sýret: Ádebiet portaly
Búgingi qazaq ádebietindegi kórnekti qalamgerlerdiń biri de biregeii - Ákim Tarazi. Onyń shyǵarmalary qai kezde de joǵary baǵalanyp, oqyrmannyń ystyq yqylasyna bólenip keledi. Myrzatai Joldasbekulynyń sózimen aitsaq, "Ákim Tarazi – segiz qyrly, bir syrly qalamger, tereń oidyń adamy, filosof jazýshy, kánigi zertteýshi, taǵylymdy tarihshy, kóne muralarymyzdyń bitigshisi".
Osydan eki jyl buryn «Qazaqstan» ulttyq arnasynda jaryq kórgen derekti filmde qalamgerdiń ǵumyrbaiany men shyǵarmashylyq joly keńinen sóz bolady. Elimizge tanymal tulǵalardyń ómiri men jetistikterine arnalǵan «Tulǵa» baǵdarlamasynda jazýshynyń bolmysy men beinesin tolyq hám jan-jaqty ashýǵa erekshe mán berilgen.
Jaratqannyń pendesiniń mańdaiyna jazyp bergen ǵumyry bar. "Shyr etip jer betine túskende sol jazýy bolady" desedi. Týǵan-týysy, ómirde qandai adamdarmen jolyǵyp, óziniń kim bolary aishyqtalyp turmaq eken. Biz ony taǵdyr dep jatamyz.
Taptalyp, janshylǵan qazaq janynyń bostandyǵy úshin ómirin sarp etip, kúlli Túrki álemin biriktirýdi maqsut tutqan qairatker Mustafa Shoqaidyń rýhyna taǵzym etilip túsirilgen, tanymal rejisser Satybaldy Narymbetovtiń kórkem týyndysy 2008 jyly kórermengen jol tartqan edi.
Shyny kerek, bul týyndy - ultty saqtap qalý jolynda kúresken Alash azamattarynyń ómiri men eńbegine arnalǵan tuńǵysh shyǵarma. Otandyq kinomatografiiaǵa tyń dúnie bop kelgen «Mustafa Shoqai» filmi stsenariiiniń avtory - Ákim Tarazi. Aldymen roman kúiinde qaǵaz betine túsken iri jumys, artynsha ekranda kórinis tapqan.
Óz kezeginde, belgili rejisser jazýshy týraly ózekjardy oilaryn ortaǵa salyp, pikir bildirgen-di.
«Ákim aǵa – keń, jaidary. Biraq kózinde bir siqyr bar. Suraq qoiyp, áńgimelesip baryp, bir sátte Ákim aǵanyń kózine qarasańyz, deńeńniń bári jybyrlai bastaidy, ózinen-óziń qýystana bastaisyń. Kúle otyryp kózben synaidy. Ákim aǵanyń shyǵarmalarynda osy kózqaras bar. Ironiia, iýmor, sochývstvie i vzgliad so storony deidi kino tilinde. Meniń onyń bárin oqyp shyqtym dep maqtana alamyn», – deidi Satybaldy Narymbetov.
Derekti filmde jazýshy soǵys kezine tuspa-tus kelgen balalyq shaǵy týraly syr shertip, kórgen qiyndyqtary men aýyrtpalyqtary jaily da aityp beredi.
«Atam Áshim degen kisi meni "ái, tentek" deitin, al men atama riza bolýshy em. Ara-arasynda "ái, tentek, beri kel. Ái, tentek, júr. Ái, Ákishim" dep qoiatyn erkeletip. Keiin dostarym túrli-túrli at qoiyp júrdi ǵoi», - dep saǵyna eske alady qalamger.
Ákeden tartqanda Ákim Úrtaiuly Áshimov 1933 jyly qyrkúiekte Jambyl óńirinde dúniege keldi. 7-8 jasynda ákesi maidanǵa attanyp ketedi de, jetkinshek jaqyn-jýyqtyń tabyldyryǵynda júrip eseiedi. Osylaisha, soǵys alysta júrip jatsa da, eldiń eńsesin túsirip ketti.
«Bir aitatyny bar: "Ákemdi sondai saǵyndym da, túnniń ishinde tósegimnen atyp turyp, úidiń syrtyna bardym. Aspanǵa qarasam, juldyzdar jamyrap turǵan". Keremet juldyzdarǵa qarap, «áke, qaitshy úige, saǵyndym seni» degen ǵoi. Eki kúnnen keiin papasy kelgen.
