumystyń qalyptylyǵyn úilestiretin negizgi kapital bolyp sanalatyndyqtan, ol – mindetti túrde qorǵalýy qajet. Buryn biz aqparatty qaǵaz betine túsirip, saqtap, ózgege taratyp keldik. Qazirgi tańda kompiýter, internet jelileriniń qoldanysqa keńinen enýi ony elektrondyq, onlain túrdegi resýrs retinde saqtap, taratýǵa kóshtik.
Búgingi tańdaǵy aqparattyq júie asa kúrdeli ári sintezdik sipatta kórinis tabatyndyqtan keide adam faktorynan tys qaýipterdi de týdyratyn boldy. Qazirgi álem elderiniń bailanys pen qarym-qatynas quraly – Internet bolǵandyqtan oǵan irili-usaqty milliondaǵan júie ózara tirkelip, qosylady. Nátijesinde, qyrýar ýaqyt pen shyǵyn únemdelgenimen qaskóilerdiń qylmystyq jolmen paida tabýyna da múmkindik berip otyr.
Sondai-aq, alapat qiratýlardy ákeletin ziiandy baǵdarlamalar da internet arqyly keń taralyp jatyr. Internette memlekettik shekara men shekteý ataýly bolmaityndyqtan aqparattyq qaýipsizdik máselesi – birer ujym, aimaq, qurlyq nemese jeke bir memlekettiń ǵana problemasy emes. Bul shyn máninde, búkilálemdik ótkir máselege ainaldy.
Kompiýter, aqparattyq-jelilik soǵystyń zardabyna kelsek, tabiǵi apattan kem túspeitin jaiy bar. Tipti, ony jappai qyryp joiatyn atom, iadrolyq qarýdyń yqtimal qaýpimen de salystyrýǵa bolady.
Aqparat – áskeri komandalaýǵa (buiryq) da aýadai qajet ekenin bilemiz. Eger, aqparat bolmasa, bes qarýy sai qandai keremet jasaǵyń da tyrp ete almai qalady. Olai bolsa, kompiýter, aqparattyq-jelilik júiedegi qaýipsizdik máselesi qorǵanys salasynda da eleýli rólge ie bolady.
Jańa ǵasyrda ǵylym men tehnologiia qaryshtap damýdyń biik belesterin baǵyndyrdy. Kommýnikatsiia, aqparat almasý múmkindik pen jedeldik meilinshe artyp, kóz jetpes alyp álemdi barynsha «kishireitip» alaqanymyzǵa salyp berdi. Nátijesinde, elaralyq, ultaralyq bailanys meilinshe nyǵaiyp, qoian-qoltyq aralasyp «dospen» de, «dushpanmen» betpe-bet keletin boldyq.
Aqparattyq soǵystyń sipaty, sheńberi, alańy kompiýterlik tehnika, baǵdarlamamen qamtamasyz etý sekildi ýaqytpen jarysa damyp otyr. Damý barysynda jańaryp, ózgerip barǵan saiyn kúrdelene túsýde. Osynyń ózi isti qalypty túrde júrgizýdiń, qaýiptiń aldyn alýdyń tehnikasy men tásilderin qysqa merzimde jedel jasap jetildirýdi talap etip otyr.
Aqparattyq tehnika quraldaryna, jelilerge, baǵdarlamamen qamtamasyz etý qyzmetterine qasaqana shabýyl jasaý – ulttyq qaýipsizdikke, qorǵanystyq qabiletke zaýal tóndirýmen qatar elimizge qarsy qoldanylatyn kúres pen teketirestiń bir túri ekendigin de joqqa shyǵara almaimyz. Kompiýterlik, aqparattyq-jeli arqyly júretin soǵystyń quraly iadrolyq shaiqaspen salystyrǵanda onyń qamtityn aýmaǵy, merzimi, zardaby men shyǵyny tobymen emes, jappai qyryp kúiretetin sipatty tanytyp otyr. «Jappai qyryp-joiý» qarýynyń túri retinde endigi jerde aqparattyq júieni de jatqyzbasqa laj joq.
Kompiýterlik, aqparattyq-jeli soǵysynyń ózindik shabýyl túrleri bar. Atap aitqanda:
Birinshi, E-mail (elektrondyq poshta) hat túrindegi shabýyl; ekinshi, DOS-shabýyl; úshinshi, kompiýter virýstarynyń shabýyldary. Onyń saldarynan:
* Aqparattyq qorlar zaqymdalady;
* Aqparattyq qyzmet úziledi;
* Aqparatty oljalaý, urlaý oryn alady.
