قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن سٶز ەتكەندە بٸز ەڭ الدىمەن «سوعىس» دەگەن ۇعىمدى كٶز الدىمىزعا ەلەستەتەمٸز. اۆتومات اسىنعان ەلدەبٸر ٷرەيلٸ جاۋىنگەرلەر باسىپ كٸرەردەي ٷرەي تۋادى. شىن مەنٸندە, قازٸر ونداي سوعىسسىز, بەيبٸت زامان تۋعانداي كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. ەشكٸم بەس قارۋىن اسىنىپ, تانكتەرٸن گٷرٸلدەتٸپ ايداپ, ۇشاقتارىمەن باس-كٶزسٸز بومبالاپ, شەكارامىزدى بۇزىپ كەلٸپ, باس سالىپ جاتقان جوق.
بٸراق, بۇل جاۋ-جاردان مٷلدە اۋلاقپىز دەگەن سٶز ەمەس. «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا! بٶرٸ جوق دەمە, بٶرٸك استىندا!» دەپ اتا-بابالارىمىز تەگٸن ەسكەرتپەسە كەرەك. بٷگٸنگٸ كٷنٸ مامىراجاي تٸرلٸك كەشٸپ جاتقانىمىزبەن, ەسەسٸنە مىلتىقسىز مايدان قىزىپ تۇر. قازٸرگٸ سوعىس بۇرىنعى سوعىستان ٶزگەرەك. بٷگٸنگٸ ەلەم وق اتپاي وتارلايتىن اقپاراتتىق سوعىس زامانى.
جاڭا دەۋٸردەگٸ كومپيۋتەرلٸك, اقپاراتتىق-جەلٸلٸك «سوعىستىڭ» باستى ەرەكشەلٸگٸ – ول تىل مەن مايدانعا بٶلٸنبەيدٸ جەنە وندا شەكارا جوق. سوندىقتان, دەستٷرلٸ سوعىستارعا قاراعاندا قارجى از جۇمسالعانىمەن قاۋپٸ مەن زاردابى ۇشان-تەڭٸز. سەبەبٸ, بۇل سوعىستا ادام بالاسى كٶپە-كٶرٸنەۋ وققا ۇشىپ, شەيٸت بولىپ, جاراقات الىپ, مٷگەدەكتٸككە اينالماسا دا سانانى ۋلايتىندىعىمەن بۇرىنعىسىنان ەلدە قايدا قاتەرلٸ. تەن جاراسىن ەمدەۋگە بولادى, ال, جان جاراسى مەن رۋحاني مٷگەدەكتٸ ساۋىقتىرۋ قوعام ٷشٸن اسا قىمباتقا تٷسەتٸنٸن ەرتە باستان تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
قازٸرگٸ اقپاراتتىق تەحنولوگييانىڭ كٶپتەگەن پايداسى مەن ارتىقشىلىقتارى بار. ونى ەۋەلگٸ كەزەكتە سانامالاپ ٶتەيٸك:
بٸرٸنشٸ, جەدەلدٸك, ەكٸنشٸ, ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸگٸ مەن ٷنەمدٸلٸگٸ, ٷشٸنشٸ, الىس قاشىقتىقتان قىزمەت كٶرسەتە الاتىندىعى, تٶرتٸنشٸ, اقپارات تاراتۋ مەن قابىلداۋدىڭ تۇتاستىق سيپاتى, بەسٸنشٸ, اقپاراتقا قول جەتكٸزۋ, ونى تۇتىنۋ مٷمكٸندٸكتٸڭ كەڭدٸگٸ ت.س.س.
وسىنداي ارتىقشىلىقتارى مەن يگٸلٸكتەرٸنە قاراماستان اقپاراتتىق تەحنولوگييا ارقىلى اتقارىلاتىن قوعامدىق تٷرلٸ قىزمەتتەر ەلەۋلٸ قاۋٸپ-قاتەردٸ دە تۋدىرىپ وتىر. وسى سەبەپتەن, قوعامداعى پايدالى ٸس-قىزمەتتەردٸڭ ىرعاقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ىقتيمال شىعىن مەن زالالدى ازايتۋ, ينۆەستيتسييالىق تيٸمدٸلٸك پەن بيزنەس مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن اقپاراتتىق تٷرلٸ قاۋٸپ پەن زاۋالداردان قورعانۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندايدى.
