Ákim Tarazi - 85
Búgin Memlekettik syilyqtyń laýreaty, belgili jazýshy, dramatýrg Ákim Tarazidiń týǵan kúni. Ult portaly qalamgerdiń 85 jyldyq mereitoiyna orai birqatar materialdar toptamasyn usynady. Alǵash bolyp jazýshynyń "Aýyl shetindegi úi" atty áńgimesin oqyrman nazaryna usynamyz.
AÝYL ShETINDEGI ÚI
Jurt ony buryn qara qaiys Sultan deýshi edi. Endi laqaby - Jaman Sultan. Kózinshe Seri Sultan deidi. Ózi estigen kúni qatty kúiinip, jylarman bolǵan. Kele-kele aqyl toqtatyp oilap qarasa, jaman atalǵanyndai-aq bar eken. "Jurttiki jón. El aýzyna qaqpaq bolarmysyń. Meiliń", — dep jorydy.
Erkebulanmen aitysyp, aqyry ózi jeńilip tyndy. Anaý ósip ketti, qazir kolhoz bastyǵynyń mal jónindegi orynbasary. "Shirep" júr. Bul bolsa, quldilap, sýshylyqtan bir-aq shyqty. Odan bir kóterilgendei bolǵan - aýylda dúkenge satýshy qoiyp edi. Eki ai istedi me, istemedi me — bosap qaldy. Endigi tirligi sýshylyq. Qyzylsha sýǵarady. Kún-túni uiqy joq. Álek.
Jurt súigendei qylyǵy bolsaishy. Ony ózi biledi. Kóktemde: "Sultan araqtan ólipti", — dep jurtty bir dúrliktirip, aqyry ózi kúlki boldy. Basqa aýyldyń qazaqtary bunyń "ólip tirilgen" kúni: "Ái, ittiń qatyny, sómkem qaida?" degenin eki jiynnyń birinde aitatyn kórinedi.
Ákesi Dýlat qart "ynjyqsyń" dep renjip, qasyna bir járdemshi bala alyp, kolhozdyń qoiyn baǵyp ol ketti bólinip. Jalǵyz ákesin asyrai almaǵany ǵoi sonda. Budan ótken qorlyq bar ma. "Kókózek" úsh júzden asa tútin eken. Sonyń bári túgel, biri qalmai shatyrly, ádemi úiler salyp alǵan. Jataǵan eski úide otyrǵan japadan-jalǵyz Sultan i ana. Zaman túzý, aq túieniń qarny jarylyp jatqanda jóndi jai salyp ala almaǵany jamandyǵy emei, ne?
Osynyń bárin oilap-oilap, Sultan qatty qapa boldy. Ózine qapa boldy.
Aspan tutasqan bult. Aidalada, toǵan basynda, bailamanyń sýyq tsementiniń ústinde Sultan jalǵyzdan-jalǵyz otyr. Ashqaraq masa denesiniń ashyq jerin tyzyldatyp talap jep barady. Mundaida adam kóńildi bolýshy ma edi. Mundaida adam ózine ózi súmireiip kórinedi de.
Mana kún batar aldynda óziniń "pómeshnigi" Batyrhan degen toǵyzynshy bitirgen bala ekeýi aýyldan on shaqty shaqyrym temir jol astyndaǵy "Ógiz ólgen" degen oipańdaǵy otyz gektar qyzylshany sýǵarýǵa kelgen. Atyń óshkir myna kanaldan sý buratyn temir qaqpanyn kóteretin burandasy tas bolyp qatyp qalypty. Eki adamǵa boi beretin emes. Bes-alty jigit sýǵa túsip, astynan kóterip, eki-úsh jigit ústindegi burandany buramasa, kónbes. Sony kolhoz bastyqqa ait, adam jibersin dep, "Sultan toryǵa" mingizip, Batyrhandy aýylǵa jóneltken. Saǵat on birler bop qaldy. Batyrhannan áli habar joq.