Tehnologiialyq progrestiń taǵy bir jetistigi bolyp sanalatyn áleýmettik jelilerdiń (facebook, myspace, biznetwork, VK t.s.s) de paidasy men ziiany birdei bolyp otyr. Onyń saldarynan azamattarymyz jeke qupiialarynan aiyrylýmen qatar keri áreketterge, qylmysqa, beiberekettikke, dini sektalarǵa da tartylyp jatyr.
Aqparattyq qyzmetti úzip tastaityn shabýyldardyń da zardaptary barshylyq. Zertteýshiler usynǵan málimetke qaraǵanda, ýly kodtardyń 60 paiyzy AQSh jáne Eýropa odaǵy elderinen, 25 paiyzy QHR-dan, 15 paiyzy álemniń ózge elderinen jiberiledi eken. Bul tek bizdiń el úshin ǵana qaýipti qubylys emes. Ýly kodtardyń belsendiligi barǵan saiyn artyp kele jatqandyǵy ǵalamdyq problema. Bul transulttyq deńgeidegi uiymdasqan qylmys bolǵandyqtan onymen búkil álem bolyp kúresip, aqparattyq qaýipsizdikti kúsheitýdi talap etedi.
Aqparattyq qaýipsizdik máselesin aitqanda odan BAQ salasyn tys qaldyra almaimyz. Mynandai bir áńgime bar. Resei-Grýziia soǵysy tusynda bir damýshy eldiń telearnasy bir kúni Reseidi dáriptese, kelesi kúni Grýziiany jaqtaidy eken. Osylai alma kezek júre bergen. Sebebin bilýge barǵandarǵa belgili bolǵany, telearnada eki aýdarmashy kezektesip jumys isteidi. Biri – Reseide bilim alǵan orys tildi, kelesisi – AQSh-ta bilim alǵan aǵylshyn tildi.
Aqparat kózi qaidan bolsa, kózqaras ta sodan bastaý alady ǵoi. Negizi, oqiǵa ornynda óz tilshisi bolyp, ár el álemge óz terezesinen qaraǵanǵa ne jetsin. Al, bizdiń aqparat quraldardyń qai elde qansha tilshisi bar? Árine, sanamalap bere almaimyz. Ary ketse, 2-3-den aspaidy. Negizinen, qazirgi redaktsiialar men telekompaniialardyń basty derek kózderi – reseilik agenttikter. Sonda, álemge áli de bolsa Reseidiń terezesinen qarap, baǵa berip otyrmyz.
Túptep kelgende, sóz bostandyǵy degenimizdiń ózi buljymaityn dál derek pen shynaiy aqparattan ózge eshteńe emes. Bardy bar, joqty joq dep qana aitatyn, derekke óz kózqarasymyz ben sýbektivtik pikirimizdi tyqpalamaityn bolsaq táýelsiz jýrnalist degen sol. Keide oppozitsiialyq basylymdardy táýelsiz baspasóz dep uǵamyz. Ol da qate! Olar bar bolǵany, balama aqparat pen ózge kózqaras bildirýshi toptar. Ol da kerek.
Qoǵamda pikiralýandyǵy bolmasa, «bir daýyspen, bir ánmen» alysqa shappaimyz. Oǵan mysal – jetpis jyl jyrlaǵan «ánimiz» búgin qai buryshta qaldy? Sondyqtan, jýrnalist úshin eń qymbaty derektiń dáldigi men aqparattyń shynaiylyǵy, oqiǵanyń boiamasyz kórinisi. Qalǵany, úgit-nasihat, saiasi qyrt áńgime.
Endeshe, aqparattyq qaýipsizdik máselesin sóz etkende BAQ-da jumys isteitin mamandardy daiarlaý isine ádistemelik turǵydan shuǵyl betburystyń jasalýy talap etilip otyrǵanyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Ol úshin eń aldymen ondaǵan jyldar boiy qoldanylyp kelgen, ishinara áli de óz kúshin joia qoimaǵan keńestik júiesiniń kóne tásilderinen túbegeili bas tartyp, álemdik qalyp (standart) úlgilerin qabyldaǵannan basqa jol joq.