جالپى, قازٸرگٸ تاڭدا اقپاراتتىق قاۋٸپتٸ اينالىپ ٶتە المايتىنداي كٷردەلٸ كەزەڭدە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرمىز. ەڭ بەرگٸسٸ, جەكە كومپيۋتەرٸڭٸزدەگٸ ماڭىزدى اقپاراتىڭىز ٶشٸپ قالسا, بٸر ٶزٸڭٸز عانا ەمەس ونىڭ زاردابىن ۇجىمىڭىز, وعان قاتىستى ٶزگە دە مەكەمەلەر تارتادى. ال, ەگەر مەملەكەتتٸك باسقارۋشى ورگانداردىڭ بٸرٸ ونداي جاعدايعا ۇشىراسا, ونىڭ بارلىق قۇرىلىمدارى جاپپاي اۋىرپاشىلىققا تاپ بولادى.
ەلدٸڭ باستى مەسەلەلەرٸن شەشەتٸن بۋىنداردىڭ اپپاراتتارىنداعى اقپاراتتاردىڭ ۇرلانۋى, ٶشٸرٸلۋٸ تٸپتٸ تٶتەنشە وقيعا سانالماق. سەبەبٸ, ونداي جاعداي قوعام مٷددەسٸنە, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە, ەلدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن دەربەستٸگٸنە دە ەلەۋلٸ نۇقسان كەلتٸرەدٸ. ولاي بولسا, اقپارات دەگەنٸمٸز بەلگٸلٸ بٸر ۇيىمنىڭ قۇندى مٷلكٸ مەن قۇرىلعىلارى سەكٸلدٸ ٸس-قىزمەت جٷرگٸزۋگە, جۇمىستىڭ قالىپتىلىعىن ٷيلەستٸرەتٸن نەگٸزگٸ كاپيتال بولىپ سانالاتىندىقتان, ول – مٸندەتتٸ تٷردە قورعالۋى قاجەت. بۇرىن بٸز اقپاراتتى قاعاز بەتٸنە تٷسٸرٸپ, ساقتاپ, ٶزگەگە تاراتىپ كەلدٸك. قازٸرگٸ تاڭدا كومپيۋتەر, ينتەرنەت جەلٸلەرٸنٸڭ قولدانىسقا كەڭٸنەن ەنۋٸ ونى ەلەكتروندىق, ونلاين تٷردەگٸ رەسۋرس رەتٸندە ساقتاپ, تاراتۋعا كٶشتٸك.
بٷگٸنگٸ تاڭداعى اقپاراتتىق جٷيە اسا كٷردەلٸ ەرٸ سينتەزدٸك سيپاتتا كٶرٸنٸس تاباتىندىقتان كەيدە ادام فاكتورىنان تىس قاۋٸپتەردٸ دە تۋدىراتىن بولدى. قازٸرگٸ ەلەم ەلدەرٸنٸڭ بايلانىس پەن قارىم-قاتىناس قۇرالى – ينتەرنەت بولعاندىقتان وعان ٸرٸلٸ-ۇساقتى ميلليونداعان جٷيە ٶزارا تٸركەلٸپ, قوسىلادى. نەتيجەسٸندە, قىرۋار ۋاقىت پەن شىعىن ٷنەمدەلگەنٸمەن قاسكٶيلەردٸڭ قىلمىستىق جولمەن پايدا تابۋىنا دا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
سونداي-اق, الاپات قيراتۋلاردى ەكەلەتٸن زيياندى باعدارلامالار دا ينتەرنەت ارقىلى كەڭ تارالىپ جاتىر. ينتەرنەتتە مەملەكەتتٸك شەكارا مەن شەكتەۋ اتاۋلى بولمايتىندىقتان اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ – بٸرەر ۇجىم, ايماق, قۇرلىق نەمەسە جەكە بٸر مەملەكەتتٸڭ عانا پروبلەماسى ەمەس. بۇل شىن مەنٸندە, بٷكٸلەلەمدٸك ٶتكٸر مەسەلەگە اينالدى.
كومپيۋتەر, اقپاراتتىق-جەلٸلٸك سوعىستىڭ زاردابىنا كەلسەك, تابيعي اپاتتان كەم تٷسپەيتٸن جايى بار. تٸپتٸ, ونى جاپپاي قىرىپ جوياتىن اتوم, يادرولىق قارۋدىڭ ىقتيمال قاۋپٸمەن دە سالىستىرۋعا بولادى.
اقپارات – ەسكەري كوماندالاۋعا (بۇيرىق) دا اۋاداي قاجەت ەكەنٸن بٸلەمٸز. ەگەر, اقپارات بولماسا, بەس قارۋى ساي قانداي كەرەمەت جاساعىڭ دا تىرپ ەتە الماي قالادى. ولاي بولسا, كومپيۋتەر, اقپاراتتىق-جەلٸلٸك جٷيەدەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ قورعانىس سالاسىندا دا ەلەۋلٸ رٶلگە يە بولادى.