Jańa bir ázirde ǵana samsap turǵan aýyl ottary seldirep, qaýsap barady. El jatar kezde kim kelýshi edi. Kolhoz bastyq aýylda bolsa jaqsy, joq bolsa she? Batyrhanǵa kim kónsin. Sultanǵa kómek beremiz dep julqynyp turǵan jan bar ma eken. "Taǵy bir saǵattai kúteiin, tym qurysa Batyrhannyń ózi keler. Kelmese, ketermin. Ólem be, túge",— dep joryǵan.
Tún tymyrsyq. Qapyryq. Masasy qurǵyr da talap barady. Aýzy-basy, bilekteri kónektei bolǵan shyǵar.
"Kónek demekshi", — dep Sultan kúbir ete qaldy. Tabanda qóńili toza túsip, jylarman halge keldi. Endigi derti — qaryndasy. Bet-aýzy kónektei. Aiaq-qoly dobaldai. Jiyrmasyna deiin úide otyrdy. Áke-kóke dep, temir jolda isteitin bir jigitke uzatyp edi, turaqtamady. Jyl jetpei qaityp keldi. Eki aidan beri úide otyr. Qorlyq emei, ne bul?! Onyń taǵdyry ne bolmaq? Kózge shyqqan súieldei o da bir azap.
Oty jarqyldap, aýyldan bir mashina shyqty. "Bastyq aýylda eken. Kómek jibergen ǵoi". Sultan qýanyp, turyp ketti. Bul bastyqtyń Sultandy elegeni de. Adam dep, qajetti, mańyzdy dep mán berip, kómek jibergeni de. Elegeni. "Ái, bizdiń jańa bastyq jaqsy adam ózi. Isker. Jaǵympazdar joldan taidyryp jibermese, táýir bolatyn túri bar", — dep bir túidi Sultan.
Mashina qyzylshany jiektei kelip, toǵan basyna toqtady. Ábýdiń avtobýsy eken. Ekinshi brigadaǵa tirkelgen kólik.
Avtobýspen tórt-aq jigit kelipti: Bolys, Akbar, Tanabai, shofer Ábýdiń ózi.
Shaqyrýǵa ketken Batyrhan qalyp qoiypty. Úilerine kisi kelgen eken, ákesi jibermei, alyp qalypty. Qýaqy tildi Bolys qaljyńdap, kekete keldi:
— Seni jurt Jaman Sultan deýshi edi, endi men oǵan murtymdy kesip alsań da senbeimin. Sen qasietti ekensiń-ei. Qatyndarymyzdyń ystyq qoinynan julyp-julyp alyp, Sultanǵa kómekke barasyń dep jiberdi-aý! Ne degen kúsh deseńshi!
Tońmoiyn, buqa kóz Aqbar yzaly eken. Bastyqtan qoryqqanynan kelse kerek.
— Kúshtiniń arty diirmen tartady. Al biz saǵan baǵynamyz, ne buiyrasyń, myqty! — deidi.
Sultan mashinanyń jaryǵynda yrjiyp kúlip tur. Ne dese, o desin, kómekterin berse bolǵany. Kómekke kelgen jigitter qur ketýshi me edi dep, Batyrhanǵa eki shyny araqtyń aqshasyn berip jibergen.
— Batyrhan senderge eshteńe degen joq pa? — dep andap qana surap kórip edi, Tanabai shalbarynyń qaltasynan eki shynyny sýyryp aldy:
— Surap turǵanyńyz mynaý bolar.
Toǵannyń jaǵasyna jaiǵasyp otyryp, beseýi eki shyny araqty bólip ishti. Daýdyrlap sóilep, qyza bastaǵan. Sultannyń óz esebi ózinde. Tez-tez sheshindi de, bailamanyń túbine, sýǵa sekirip tústi.
Túngi sý salqyn. Alasa jigittiń alqymynan keledi.
Birden qaltyratyp, tońdyryp jiberdi. Súite turyp, kóńildi daýyspen jar salyp tur:
— O-oi, shirkin, sý qandai jyly-ei! Ystyq pa deimin!— dep qoiady. Sondaǵy oiy qyzý jigitter sýǵa tez tússe, bailamany tez aǵytyp, jumysyn tyndyryp alsa.
