سۋرەت: ەدەبيەت پورتالى
بٷگٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ كٶرنەكتٸ قالامگەرلەردٸڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ - ەكٸم تارازي. ونىڭ شىعارمالارى قاي كەزدە دە جوعارى باعالانىپ, وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنٸپ كەلەدٸ. مىرزاتاي جولداسبەكۇلىنىڭ سٶزٸمەن ايتساق, "ەكٸم تارازي – سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى قالامگەر, تەرەڭ ويدىڭ ادامى, فيلوسوف جازۋشى, كەنٸگٸ زەرتتەۋشٸ, تاعىلىمدى تاريحشى, كٶنە مۇرالارىمىزدىڭ بٸتٸگشٸسٸ".
وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن «Qazaqstan» ۇلتتىق ارناسىندا جارىق كٶرگەن دەرەكتٸ فيلمدە قالامگەردٸڭ عۇمىربايانى مەن شىعارماشىلىق جولى كەڭٸنەن سٶز بولادى. ەلٸمٸزگە تانىمال تۇلعالاردىڭ ٶمٸرٸ مەن جەتٸستٸكتەرٸنە ارنالعان «تۇلعا» باعدارلاماسىندا جازۋشىنىڭ بولمىسى مەن بەينەسٸن تولىق ھەم جان-جاقتى اشۋعا ەرەكشە مەن بەرٸلگەن.
جاراتقاننىڭ پەندەسٸنٸڭ ماڭدايىنا جازىپ بەرگەن عۇمىرى بار. "شىر ەتٸپ جەر بەتٸنە تٷسكەندە سول جازۋى بولادى" دەسەدٸ. تۋعان-تۋىسى, ٶمٸردە قانداي ادامدارمەن جولىعىپ, ٶزٸنٸڭ كٸم بولارى ايشىقتالىپ تۇرماق ەكەن. بٸز ونى تاعدىر دەپ جاتامىز.
تاپتالىپ, جانشىلعان قازاق جانىنىڭ بوستاندىعى ٷشٸن ٶمٸرٸن سارپ ەتٸپ, كٷللٸ تٷركٸ ەلەمٸن بٸرٸكتٸرۋدٸ ماقسۇت تۇتقان قايراتكەر مۇستافا شوقايدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتٸلٸپ تٷسٸرٸلگەن, تانىمال رەجيسسەر ساتىبالدى نارىمبەتوۆتٸڭ كٶركەم تۋىندىسى 2008 جىلى كٶرەرمەنگەن جول تارتقان ەدٸ.
شىنى كەرەك, بۇل تۋىندى - ۇلتتى ساقتاپ قالۋ جولىندا كٷرەسكەن الاش ازاماتتارىنىڭ ٶمٸرٸ مەن ەڭبەگٸنە ارنالعان تۇڭعىش شىعارما. وتاندىق كينوماتوگرافيياعا تىڭ دٷنيە بوپ كەلگەن «مۇستافا شوقاي» فيلمٸ ستسەنارييٸنٸڭ اۆتورى - ەكٸم تارازي. الدىمەن رومان كٷيٸندە قاعاز بەتٸنە تٷسكەن ٸرٸ جۇمىس, ارتىنشا ەكراندا كٶرٸنٸس تاپقان.
ٶز كەزەگٸندە, بەلگٸلٸ رەجيسسەر جازۋشى تۋرالى ٶزەكجاردى ويلارىن ورتاعا سالىپ, پٸكٸر بٸلدٸرگەن-دٸ.