جاڭا عاسىردا عىلىم مەن تەحنولوگييا قارىشتاپ دامۋدىڭ بيٸك بەلەستەرٸن باعىندىردى. كوممۋنيكاتسييا, اقپارات الماسۋ مٷمكٸندٸك پەن جەدەلدٸك مەيلٸنشە ارتىپ, كٶز جەتپەس الىپ ەلەمدٸ بارىنشا «كٸشٸرەيتٸپ» الاقانىمىزعا سالىپ بەردٸ. نەتيجەسٸندە, ەلارالىق, ۇلتارالىق بايلانىس مەيلٸنشە نىعايىپ, قويان-قولتىق ارالاسىپ «دوسپەن» دە, «دۇشپانمەن» بەتپە-بەت كەلەتٸن بولدىق.
اقپاراتتىق سوعىستىڭ سيپاتى, شەڭبەرٸ, الاڭى كومپيۋتەرلٸك تەحنيكا, باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتۋ سەكٸلدٸ ۋاقىتپەن جارىسا دامىپ وتىر. دامۋ بارىسىندا جاڭارىپ, ٶزگەرٸپ بارعان سايىن كٷردەلەنە تٷسۋدە. وسىنىڭ ٶزٸ ٸستٸ قالىپتى تٷردە جٷرگٸزۋدٸڭ, قاۋٸپتٸڭ الدىن الۋدىڭ تەحنيكاسى مەن تەسٸلدەرٸن قىسقا مەرزٸمدە جەدەل جاساپ جەتٸلدٸرۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىر.
اقپاراتتىق تەحنيكا قۇرالدارىنا, جەلٸلەرگە, باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتتەرٸنە قاساقانا شابۋىل جاساۋ – ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە, قورعانىستىق قابٸلەتكە زاۋال تٶندٸرۋمەن قاتار ەلٸمٸزگە قارسى قولدانىلاتىن كٷرەس پەن تەكەتٸرەستٸڭ بٸر تٷرٸ ەكەندٸگٸن دە جوققا شىعارا المايمىز. كومپيۋتەرلٸك, اقپاراتتىق-جەلٸ ارقىلى جٷرەتٸن سوعىستىڭ قۇرالى يادرولىق شايقاسپەن سالىستىرعاندا ونىڭ قامتيتىن اۋماعى, مەرزٸمٸ, زاردابى مەن شىعىنى توبىمەن ەمەس, جاپپاي قىرىپ كٷيرەتەتٸن سيپاتتى تانىتىپ وتىر. «جاپپاي قىرىپ-جويۋ» قارۋىنىڭ تٷرٸ رەتٸندە ەندٸگٸ جەردە اقپاراتتىق جٷيەنٸ دە جاتقىزباسقا لاج جوق.
كومپيۋتەرلٸك, اقپاراتتىق-جەلٸ سوعىسىنىڭ ٶزٸندٸك شابۋىل تٷرلەرٸ بار. اتاپ ايتقاندا:
بٸرٸنشٸ, E-mail (ەلەكتروندىق پوشتا) حات تٷرٸندەگٸ شابۋىل; ەكٸنشٸ, DOS-شابۋىل; ٷشٸنشٸ, كومپيۋتەر ۆيرۋستارىنىڭ شابۋىلدارى. ونىڭ سالدارىنان:
* اقپاراتتىق قورلار زاقىمدالادى;
* اقپاراتتىق قىزمەت ٷزٸلەدٸ;
* اقپاراتتى ولجالاۋ, ۇرلاۋ ورىن الادى.
تەحنولوگييالىق پروگرەستٸڭ تاعى بٸر جەتٸستٸگٸ بولىپ سانالاتىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ (facebook, myspace, biznetwork, ۆك ت.س.س) دە پايداسى مەن زييانى بٸردەي بولىپ وتىر. ونىڭ سالدارىنان ازاماتتارىمىز جەكە قۇپييالارىنان ايىرىلۋمەن قاتار كەرٸ ەرەكەتتەرگە, قىلمىسقا, بەيبەرەكەتتٸككە, دٸني سەكتالارعا دا تارتىلىپ جاتىر.