Sebebi, qazirdiń ózinde bilikti media-biznesmenderdiń, BAQ salasy menedjerleriniń joqtyǵynan elimiz baspasózi naryǵynda jarnamanyń 49 paiyzyn reseilikter iemdenip otyr. Bul resmi málimet boiynsha ǵana. Al, is júzinde odan kóp bolýy da múmkin. Osynshama tabystan kópe-kórineý aiyrylyp otyrýymyzdyń ózi media-bizneske beiimdelgen mamandardyń jetkiliksizdiginde bolsa kerek.
Diplom alyp jatqan mamandar kóp bolǵanymen, onyń bári BAQ talaptaryn qanaǵattandyrmaityny da ras. Sondyqtan, batystyq, amerikalyq ozyq tájiribege súiensek, utylmaitynymyz anyq. Bilim berýdiń batystyq úlgisiniń ozyq bolýynyń máni mynada:
* jýrnalistik bilim berý isinde tájiribege basymdyq beretindiginde;
* stýdenttiń óz betimen eńbek etýine, shyǵarmashylyq erkin oi men iskerlik qabilettiligin damytýlaryna qolaily jaǵdai týdyratyndyǵynda.
Alaida, jýrnalistik joǵary bilim berýdiń álemdik qalyptaryn (standarttaryn) júzege asyrýda eleýli qiyndyqtar bar. Eń aldymen JOO-nyń materialdyq bazasynyń syn kótermeitinin atap aitýǵa tiispiz. Onyń syrtynda kóptegen ýniversitet rektorleri jýrnalistika mamandyǵynyń ózindik erekshelikteri men mańyzdylyǵyna aitarlyqtai mán bermeidi de. Sonyń saldarynan táýelsizdik jyldarynda ashylǵan fakýltet, kafedralarda jýrnalistika salasy boiynsha bilim berýdi qazaq tili men ádebietiniń muǵalimin daiarlaýdyń deńgeiinde ǵana qarastyrdy.
Tipti, jasyrmai aitqanda, jýrnalistika men filologiiany aiyra bilmeitinder de barshylyq. Olar qoǵamda BAQ-tyń, jýrnalistikanyń róliniń barǵan saiyn ósip kele jatqandyǵymen, onyń demokratiialyq zaiyrly qoǵamda «tórtinshi biliktiń» dárejesine kóteriletin yqpalymen, qazirgi jahandaný kezeńinde aqparattyq maidanda ashyq soǵystyń bastalǵanymen, onyń ózi ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy bir bóligi ekendigimen sanasa bermeidi.
Sonymen qatar, jergilikti ýniversitetterdiń jýrnalistika kafedralaryn aitpaǵanda Astanadaǵy EUÝ-niń ózinde bilikti mamandar jetkiliksiz. Sondyqtan, mamandyq pánderin ózge salanyń adamdaryna, kóbinese jýrnalistikanyń teoriiasy men praktikasynan beihabar adamdarǵa berip qoiýy joǵaryda aitqan oidy naqtylai túsedi. Mundai jaǵdaida ne isteý kerek?
Árine, stýdentterdiń óz betimen jeke izdenýleri arqyly olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa tyrysýdan ózge amal joq. Onyń eń bir tiimdi túri – sapaly oqýlyqtar men jýrnalistika salasy boiynsha jaryqqa shyǵarylǵan ǵylymi-zertteý eńbekterdi bilim berý isine keńinen tiimdi paidalaný. Ásirese, stýdent jastardyń jýrnalistika teoriiasy men tarihynyń irgeli týyndylarymen etene tanysýlaryna, zerttep, zerdeleýlerine asa den qoiý qajet bolady.
Sebebi, olar ýniversitet qabyrǵasynda júrgende oqýlyqtar men oqý quraldaryn qazirgi zaman talaptarymen bailanystyryp paidalanýǵa daǵdylanbasa, erteńgi kúni BAQ-qa barǵan soń ártúrli aqparat kózderinen alynǵan málimetterdi qorytýǵa qabiletsiz bolmaq. Shyn máninde, ǵylymi-zertteý, taldaý-saraptaý tásilderin erte meńgergen jýrnalister kóbinese BAQ salasynda óz qabilettilikterin tez tanyta alady.
Jýrnalistikanyń zertteý materialdarynyń túp nusqalaryn jalpylama túrde ishki jáne syrtqy degen eki obektige bólýge bolady. Jahandaný dáýirinde óz deńgeiimizdi álemdik úrdispen salystyrý, ózimizdiń qai tusta júrgenimizdi bajailaý, ózgelerden úirený mindetti túrde qajet etiledi. Onyń syrtynda, syńarjaq ideologiianyń qursaýynan qutylǵan Qazaqstan búginde syrtqy álemge óz bolmysymen tanyldy, ashyq qoǵamǵa qadam basýmen qatar kóptegen igi bastamalarǵa da múmkindik ashyp otyr.