«ەكٸم اعا – كەڭ, جايدارى. بٸراق كٶزٸندە بٸر سيقىر بار. سۇراق قويىپ, ەڭگٸمەلەسٸپ بارىپ, بٸر سەتتە ەكٸم اعانىڭ كٶزٸنە قاراساڭىز, دەڭەڭنٸڭ بەرٸ جىبىرلاي باستايدى, ٶزٸنەن-ٶزٸڭ قۋىستانا باستايسىڭ. كٷلە وتىرىپ كٶزبەن سىنايدى. ەكٸم اعانىڭ شىعارمالارىندا وسى كٶزقاراس بار. يرونييا, يۋمور, سوچۋۆستۆيە ي ۆزگلياد سو ستورونى دەيدٸ كينو تٸلٸندە. مەنٸڭ ونىڭ بەرٸن وقىپ شىقتىم دەپ ماقتانا الامىن», – دەيدٸ ساتىبالدى نارىمبەتوۆ.
دەرەكتٸ فيلمدە جازۋشى سوعىس كەزٸنە تۇسپا-تۇس كەلگەن بالالىق شاعى تۋرالى سىر شەرتٸپ, كٶرگەن قيىندىقتارى مەن اۋىرتپالىقتارى جايلى دا ايتىپ بەرەدٸ.
«اتام ەشٸم دەگەن كٸسٸ مەنٸ "ەي, تەنتەك" دەيتٸن, ال مەن اتاما ريزا بولۋشى ەم. ارا-اراسىندا "ەي, تەنتەك, بەرٸ كەل. ەي, تەنتەك, جٷر. ەي, ەكٸشٸم" دەپ قوياتىن ەركەلەتٸپ. كەيٸن دوستارىم تٷرلٸ-تٷرلٸ ات قويىپ جٷردٸ عوي», - دەپ ساعىنا ەسكە الادى قالامگەر.
ەكەدەن تارتقاندا ەكٸم ٷرتايۇلى ەشٸموۆ 1933 جىلى قىركٷيەكتە جامبىل ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلدٸ. 7-8 جاسىندا ەكەسٸ مايدانعا اتتانىپ كەتەدٸ دە, جەتكٸنشەك جاقىن-جۋىقتىڭ تابىلدىرىعىندا جٷرٸپ ەسەيەدٸ. وسىلايشا, سوعىس الىستا جٷرٸپ جاتسا دا, ەلدٸڭ ەڭسەسٸن تٷسٸرٸپ كەتتٸ.
«بٸر ايتاتىنى بار: "ەكەمدٸ سونداي ساعىندىم دا, تٷننٸڭ ٸشٸندە تٶسەگٸمنەن اتىپ تۇرىپ, ٷيدٸڭ سىرتىنا باردىم. اسپانعا قاراسام, جۇلدىزدار جامىراپ تۇرعان". كەرەمەت جۇلدىزدارعا قاراپ, «ەكە, قايتشى ٷيگە, ساعىندىم سەنٸ» دەگەن عوي. ەكٸ كٷننەن كەيٸن پاپاسى كەلگەن.
ەكەسٸ سوعىستا جٷرگەن كەزدە ماراپاتتالماق بولىپتى. وردەن الۋى كەرەك بولعان. سوندا ايتىپتى: «وسىنىڭ ورنىنا مەن بٸر اپتاعا ٷيٸمە بارىپ كەلۋگە مٷمكٸندٸك بار ما» دەپ. سٶيتٸپ, ول كٸسٸنٸ مايداننان ەلٸنە جٸبەرٸپتٸ», - دەيدٸ قالامگەردٸڭ جارى.
مەكتەپتٸ اياقتاپ, الماتىداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا تٷسٸپ, سوعىستان كەلٸپ كٶزبەن كٶرگەندٸ قاعاز بەتٸندە سۋرەتتەپ جٷرگەن جازۋشىلاردى ٸزدەپ جٷرٸپ وقيدى. ٶزٸ دە گازەت-جۋرنالدارعا شاعىن فەلەتون, ەڭگٸمەلەر جازىپ جٷرەدٸ. سول ەكپٸنمەن مەسكەۋدەگٸ جوعارى ستسەنارلٸك كۋرستارعا وقۋعا تٷسٸپ كەتەدٸ.