Qý jigitter onyń bul qýlyǵyn ańǵarmasyn ba:
— Janyń shyqsyn, janyń shyqqyrdyń qýlyǵyn qarai ǵoi! — dep Bolys kúlip jiberdi.
— Senbeseńder, mine, mine! — dep Sultan súńgip-súńgip shyǵady. Sultannyń kómek bermei ketip qala ma dep qipaqtaýy jigitterge de áser etip, nietteri buzylyp tur. Sý sýyq. Tún ortasy. Isher araǵyn iship aldy. Sultannyń endi bereri, sirá, joq. Taiyp otyrsa, bastyq kop bolsa ursar, ursar da qoiar.
Tanabai:
— Ái, jigitter, ádeii kelgen soń, kómekteseiik, — dep ózi birinshi sheshinip, sýǵa túspese, basqalar ketip-aq qalatyndai edi. Basqalar da amalsyz sheshinisti. Temir tosqaýyldy kóterý onsha qiyn emes eken. On-on bes minýtta is tyndy.
— Senen jartylyq ishetin boldyq! — desip qaityp ketti. Sultannyń qasynda Tanabai qaldy.
— Eń quryǵanda sizge ermek bolýǵa jararmyn, — deidi ketie kúlip. Sultannyń ishi jylyp sala berdi. "Osy jigit - adam bolatyn jigit", — dep jorydy. Sý mol eken. Ekeýlep kún shyqqansha "Ógiz ólgendi" tegis sýǵaryp shyqty.
Sultannyń úii jutań. Bar kórpe-jastyǵy "bólskai" tóseginiń ústinde jinalǵan. Edenge kiiz tóseýli. Kiiz ústinen quraq kórpe. Dastarqan jaiyp, ekeýi shai iship otyr. Sultannyń kelinshegi men qaryndasy qyzylshaǵa ketken. Tort qyzy baqshada. Sultannyń ózi shai qainatqan. Ózi shai quiyp otyr. Tanabai áńgimeshi-aq eken. Basyn bir jaǵyna qisaityp alyp, asyqpai-saspai, baptanyp otyryp, áńgimeni órbitkende, tyńdaýshynyń aýzy ashylyp qalady. Sultan uiyp tyńdaidy. Bala óz ómirin syr etin aityp shyqqan. Jetimdigin aitqan. Týyssyz, janashyrsyz qiyn ekendigin aitqan. Rossiia jaqta ósipti. Tanabai degen atty ózi qoiǵan. Pasporttaǵy aty Anatolii kórinedi. Sony aitqan. Ana tilin umytyp qala jazdapty. Elge kelgeni — ózin qazaq sezingisi kelgeni eken. Sony aitqan. Kóktemde Tanabai qartqa eki kún kómekshi bolyp, qoi baǵý qolynan kelmeitinine de kózi jetken soń, aýylǵa qaityp, kinomehanik bolyp júrgenin aitqan. Sultannyń ishi jyli tústi. "Qazir", — dep dalaǵa shyǵyp ketip, úsh shyny araq alyp keldi. Oiy ózi unatyp qalǵan jigitti "jaqsylap" syilamaq. "Ishsin, mundai adamnan nemdi aiaimyn", — dep joryǵan.
— Myna Turardyń dúken ustaǵany maǵan durys boldy,— dep daladan kúle kirdi, — jańaǵy óziń aitqan Tanabaidyń balasyn aitam da! Myna bizdiń kórshidegi úlken úidi kórdiń be? Sol sonyń úii ǵoi. Kúndiz bolsyn, túnde bolsyn, baryp súirep ap kelem, araqty aitam da!
Ekeýi birinshi shynyny jańadan asha bergende eki jigit saý ete qaldy. Biri — buqa kóz Aqbar. Ekinshisi — Erkebulan.