اقپاراتتىق قىزمەتتٸ ٷزٸپ تاستايتىن شابۋىلداردىڭ دا زارداپتارى بارشىلىق. زەرتتەۋشٸلەر ۇسىنعان مەلٸمەتكە قاراعاندا, ۋلى كودتاردىڭ 60 پايىزى اقش جەنە ەۋروپا وداعى ەلدەرٸنەن, 25 پايىزى قحر-دان, 15 پايىزى ەلەمنٸڭ ٶزگە ەلدەرٸنەن جٸبەرٸلەدٸ ەكەن. بۇل تەك بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن عانا قاۋٸپتٸ قۇبىلىس ەمەس. ۋلى كودتاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸ بارعان سايىن ارتىپ كەلە جاتقاندىعى عالامدىق پروبلەما. بۇل ترانسۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ ۇيىمداسقان قىلمىس بولعاندىقتان ونىمەن بٷكٸل ەلەم بولىپ كٷرەسٸپ, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن ايتقاندا ودان باق سالاسىن تىس قالدىرا المايمىز. مىنانداي بٸر ەڭگٸمە بار. رەسەي-گرۋزييا سوعىسى تۇسىندا بٸر دامۋشى ەلدٸڭ تەلەارناسى بٸر كٷنٸ رەسەيدٸ دەرٸپتەسە, كەلەسٸ كٷنٸ گرۋزييانى جاقتايدى ەكەن. وسىلاي الما كەزەك جٷرە بەرگەن. سەبەبٸن بٸلۋگە بارعاندارعا بەلگٸلٸ بولعانى, تەلەارنادا ەكٸ اۋدارماشى كەزەكتەسٸپ جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸرٸ – رەسەيدە بٸلٸم العان ورىس تٸلدٸ, كەلەسٸسٸ – اقش-تا بٸلٸم العان اعىلشىن تٸلدٸ.
اقپارات كٶزٸ قايدان بولسا, كٶزقاراس تا سودان باستاۋ الادى عوي. نەگٸزٸ, وقيعا ورنىندا ٶز تٸلشٸسٸ بولىپ, ەر ەل ەلەمگە ٶز تەرەزەسٸنەن قاراعانعا نە جەتسٸن. ال, بٸزدٸڭ اقپارات قۇرالداردىڭ قاي ەلدە قانشا تٸلشٸسٸ بار? ەرينە, سانامالاپ بەرە المايمىز. ارى كەتسە, 2-3-دەن اسپايدى. نەگٸزٸنەن, قازٸرگٸ رەداكتسييالار مەن تەلەكومپانييالاردىڭ باستى دەرەك كٶزدەرٸ – رەسەيلٸك اگەنتتٸكتەر. سوندا, ەلەمگە ەلٸ دە بولسا رەسەيدٸڭ تەرەزەسٸنەن قاراپ, باعا بەرٸپ وتىرمىز.
تٷپتەپ كەلگەندە, سٶز بوستاندىعى دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ بۇلجىمايتىن دەل دەرەك پەن شىنايى اقپاراتتان ٶزگە ەشتەڭە ەمەس. باردى بار, جوقتى جوق دەپ قانا ايتاتىن, دەرەككە ٶز كٶزقاراسىمىز بەن سۋبەكتيۆتٸك پٸكٸرٸمٸزدٸ تىقپالامايتىن بولساق تەۋەلسٸز جۋرناليست دەگەن سول. كەيدە وپپوزيتسييالىق باسىلىمداردى تەۋەلسٸز باسپاسٶز دەپ ۇعامىز. ول دا قاتە! ولار بار بولعانى, بالاما اقپارات پەن ٶزگە كٶزقاراس بٸلدٸرۋشٸ توپتار. ول دا كەرەك.
قوعامدا پٸكٸرالۋاندىعى بولماسا, «بٸر داۋىسپەن, بٸر ەنمەن» الىسقا شاپپايمىز. وعان مىسال – جەتپٸس جىل جىرلاعان «ەنٸمٸز» بٷگٸن قاي بۇرىشتا قالدى? سوندىقتان, جۋرناليست ٷشٸن ەڭ قىمباتى دەرەكتٸڭ دەلدٸگٸ مەن اقپاراتتىڭ شىنايىلىعى, وقيعانىڭ بوياماسىز كٶرٸنٸسٸ. قالعانى, ٷگٸت-ناسيحات, ساياسي قىرت ەڭگٸمە.
ەندەشە, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن سٶز ەتكەندە باق-دا جۇمىس ٸستەيتٸن مامانداردى دايارلاۋ ٸسٸنە ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدان شۇعىل بەتبۇرىستىڭ جاسالۋى تالاپ ەتٸلٸپ وتىرعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ول ٷشٸن ەڭ الدىمەن ونداعان جىلدار بويى قولدانىلىپ كەلگەن, ٸشٸنارا ەلٸ دە ٶز كٷشٸن جويا قويماعان كەڭەستٸك جٷيەسٸنٸڭ كٶنە تەسٸلدەرٸنەن تٷبەگەيلٸ باس تارتىپ, ەلەمدٸك قالىپ (ستاندارت) ٷلگٸلەرٸن قابىلداعاننان باسقا جول جوق.