Ákesi soǵysta júrgen kezde marapattalmaq bolypty. Orden alýy kerek bolǵan. Sonda aitypty: «Osynyń ornyna men bir aptaǵa úiime baryp kelýge múmkindik bar ma» dep. Sóitip, ol kisini maidannan eline jiberipti», - deidi qalamgerdiń jary.
Mektepti aiaqtap, Almatydaǵy pedagogikalyq institýtqa túsip, soǵystan kelip kózben kórgendi qaǵaz betinde sýrettep júrgen jazýshylardy izdep júrip oqidy. Ózi de gazet-jýrnaldarǵa shaǵyn feleton, áńgimeler jazyp júredi. Sol ekpinmen Máskeýdegi joǵary stsenarlik kýrstarǵa oqýǵa túsip ketedi.
Kinotanýshy Názira Rahmanqyzy: «Alpysynshy jyldary Máskeýde eń alǵashqy joǵary stsenarlik kýrs ashylady. Ákim Tarazi - sol jerge oqýǵa túsken alǵashqy qazaq. Ol - eń alǵash ret kásibi kinodramatýrgiiaǵa oqyp kelgen qazaq. Ol kezde arnaiy baryp oqyp kelgen mamandar joqtyń qasy ǵoi. Tipti, shynyn aitqanda, rejisserler de joq bolatyn bul tusta.
62 jyly ol diplomdyq jumys retinde "Jazira" degen kinostsenarii jazady. Sol kinostsenarii Máskeýdiń ózinde kóp kinogerlerdiń nazaryn aýdartady...
...Kino arqyly, kinostsenarii arqyly ádebietke keletin jazýshylardyń sany óte az. Eger bir adam bolsa, ol – Ákim Tarazi, ekeý bolsa sonyń biri – Ákim Tarazi» dei kele, jazýshynyń stsenariii boiynsha túsirilgen Májit Begalinniń «Tulpardyń izi» (1964 jyly) filmi týraly keńinen baiandaidy.
Aqyn, jazýshy Ularbek Nurǵalymuly Ákim Tarazidiń adamnyń jan dúniesin asqan dáldikpen beretinin atap ótedi.
«Jazardyń aldynda ábden janymdy tazalaimyn. Janymdy. Tazalap baryp otyram. Sebebi sen taza nietpen jazýyń kerek. Óziń aram bolsań, jazǵanyńnyń bári aramdyqqa qarai súirep ketedi. Aram adamnan jaqsy sóz shyqpaidy eshqashan», - deidi jazýshy.
Ákim Tarazi adaldyqty tý etti, ne istese de, qandai shyǵarma jazylmasa da, ol aldymen ishki tsenzýradan ótýi kerek boldy.
«Qazaqfilm» kinostýdiiasynda stsenarlik redaktsiianyń alqa múshesi, bas redaktory bolyp júrip, Kamal Smaiylov siiaqty daryndy menedjerdiń muryndyq bolýymen jaryqqa «Qarlyǵashtyń quiryǵy nege aiyr» atty animatsiialyq filmi shyqty. Ańǵarsaq, kúni búginge deiin teńdesi joq klassika eken.
Ákim Tarazi qyzmetpen birge shyǵarmashylyǵyn da qaldyrǵan joq. Toǵyz jyl Qazaqstan kinomatografiialyq odaǵy basqarmasynyń birinshi hatshysy boldy. Al, 1986 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń hatshysy qyzmetine taǵaiyndaldy.
«Ákim Tarazi shyǵarmashylyǵynyń negizinde jatqan dúnie – sananyń erkindigi. Adamnyń azattyǵy, óziniń azattyǵy. «Tasjarǵan» romanynda ol bas keiipker Omardyń beinesimen Keńes úkimetimen kúresedi. Ol erte shyqqan roman. Biraq obraz arqyly berip otyr.
«Qorqaý juldyz» romanynda Tuńǵatar degen bas keiipker bar ǵoi, janama, ekinshi plandaǵy bas keiipker dep aitýǵa bolady. Ony “sabaq júrgizgende ózinshe metodpen júrgizedi” dep aiyptaǵan. Sonda ol aitady: “baǵdarlama bir bolsa, oqýlyq birdei bolsa, onyń oqytylý-júrgizilý tásili birdei bolsa, men sabaqty ózimshe bermesem, onda qalai bolady, sonda búkil adam bir adam bop shyǵa ma?..”
Mine, osylai kúres júrgizedi», - deidi aqyn Ularbek Nurǵalymuly.
Jazýshy “meniń obrazdarym - ainalamdaǵy adamdar” deidi. Bireýden qandai da bir erekshe minez kórip qalsa, erteńime azyq bolsyn dep kúndeligine túrtip qoiady eken.