Qazirgi tańda álemniń kez kelgen eliniń kitap-quraldaryn internet jelisi arqyly paidalanýǵa, bilim berý ádistemelerimen tanysýǵa múmkindik bar. Sondai-aq, qazaq jýrnalistikasy da óziniń damý kezeńderinde san qily zertteý týyndylaryn jaryqqa shyǵardy. Alaida, kóp jaǵdaida jýrnalist ǵalymdar ózderi zerttegen salalary boiynsha ǵana oqýlyqtar men oqý quraldaryn ázirlep shyǵarýmen shektelip júr.
Jýrnalistikanyń teoriiasy, baspasóz dizainy, jýrnalistika menedjmenti, telejýrnalistika teoriiasy men tájiribesi, mediabiznes, fotojýrnalistika, BAQ zańdary men quqyq negizderi sekildi kóptegen salalar boiynsha oqýlyqtardy aitpaǵannyń ózinde ǵylymi maqalalardyń ózi óte sirek kezdesedi. Onyń ózindik sebepteri bar.
Aitalyq: oqý protsesine kúndelikti aralasyp júrgen ǵalymdardyń oqýlyq jazyp ázirleýge ýaqyttary joq; oqýlyq jazýǵa niettengen avtorlarǵa kórsetiletin qoldaý joq, atap aitqanda, jazǵan eńbegi úshin qalamaqy tólenbeidi, óndiristen qol úzip shyǵarmashylyqpen ainalysýyna múmkindik jasalmaidy; jazǵan oqýlyqtary men oqý quraldary ýniversitetterdiń baspahanalarynda kóp ýaqyt kezek kútip, keshigip jatady.
Sondai-aq, ǵylymi keńester taqyryp bekitken tusta eń ózekti ári zerttelmei jatqan tyń salalarǵa jiti kóńil bólmeidi. Bir kezderi baspasóz tarihyna kóbirek den qoiǵan bolsa, búginde «pálenshekeńniń pýblitsistikasy», «túgenshekeńniń redaktorlyǵy» sekildi qamtityn aiasy tar, mańyzy tómen madaqqa toly taqyryptarmen tym usaqtalyp ketti.
Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta jýrnalistika mamandyǵy boiynsha magistranttar men doktoranttardy qabyldaǵanda, olardyń taqyryptarynyń ózektiligine jiti kóńil bólinýi asa qajet.
Atalmysh jailardyń bári de bolashaq jýrnalisterdi sapaly ári qajetti oqýlyqtarmen qamtamasyz etýge eleýli kedergi keltirip otyr.
Búginde jýrnalistika teoriiasynyń tujyrymdamalary men praktikalyq qyzmetteriniń tásilderin reformalaý qajettilikteri týyndap otyrǵanda eski júie tusynda jaryq kórgen oqýlyqtarmen stýdentterdi aldarqatý qisynsyz. Keńes odaǵy tusynda jaryq kórgen, bir ideologiianyń tar sheńberinde tunshyqtyrylǵan, álemdik ozyq oidan alshaq, kóbinese kompartiianyń kezekti sezderi men plenýmdarynyń sheshimderinen uzyn sonar siltemeler jasalǵan, qurǵaq ýaǵyzdardan turatyn oqý quraldary men ádebietterdi qazirgi jastardyń talǵamdaryna sai keledi deýge esh negiz joq. Sóite tura, oǵan balama oqýlyqtar ana tilimizde jasalyp úlgermegendikten JOO-nyń kóp lektorlary sol oqýlyqtardy nemese Reseidiń ádebietterin qoldanýǵa májbúr bolyp júr.
Jýrnalistika mamandyǵyna arnalǵan oqýlyqtardyń jalpy mazmunynyń ózi stýdentterdiń shyǵarmashylyq oi óristerin keńeitýge, sóileý jáne jazý mádenietterin arttyrýlaryna yqpal eterliktei, olardy aqparat alý jolyndaǵy alǵyrlyqqa, batyldyqqa baýlityndai baǵytta jáne jalpy bazalyq bilim beretin pándermen sabaqtasarlyqtai bolýǵa tiis.