سەبەبٸ, قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸلٸكتٸ مەديا-بيزنەسمەندەردٸڭ, باق سالاسى مەنەدجەرلەرٸنٸڭ جوقتىعىنان ەلٸمٸز باسپاسٶزٸ نارىعىندا جارنامانىڭ 49 پايىزىن رەسەيلٸكتەر يەمدەنٸپ وتىر. بۇل رەسمي مەلٸمەت بويىنشا عانا. ال, ٸس جٷزٸندە ودان كٶپ بولۋى دا مٷمكٸن. وسىنشاما تابىستان كٶپە-كٶرٸنەۋ ايىرىلىپ وتىرۋىمىزدىڭ ٶزٸ مەديا-بيزنەسكە بەيٸمدەلگەن مامانداردىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸندە بولسا كەرەك.
ديپلوم الىپ جاتقان ماماندار كٶپ بولعانىمەن, ونىڭ بەرٸ باق تالاپتارىن قاناعاتتاندىرمايتىنى دا راس. سوندىقتان, باتىستىق, امەريكالىق وزىق تەجٸريبەگە سٷيەنسەك, ۇتىلمايتىنىمىز انىق. بٸلٸم بەرۋدٸڭ باتىستىق ٷلگٸسٸنٸڭ وزىق بولۋىنىڭ مەنٸ مىنادا:
* جۋرناليستٸك بٸلٸم بەرۋ ٸسٸندە تەجٸريبەگە باسىمدىق بەرەتٸندٸگٸندە;
* ستۋدەنتتٸڭ ٶز بەتٸمەن ەڭبەك ەتۋٸنە, شىعارماشىلىق ەركٸن وي مەن ٸسكەرلٸك قابٸلەتتٸلٸگٸن دامىتۋلارىنا قولايلى جاعداي تۋدىراتىندىعىندا.
الايدا, جۋرناليستٸك جوعارى بٸلٸم بەرۋدٸڭ ەلەمدٸك قالىپتارىن (ستاندارتتارىن) جٷزەگە اسىرۋدا ەلەۋلٸ قيىندىقتار بار. ەڭ الدىمەن جوو-نىڭ ماتەريالدىق بازاسىنىڭ سىن كٶتەرمەيتٸنٸن اتاپ ايتۋعا تيٸسپٸز. ونىڭ سىرتىندا كٶپتەگەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلەرٸ جۋرناليستيكا ماماندىعىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن ماڭىزدىلىعىنا ايتارلىقتاي مەن بەرمەيدٸ دە. سونىڭ سالدارىنان تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا اشىلعان فاكۋلتەت, كافەدرالاردا جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا بٸلٸم بەرۋدٸ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ مۇعالٸمٸن دايارلاۋدىڭ دەڭگەيٸندە عانا قاراستىردى.
تٸپتٸ, جاسىرماي ايتقاندا, جۋرناليستيكا مەن فيلولوگييانى ايىرا بٸلمەيتٸندەر دە بارشىلىق. ولار قوعامدا باق-تىڭ, جۋرناليستيكانىڭ رٶلٸنٸڭ بارعان سايىن ٶسٸپ كەلە جاتقاندىعىمەن, ونىڭ دەموكراتييالىق زايىرلى قوعامدا «تٶرتٸنشٸ بيلٸكتٸڭ» دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلەتٸن ىقپالىمەن, قازٸرگٸ جاھاندانۋ كەزەڭٸندە اقپاراتتىق مايداندا اشىق سوعىستىڭ باستالعانىمەن, ونىڭ ٶزٸ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزدى بٸر بٶلٸگٸ ەكەندٸگٸمەن ساناسا بەرمەيدٸ.
سونىمەن قاتار, جەرگٸلٸكتٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ جۋرناليستيكا كافەدرالارىن ايتپاعاندا استاناداعى ەۇۋ-نٸڭ ٶزٸندە بٸلٸكتٸ ماماندار جەتكٸلٸكسٸز. سوندىقتان, ماماندىق پەندەرٸن ٶزگە سالانىڭ ادامدارىنا, كٶبٸنەسە جۋرناليستيكانىڭ تەوريياسى مەن پراكتيكاسىنان بەيحابار ادامدارعا بەرٸپ قويۋى جوعارىدا ايتقان ويدى ناقتىلاي تٷسەدٸ. مۇنداي جاعدايدا نە ٸستەۋ كەرەك?