كينوتانۋشى نەزيرا راحمانقىزى: «الپىسىنشى جىلدارى مەسكەۋدە ەڭ العاشقى جوعارى ستسەنارلٸك كۋرس اشىلادى. ەكٸم تارازي - سول جەرگە وقۋعا تٷسكەن العاشقى قازاق. ول - ەڭ العاش رەت كەسٸبي كينودراماتۋرگيياعا وقىپ كەلگەن قازاق. ول كەزدە ارنايى بارىپ وقىپ كەلگەن ماماندار جوقتىڭ قاسى عوي. تٸپتٸ, شىنىن ايتقاندا, رەجيسسەرلەر دە جوق بولاتىن بۇل تۇستا.
62 جىلى ول ديپلومدىق جۇمىس رەتٸندە "جازيرا" دەگەن كينوستسەناريي جازادى. سول كينوستسەناريي مەسكەۋدٸڭ ٶزٸندە كٶپ كينوگەرلەردٸڭ نازارىن اۋدارتادى...
...كينو ارقىلى, كينوستسەناريي ارقىلى ەدەبيەتكە كەلەتٸن جازۋشىلاردىڭ سانى ٶتە از. ەگەر بٸر ادام بولسا, ول – ەكٸم تارازي, ەكەۋ بولسا سونىڭ بٸرٸ – ەكٸم تارازي» دەي كەلە, جازۋشىنىڭ ستسەنارييٸ بويىنشا تٷسٸرٸلگەن مەجيت بەگاليننٸڭ «تۇلپاردىڭ ٸزٸ» (1964 جىلى) فيلمٸ تۋرالى كەڭٸنەن باياندايدى.
اقىن, جازۋشى ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى ەكٸم تارازيدٸڭ ادامنىڭ جان دٷنيەسٸن اسقان دەلدٸكپەن بەرەتٸنٸن اتاپ ٶتەدٸ.
«جازاردىڭ الدىندا ەبدەن جانىمدى تازالايمىن. جانىمدى. تازالاپ بارىپ وتىرام. سەبەبٸ سەن تازا نيەتپەن جازۋىڭ كەرەك. ٶزٸڭ ارام بولساڭ, جازعانىڭنىڭ بەرٸ ارامدىققا قاراي سٷيرەپ كەتەدٸ. ارام ادامنان جاقسى سٶز شىقپايدى ەشقاشان», - دەيدٸ جازۋشى.
ەكٸم تارازي ادالدىقتى تۋ ەتتٸ, نە ٸستەسە دە, قانداي شىعارما جازىلماسا دا, ول الدىمەن ٸشكٸ تسەنزۋرادان ٶتۋٸ كەرەك بولدى.
«قازاقفيلم» كينوستۋديياسىندا ستسەنارلٸك رەداكتسييانىڭ القا مٷشەسٸ, باس رەداكتورى بولىپ جٷرٸپ, كامال سمايىلوۆ سيياقتى دارىندى مەنەدجەردٸڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جارىققا «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر» اتتى انيماتسييالىق فيلمٸ شىقتى. اڭعارساق, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تەڭدەسٸ جوق كلاسسيكا ەكەن.
ەكٸم تارازي قىزمەتپەن بٸرگە شىعارماشىلىعىن دا قالدىرعان جوق. توعىز جىل قازاقستان كينوماتوگرافييالىق وداعى باسقارماسىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولدى. ال, 1986 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى قىزمەتٸنە تاعايىندالدى.
«ەكٸم تارازي شىعارماشىلىعىنىڭ نەگٸزٸندە جاتقان دٷنيە – سانانىڭ ەركٸندٸگٸ. ادامنىڭ ازاتتىعى, ٶزٸنٸڭ ازاتتىعى. «تاسجارعان» رومانىندا ول باس كەيٸپكەر وماردىڭ بەينەسٸمەن كەڭەس ٷكٸمەتٸمەن كٷرەسەدٸ. ول ەرتە شىققان رومان. بٸراق وبراز ارقىلى بەرٸپ وتىر.