Qalamgerdiń jary «ákim aǵa týraly jazý óte kúrdeli. Biraq Ákim aǵań haqynda menen basqa eshkim jaza almaidy. Maǵan aýyr, bilesiz be?..» dei kele, onyń qandai qiyndyqtardan, qarama-qaishylyqtardan ótkenin tolǵanyspen aitady.
«Ómirde bir-birine uqsas adamdar kezdesetin siiaqty. Múmkin, meniń óz jasymda, ózimniń qatarymda maǵan uqsaityn adam bolmai, men Ákim aǵańa kezdesken siiaqtymyn. Ol kisi de óz dáýirinde, óz zamanynda, óz qatarlastarynyń arasynan ózi siiaqty adam tappai, meni kezdestirgen siiaqty», - deidi ol.
Sóz arasynda jazýshynyń uly Alpamys Úrtai ata-anasy hám alǵan tárbiesi týraly oiyn bildirse, «sýretkerdiń janyn shynaiy sýretker ǵana uǵar» demekshi, jary Roza Muqanova onyń bolmysy jaily ashyq aityp, azamattyǵy, iriligi, kisiligi, imandylyǵy basym ekenin tilge tiek etedi.
«Bizdiń otbasynda bir tabiǵi tártiptilik, sypaiylyq, mádeniettilik qalyptasqan. Ol qai kezde keldi, oǵan qalai keldik, men naqty bilmeimin. Ol solai bastalǵan» - deidi Roza Qajyǵaliqyzy.
Qos shyǵarmashylyq iesiniń tabysýynan eki bala dúniege kelgen. Alpamys jáne Arýza. Tuńǵyshtary Alpamys Úrtai búginde Japoniianyń Nagoia ýniversitetinde avtomatty injiniring mamandyǵy boiynsha tálim alyp jatyr.
«Men aralaspaimyn. Taǵdyrdy Alla beredi» degen qalamger, ulynyń oqýǵa túsken shaǵy týraly esteligin yqylaspen bólisip, anasy uiada kórgen tárbiesi hám bilimi jaily sóz qozǵaidy.
«Meniń ákem jazǵan áńgimelerinde bir keiipker negizinde onyń ózin sipattap turady ǵoi. Sol keiipkerlerdiń oilaǵan oiy men jasaǵan isterine qarai ózimdi tanyp qalatyn tustar bolady. Mysaly, «Andreidegi» ákemniń oilary men jasaǵan sheshimderi, dostarymen qarym-qatynasynan, ákem men anamnyń tárbiesin kórgendikten, ózime bailanysty dúnielerdi baiqaimyn», - deidi uly Alpamys.
Al Ákim Tarazi óz sózin: «Árine, men Allaǵa senem. Alla múmkin meniń tilegimnen ákemdi aman alyp qalǵan shyǵar. Máskeýdiń túbindegi Mytishiden Berlinge deiin barǵanda, bir-aq ret oq oń aiaǵynyń ókshesin julyp ketken...
Armanym – úi-ishimniń amandyǵyn tileimin. Balalarymnyń úlken azamat bolýyn tileimin. Roza ekeýmiz solardyń qýanyshyna kýá bop júrsek eken deimin. Sodan keiin qazaǵym aman bolsa eken dep tileimin. Nieti taza, peiili taza adamdar aman bolsyn» dep túiindeidi.
P.S: Memlekettik syilyqtyń laýreaty, kórnekti jazýshy, dramatýrg, stsenarist Ákim Tarazi buǵan deiin aitqan bir sózinde «er etigimen qan keshken almaǵaiyp kezeńderde ulttyń uly urany – Táýelsizdik bolǵanyn» tilge tiek etedi.
«Elim dep emirengen jas bozdaqqa jalyn bergen, jatsa túsinen, tursa esinen ketpegen qasietti sóz taǵy da osy – Táýelsizdik. Qazaq halqy osy armanǵa qol jetkizip, búginde egemendi elge ainaldy. Ár adamnyń ómirbaiany bolatyny sekildi, ár ulttyń da ómirbaiany bolady. Bizdiń ulttyń keshken mehnaty, kórgen qasireti qanshalyq kóp bolsa da, baqyty da sondai baiandy, máńgilik bolady dep senemin», – deidi jazýshy.
Endeshe, Tarazi týyndylary azat eldiń aspanynda ǵasyrdan ǵasyrǵa kóship, keler urpaqpen birge jasai bereri kámil.