ەرينە, ستۋدەنتتەردٸڭ ٶز بەتٸمەن جەكە ٸزدەنۋلەرٸ ارقىلى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسۋدان ٶزگە امال جوق. ونىڭ ەڭ بٸر تيٸمدٸ تٷرٸ – ساپالى وقۋلىقتار مەن جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا جارىققا شىعارىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەردٸ بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنە كەڭٸنەن تيٸمدٸ پايدالانۋ. ەسٸرەسە, ستۋدەنت جاستاردىڭ جۋرناليستيكا تەوريياسى مەن تاريحىنىڭ ٸرگەلٸ تۋىندىلارىمەن ەتەنە تانىسۋلارىنا, زەرتتەپ, زەردەلەۋلەرٸنە اسا دەن قويۋ قاجەت بولادى.
سەبەبٸ, ولار ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جٷرگەندە وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن قازٸرگٸ زامان تالاپتارىمەن بايلانىستىرىپ پايدالانۋعا داعدىلانباسا, ەرتەڭگٸ كٷنٸ باق-قا بارعان سوڭ ەرتٷرلٸ اقپارات كٶزدەرٸنەن الىنعان مەلٸمەتتەردٸ قورىتۋعا قابٸلەتسٸز بولماق. شىن مەنٸندە, عىلىمي-زەرتتەۋ, تالداۋ-ساراپتاۋ تەسٸلدەرٸن ەرتە مەڭگەرگەن جۋرناليستەر كٶبٸنەسە باق سالاسىندا ٶز قابٸلەتتٸلٸكتەرٸن تەز تانىتا الادى.
جۋرناليستيكانىڭ زەرتتەۋ ماتەريالدارىنىڭ تٷپ نۇسقالارىن جالپىلاما تٷردە ٸشكٸ جەنە سىرتقى دەگەن ەكٸ وبەكتٸگە بٶلۋگە بولادى. جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە ٶز دەڭگەيٸمٸزدٸ ەلەمدٸك ٷردٸسپەن سالىستىرۋ, ٶزٸمٸزدٸڭ قاي تۇستا جٷرگەنٸمٸزدٸ باجايلاۋ, ٶزگەلەردەن ٷيرەنۋ مٸندەتتٸ تٷردە قاجەت ەتٸلەدٸ. ونىڭ سىرتىندا, سىڭارجاق يدەولوگييانىڭ قۇرساۋىنان قۇتىلعان قازاقستان بٷگٸندە سىرتقى ەلەمگە ٶز بولمىسىمەن تانىلدى, اشىق قوعامعا قادام باسۋمەن قاتار كٶپتەگەن يگٸ باستامالارعا دا مٷمكٸندٸك اشىپ وتىر.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن ەلٸنٸڭ كٸتاپ-قۇرالدارىن ينتەرنەت جەلٸسٸ ارقىلى پايدالانۋعا, بٸلٸم بەرۋ ەدٸستەمەلەرٸمەن تانىسۋعا مٷمكٸندٸك بار. سونداي-اق, قازاق جۋرناليستيكاسى دا ٶزٸنٸڭ دامۋ كەزەڭدەرٸندە سان قيلى زەرتتەۋ تۋىندىلارىن جارىققا شىعاردى. الايدا, كٶپ جاعدايدا جۋرناليست عالىمدار ٶزدەرٸ زەرتتەگەن سالالارى بويىنشا عانا وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن ەزٸرلەپ شىعارۋمەن شەكتەلٸپ جٷر.
جۋرناليستيكانىڭ تەوريياسى, باسپاسٶز ديزاينى, جۋرناليستيكا مەنەدجمەنتٸ, تەلەجۋرناليستيكا تەوريياسى مەن تەجٸريبەسٸ, مەديابيزنەس, فوتوجۋرناليستيكا, باق زاڭدارى مەن قۇقىق نەگٸزدەرٸ سەكٸلدٸ كٶپتەگەن سالالار بويىنشا وقۋلىقتاردى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە عىلىمي ماقالالاردىڭ ٶزٸ ٶتە سيرەك كەزدەسەدٸ. ونىڭ ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ بار.
ايتالىق: وقۋ پروتسەسٸنە كٷندەلٸكتٸ ارالاسىپ جٷرگەن عالىمداردىڭ وقۋلىق جازىپ ەزٸرلەۋگە ۋاقىتتارى جوق; وقۋلىق جازۋعا نيەتتەنگەن اۆتورلارعا كٶرسەتٸلەتٸن قولداۋ جوق, اتاپ ايتقاندا, جازعان ەڭبەگٸ ٷشٸن قالاماقى تٶلەنبەيدٸ, ٶندٸرٸستەن قول ٷزٸپ شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋىنا مٷمكٸندٸك جاسالمايدى; جازعان وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدارى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ باسپاحانالارىندا كٶپ ۋاقىت كەزەك كٷتٸپ, كەشٸگٸپ جاتادى.