Onyń syrtynda jýrnalistika fakýltetterinde sóileý jáne qarym-qatynas mádenieti, kásibi etika, estetika, áleýmettik psihologiia, saiasattaný, ekonomika, quqyqtaný sekildi pánderdiń sapaly oqytylýyna airyqsha nazar aýdarylýymen qatar, jýrnalisterdi dál osy salalardyń bazasynda daiarlaý qajet dep bilemiz. Jýrnalist-quqyqtanýshy, jýrnalist-ekonomist, jýrnalist-saiasattanýshy, jýrnalist-baǵdarlamashy, t.s.s. qos mamandyq boiynsha daiarlasa, tipti tiimdi bolar edi.
Táýelsizdik jyldarynda jaryq kórgen oqýlyqtardyń kóbinen tájiribelik is qyzmetke qajet aqyl-keńesterdi, búgingi BAQ tynys-tirshiliginen jandy mysaldar men jan-jaqty mol maǵlumattar beretin tyń izdenisterdiń izin óte az kóremiz. Sondyqtan, JOO-daǵy áriptesterimiz Resei oqýlyqtaryna ǵana bir jaqty súienip keledi.
Osy oraida AQSh jýrnalistikasynyń tájiribelik is qyzmetke beiimdelgen, qysqa da nusqa, kúrdeli uǵymdardyń ózin qarapaiym tásilmen utymdy túsindirgen, kóńilge qonymdy ári tartymdy oqýlyqtaryn aýdaryp, qoldanysqa engizýdiń asa paidaly ekendigin atap aitý lázim.
Jýrnalistika salasy boiynsha otandyq ǵalymdarymyz ben ádiskerlerimizdiń týyndylary barshylyq. Ony joqqa shyǵarýdan aýlaqpyz. Alaida, olardyń bastyrǵan oqýlyqtarynyń taralymy az bolǵandyqtan, bir ǵana oqý ornynyń aiasynan shyǵa almaidy, ózge áriptesterge jetpeidi. Sonymen qatar, jýrnalistika salasy boiynsha shyǵarylǵan oqýlyqtarǵa, kitaptarǵa, ádistemelik eńbekterge retsenziialar jazylmaidy, taldaýlar jasalmaidy, merzimdi baspasóz arqyly nasihattalmaidy.
Sóz sońynda, Bilim jáne ǵylym ministrliginiń nazaryna úsh mańyzdy usynysty joldaǵan jón dep bilemiz:
Birinshiden, aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin eń aldymen jýrnalistik bilim beretin JOO-da qoldanylatyn oqýlyqtar men ádebietter basyp shyǵarýmen tikelei ainalysatyn redaktsiialyq alqa uiymdastyrylsa. Olar baspaǵa ázirlengen oqýlyqtarmen aldyn ala tanysyp, jaryqqa shyǵarylýyna ruqsat beretin mehanizmdi qalyptastyrsa. Mundai shaǵyn shtatty Astanadaǵy respýblikalyq «Oqýlyq» ǵylymi-tájiribelik ortalyǵynyń bólimi etip ashýǵa da bolar edi.
Ekinshiden, jýrnalistikanyń memlekettik standartyna, bilim berý salasyna baqylaý jasaityn bilikti jýrnalist maman inspektor taǵaiyndaý, ministrlikte turaqty jumys istetý qajet;
Úshinshiden, jýrnalisterdi qazirgidei qyzyl til bezep, qurǵaq ýaǵyz aitýǵa beiimdeitin mamandyqtyń bazasynda emes, kerisinshe, ekonomika nemese zań fakýltetiniń tikelei bólimine ainaldyryp ózgertse, sondai-aq, jeke fakýltet emes, kerisinshe, ýniversitettiń derbes, dara kafedrasy etip qaita jasaqtasa, qazirgi BAQ-dyń talaptaryna sai keletin sapaly mamandar daiarlap shyǵarýǵa múmkindik týady.
Sonda ǵana BAQ menedjmenti jolǵa qoiylady jáne shynaiy qoǵamdyq pikirdi qalyptastyratyn, aqparat naryǵynda básekege qabiletti jýrnalister qalyptaspaq.
Saiyp kelgende, sapaly daiyndalǵan myqty jýrnalist mamandar elimizdiń aqparattyq qaýipsizdigin saqtai alady dep bilemiz.
Qýandyq ShAMAHAIULY,
QR mádeniet qairatkeri,
halyqaralyq jýrnalist