«قورقاۋ جۇلدىز» رومانىندا تۇڭعاتار دەگەن باس كەيٸپكەر بار عوي, جاناما, ەكٸنشٸ پلانداعى باس كەيٸپكەر دەپ ايتۋعا بولادى. ونى “ساباق جٷرگٸزگەندە ٶزٸنشە مەتودپەن جٷرگٸزەدٸ” دەپ ايىپتاعان. سوندا ول ايتادى: “باعدارلاما بٸر بولسا, وقۋلىق بٸردەي بولسا, ونىڭ وقىتىلۋ-جٷرگٸزٸلۋ تەسٸلٸ بٸردەي بولسا, مەن ساباقتى ٶزٸمشە بەرمەسەم, وندا قالاي بولادى, سوندا بٷكٸل ادام بٸر ادام بوپ شىعا ما?..”
مٸنە, وسىلاي كٷرەس جٷرگٸزەدٸ», - دەيدٸ اقىن ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى.
جازۋشى “مەنٸڭ وبرازدارىم - اينالامداعى ادامدار” دەيدٸ. بٸرەۋدەن قانداي دا بٸر ەرەكشە مٸنەز كٶرٸپ قالسا, ەرتەڭٸمە ازىق بولسىن دەپ كٷندەلٸگٸنە تٷرتٸپ قويادى ەكەن.
قالامگەردٸڭ جارى «ەكٸم اعا تۋرالى جازۋ ٶتە كٷردەلٸ. بٸراق ەكٸم اعاڭ حاقىندا مەنەن باسقا ەشكٸم جازا المايدى. ماعان اۋىر, بٸلەسٸز بە?..» دەي كەلە, ونىڭ قانداي قيىندىقتاردان, قاراما-قايشىلىقتاردان ٶتكەنٸن تولعانىسپەن ايتادى.
«ٶمٸردە بٸر-بٸرٸنە ۇقساس ادامدار كەزدەسەتٸن سيياقتى. مٷمكٸن, مەنٸڭ ٶز جاسىمدا, ٶزٸمنٸڭ قاتارىمدا ماعان ۇقسايتىن ادام بولماي, مەن ەكٸم اعاڭا كەزدەسكەن سيياقتىمىن. ول كٸسٸ دە ٶز دەۋٸرٸندە, ٶز زامانىندا, ٶز قاتارلاستارىنىڭ اراسىنان ٶزٸ سيياقتى ادام تاپپاي, مەنٸ كەزدەستٸرگەن سيياقتى», - دەيدٸ ول.
سٶز اراسىندا جازۋشىنىڭ ۇلى الپامىس ٷرتاي اتا-اناسى ھەم العان تەربيەسٸ تۋرالى ويىن بٸلدٸرسە, «سۋرەتكەردٸڭ جانىن شىنايى سۋرەتكەر عانا ۇعار» دەمەكشٸ, جارى روزا مۇقانوۆا ونىڭ بولمىسى جايلى اشىق ايتىپ, ازاماتتىعى, ٸرٸلٸگٸ, كٸسٸلٸگٸ, يماندىلىعى باسىم ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتەدٸ.
«بٸزدٸڭ وتباسىندا بٸر تابيعي تەرتٸپتٸلٸك, سىپايىلىق, مەدەنيەتتٸلٸك قالىپتاسقان. ول قاي كەزدە كەلدٸ, وعان قالاي كەلدٸك, مەن ناقتى بٸلمەيمٸن. ول سولاي باستالعان» - دەيدٸ روزا قاجىعاليقىزى.
قوس شىعارماشىلىق يەسٸنٸڭ تابىسۋىنان ەكٸ بالا دٷنيەگە كەلگەن. الپامىس جەنە ارۋزا. تۇڭعىشتارى الپامىس ٷرتاي بٷگٸندە جاپونييانىڭ ناگويا ۋنيۆەرسيتەتٸندە اۆتوماتتى ينجينيرينگ ماماندىعى بويىنشا تەلٸم الىپ جاتىر.