سونداي-اق, عىلىمي كەڭەستەر تاقىرىپ بەكٸتكەن تۇستا ەڭ ٶزەكتٸ ەرٸ زەرتتەلمەي جاتقان تىڭ سالالارعا جٸتٸ كٶڭٸل بٶلمەيدٸ. بٸر كەزدەرٸ باسپاسٶز تاريحىنا كٶبٸرەك دەن قويعان بولسا, بٷگٸندە «پەلەنشەكەڭنٸڭ پۋبليتسيستيكاسى», «تٷگەنشەكەڭنٸڭ رەداكتورلىعى» سەكٸلدٸ قامتيتىن اياسى تار, ماڭىزى تٶمەن ماداققا تولى تاقىرىپتارمەن تىم ۇساقتالىپ كەتتٸ.
سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى قابىلداعاندا, ولاردىڭ تاقىرىپتارىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸنە جٸتٸ كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ اسا قاجەت.
اتالمىش جايلاردىڭ بەرٸ دە بولاشاق جۋرناليستەردٸ ساپالى ەرٸ قاجەتتٸ وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلٸ كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر.
بٷگٸندە جۋرناليستيكا تەوريياسىنىڭ تۇجىرىمدامالارى مەن پراكتيكالىق قىزمەتتەرٸنٸڭ تەسٸلدەرٸن رەفورمالاۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸ تۋىنداپ وتىرعاندا ەسكٸ جٷيە تۇسىندا جارىق كٶرگەن وقۋلىقتارمەن ستۋدەنتتەردٸ الدارقاتۋ قيسىنسىز. كەڭەس وداعى تۇسىندا جارىق كٶرگەن, بٸر يدەولوگييانىڭ تار شەڭبەرٸندە تۇنشىقتىرىلعان, ەلەمدٸك وزىق ويدان الشاق, كٶبٸنەسە كومپارتييانىڭ كەزەكتٸ سەزدەرٸ مەن پلەنۋمدارىنىڭ شەشٸمدەرٸنەن ۇزىن سونار سٸلتەمەلەر جاسالعان, قۇرعاق ۋاعىزداردان تۇراتىن وقۋ قۇرالدارى مەن ەدەبيەتتەردٸ قازٸرگٸ جاستاردىڭ تالعامدارىنا ساي كەلەدٸ دەۋگە ەش نەگٸز جوق. سٶيتە تۇرا, وعان بالاما وقۋلىقتار انا تٸلٸمٸزدە جاسالىپ ٷلگەرمەگەندٸكتەن جوو-نىڭ كٶپ لەكتورلارى سول وقۋلىقتاردى نەمەسە رەسەيدٸڭ ەدەبيەتتەرٸن قولدانۋعا مەجبٷر بولىپ جٷر.
جۋرناليستيكا ماماندىعىنا ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ جالپى مازمۇنىنىڭ ٶزٸ ستۋدەنتتەردٸڭ شىعارماشىلىق وي ٶرٸستەرٸن كەڭەيتۋگە, سٶيلەۋ جەنە جازۋ مەدەنيەتتەرٸن ارتتىرۋلارىنا ىقپال ەتەرلٸكتەي, ولاردى اقپارات الۋ جولىنداعى العىرلىققا, باتىلدىققا باۋليتىنداي باعىتتا جەنە جالپى بازالىق بٸلٸم بەرەتٸن پەندەرمەن ساباقتاسارلىقتاي بولۋعا تيٸس.
ونىڭ سىرتىندا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرٸندە سٶيلەۋ جەنە قارىم-قاتىناس مەدەنيەتٸ, كەسٸبي ەتيكا, ەستەتيكا, ەلەۋمەتتٸك پسيحولوگييا, ساياساتتانۋ, ەكونوميكا, قۇقىقتانۋ سەكٸلدٸ پەندەردٸڭ ساپالى وقىتىلۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلۋىمەن قاتار, جۋرناليستەردٸ دەل وسى سالالاردىڭ بازاسىندا دايارلاۋ قاجەت دەپ بٸلەمٸز. جۋرناليست-قۇقىقتانۋشى, جۋرناليست-ەكونوميست, جۋرناليست-ساياساتتانۋشى, جۋرناليست-باعدارلاماشى, ت.س.س. قوس ماماندىق بويىنشا دايارلاسا, تٸپتٸ تيٸمدٸ بولار ەدٸ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا جارىق كٶرگەن وقۋلىقتاردىڭ كٶبٸنەن تەجٸريبەلٸك ٸس قىزمەتكە قاجەت اقىل-كەڭەستەردٸ, بٷگٸنگٸ باق تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنەن جاندى مىسالدار مەن جان-جاقتى مول ماعلۇماتتار بەرەتٸن تىڭ ٸزدەنٸستەردٸڭ ٸزٸن ٶتە از كٶرەمٸز. سوندىقتان, جوو-داعى ەرٸپتەستەرٸمٸز رەسەي وقۋلىقتارىنا عانا بٸر جاقتى سٷيەنٸپ كەلەدٸ.
وسى ورايدا اقش جۋرناليستيكاسىنىڭ تەجٸريبەلٸك ٸس قىزمەتكە بەيٸمدەلگەن, قىسقا دا نۇسقا, كٷردەلٸ ۇعىمداردىڭ ٶزٸن قاراپايىم تەسٸلمەن ۇتىمدى تٷسٸندٸرگەن, كٶڭٸلگە قونىمدى ەرٸ تارتىمدى وقۋلىقتارىن اۋدارىپ, قولدانىسقا ەنگٸزۋدٸڭ اسا پايدالى ەكەندٸگٸن اتاپ ايتۋ لەزٸم.
جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا وتاندىق عالىمدارىمىز بەن ەدٸسكەرلەرٸمٸزدٸڭ تۋىندىلارى بارشىلىق. ونى جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. الايدا, ولاردىڭ باستىرعان وقۋلىقتارىنىڭ تارالىمى از بولعاندىقتان, بٸر عانا وقۋ ورنىنىڭ اياسىنان شىعا المايدى, ٶزگە ەرٸپتەستەرگە جەتپەيدٸ. سونىمەن قاتار, جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا شىعارىلعان وقۋلىقتارعا, كٸتاپتارعا, ەدٸستەمەلٸك ەڭبەكتەرگە رەتسەنزييالار جازىلمايدى, تالداۋلار جاسالمايدى, مەرزٸمدٸ باسپاسٶز ارقىلى ناسيحاتتالمايدى.
سٶز سوڭىندا, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ نازارىنا ٷش ماڭىزدى ۇسىنىستى جولداعان جٶن دەپ بٸلەمٸز:
بٸرٸنشٸدەن, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن جۋرناليستٸك بٸلٸم بەرەتٸن جوو-دا قولدانىلاتىن وقۋلىقتار مەن ەدەبيەتتەر باسىپ شىعارۋمەن تٸكەلەي اينالىساتىن رەداكتسييالىق القا ۇيىمداستىرىلسا. ولار باسپاعا ەزٸرلەنگەن وقۋلىقتارمەن الدىن الا تانىسىپ, جارىققا شىعارىلۋىنا رۇقسات بەرەتٸن مەحانيزمدٸ قالىپتاستىرسا. مۇنداي شاعىن شتاتتى استاناداعى رەسپۋبليكالىق «وقۋلىق» عىلىمي-تەجٸريبەلٸك ورتالىعىنىڭ بٶلٸمٸ ەتٸپ اشۋعا دا بولار ەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, جۋرناليستيكانىڭ مەملەكەتتٸك ستاندارتىنا, بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا باقىلاۋ جاسايتىن بٸلٸكتٸ جۋرناليست مامان ينسپەكتور تاعايىنداۋ, مينيسترلٸكتە تۇراقتى جۇمىس ٸستەتۋ قاجەت;
ٷشٸنشٸدەن, جۋرناليستەردٸ قازٸرگٸدەي قىزىل تٸل بەزەپ, قۇرعاق ۋاعىز ايتۋعا بەيٸمدەيتٸن ماماندىقتىڭ بازاسىندا ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەكونوميكا نەمەسە زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ تٸكەلەي بٶلٸمٸنە اينالدىرىپ ٶزگەرتسە, سونداي-اق, جەكە فاكۋلتەت ەمەس, كەرٸسٸنشە, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ دەربەس, دارا كافەدراسى ەتٸپ قايتا جاساقتاسا, قازٸرگٸ باق-دىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتٸن ساپالى ماماندار دايارلاپ شىعارۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى.
سوندا عانا باق مەنەدجمەنتٸ جولعا قويىلادى جەنە شىنايى قوعامدىق پٸكٸردٸ قالىپتاستىراتىن, اقپارات نارىعىندا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جۋرناليستەر قالىپتاسپاق.
سايىپ كەلگەندە, ساپالى دايىندالعان مىقتى جۋرناليست ماماندار ەلٸمٸزدٸڭ اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن ساقتاي الادى دەپ بٸلەمٸز.
قۋاندىق شاماحايۇلى,
قر مەدەنيەت قايراتكەرٸ,
حالىقارالىق جۋرناليست