«مەن ارالاسپايمىن. تاعدىردى اللا بەرەدٸ» دەگەن قالامگەر, ۇلىنىڭ وقۋعا تٷسكەن شاعى تۋرالى ەستەلٸگٸن ىقىلاسپەن بٶلٸسٸپ, اناسى ۇيادا كٶرگەن تەربيەسٸ ھەم بٸلٸمٸ جايلى سٶز قوزعايدى.
«مەنٸڭ ەكەم جازعان ەڭگٸمەلەرٸندە بٸر كەيٸپكەر نەگٸزٸندە ونىڭ ٶزٸن سيپاتتاپ تۇرادى عوي. سول كەيٸپكەرلەردٸڭ ويلاعان ويى مەن جاساعان ٸستەرٸنە قاراي ٶزٸمدٸ تانىپ قالاتىن تۇستار بولادى. مىسالى, «اندرەيدەگٸ» ەكەمنٸڭ ويلارى مەن جاساعان شەشٸمدەرٸ, دوستارىمەن قارىم-قاتىناسىنان, ەكەم مەن انامنىڭ تەربيەسٸن كٶرگەندٸكتەن, ٶزٸمە بايلانىستى دٷنيەلەردٸ بايقايمىن», - دەيدٸ ۇلى الپامىس.
ال ەكٸم تارازي ٶز سٶزٸن: «ەرينە, مەن اللاعا سەنەم. اللا مٷمكٸن مەنٸڭ تٸلەگٸمنەن ەكەمدٸ امان الىپ قالعان شىعار. مەسكەۋدٸڭ تٷبٸندەگٸ مىتيششيدەن بەرلينگە دەيٸن بارعاندا, بٸر-اق رەت وق وڭ اياعىنىڭ ٶكشەسٸن جۇلىپ كەتكەن...
ارمانىم – ٷي-ٸشٸمنٸڭ اماندىعىن تٸلەيمٸن. بالالارىمنىڭ ٷلكەن ازامات بولۋىن تٸلەيمٸن. روزا ەكەۋمٸز سولاردىڭ قۋانىشىنا كۋە بوپ جٷرسەك ەكەن دەيمٸن. سودان كەيٸن قازاعىم امان بولسا ەكەن دەپ تٸلەيمٸن. نيەتٸ تازا, پەيٸلٸ تازا ادامدار امان بولسىن» دەپ تٷيٸندەيدٸ.
P.S: مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كٶرنەكتٸ جازۋشى, دراماتۋرگ, ستسەناريست ەكٸم تارازي بۇعان دەيٸن ايتقان بٸر سٶزٸندە «ەر ەتٸگٸمەن قان كەشكەن الماعايىپ كەزەڭدەردە ۇلتتىڭ ۇلى ۇرانى – تەۋەلسٸزدٸك بولعانىن» تٸلگە تيەك ەتەدٸ.
«ەلٸم دەپ ەمٸرەنگەن جاس بوزداققا جالىن بەرگەن, جاتسا تٷسٸنەن, تۇرسا ەسٸنەن كەتپەگەن قاسيەتتٸ سٶز تاعى دا وسى – تەۋەلسٸزدٸك. قازاق حالقى وسى ارمانعا قول جەتكٸزٸپ, بٷگٸندە ەگەمەندٸ ەلگە اينالدى. ەر ادامنىڭ ٶمٸربايانى بولاتىنى سەكٸلدٸ, ەر ۇلتتىڭ دا ٶمٸربايانى بولادى. بٸزدٸڭ ۇلتتىڭ كەشكەن مەحناتى, كٶرگەن قاسٸرەتٸ قانشالىق كٶپ بولسا دا, باقىتى دا سونداي باياندى, مەڭگٸلٸك بولادى دەپ سەنەمٸن», – دەيدٸ جازۋشى.
ەندەشە, تارازي تۋىندىلارى ازات ەلدٸڭ اسپانىندا عاسىردان عاسىرعا كٶشٸپ, كەلەر ۇرپاقپەن بٸرگە جاساي بەرەرٸ كەمٸل.