— Súiinshi surai keldik! - dedi Erkebulan esik aldynda kúle turyp. Jutań úidi kózimen bir sholyp ótti. Bul úige kelgenim — Sultanǵa istegen jaqsylyǵym degendei, erkelei erkin sóileidi.
— Káne, jigitter, otyryńdar, tórge shyǵyńdar. Kelgenderiń qandai, kelgenderiń qandai! — dep Sultan qalbalaqtady da qaldy. Álgi ázirde ǵana kolhoz bastyǵy aýdanǵa bara jatyp jolshybai Ógiz ólgenge soǵypty, Sultannyń túndegi isin kórip dán riza bolypty. Qyzylsha tegis, mol sýarylǵan eken. Sultandy maqtapty. Ózi sodan ary aýdanǵa ketken. Aqbar men Erkebulan aýylǵa tartypty. Kelgenderi osy.
— Al súiinshińdi ákel! — dep jymiyp otyr.
— Bári bolady, súiinshi de bolady, bári bolady, káni, shai alyńdar, káni, araq alyńdar! Nietteriń qalys eken, erteńgi dámniń ústinen tústińder! — dep Sultan qompańdap, kádimgidei qýanyp qaldy.
Erkebulan men Aqbar Sultandy quttyqtaýyn quttyqtap kelse de, ózderiniń budan artyq ekendigin bir sot te umytar emes. "Jamanmen teńelip qalamyz ba" dep qoryqqandai. Sultannyń "jamandyǵyn" aityp, kózge shuqi berdi, shuqi berdi.
— Asyraýyń kem bop júr. Áitpese, sen adam bolýyń múmkin. Áli de asyrasa, adam bop ketýiń múmkin! — dep ekeýi bir-birine qarap yrq-yrq kúledi. Sultan da aqsiyp kúle beredi. Endi qaitsin, óz úiinde. Qonaq ne aitsa da kóterý shart.
— Ái, Sulteke, qalai ólip-tirilgenińdi aitshy. O dúniede ne kórdiń sonda? — desedi anaý ekeýi. Desedi de, bir-birine aityp, máz bop kúlisedi. Sultan yrjiia beredi.
— Ái, Sulteke! Siz osy kúnde aryz jazýdy qoiypsyz ǵoi. Sol ras pa? — desedi.
— Sizderdiń elińiz Betpaq dalany mekendeitin kórinedi ǵoi. Siz bu jaqta neǵyp júrsiz!
— Oibai-aý, bu kisi Er Tarǵyn ǵoi. Er Tarǵyn da eline simai kelip, qazaqty qorǵaǵan joq pa edi?
— Sonda bizdiń qamqorshymyz Sultekeń eken ǵoi! Jai Sultan emes, Seri Sultan! — desedi.
— Sulteke, qaryndasyń qaida, qaryndasyń?
— Qaryndasyńdy bordaqylap, semirtip júrmisiń? Qashan satasyń endi ony?
— Qaryndasyn satyp, sosyn tórt qyzyn satyp, Sultekeń bir baiidy áli!
— So kezde biz siiaqty músápir paqyrlardy umytyp ketpe. Qarailasyp júr. Qol ushyn berip tur.
— Qaraýshy ma edi. Umytyp ketedi. Mensinbei ketedi! desedi. Desedi de, yrqyldap kep kúledi ekeýi. Sultan yrjalaqtai beredi. Ne desin.
— E-e, myna ekeýiń bir-birińdi taýypsyńdar ǵoi.
— Apyrmai deseńshi! Aýyldaǵy eń bai adam osy! "Sultan ábden baiyp alǵansha qarailasa turǵanyń jón ǵoiǵa" kóshti ekeýi. Tanabai mádeniet saraiynyń bir bólmesinde jalǵyz týratyn. "Eń bai adam" dep otyrǵandary sol Tanabai da myna ekeýi kelgeli sózden tyiylyp, ózin yńǵaisyz sezinip otyrǵan. O da yrjiyp kúledi de qoiady.
Anaý ekeýi túske deiin otyrdy. Aitqandary jańaǵy. Úsh shyny araqty taýysyp, kúlip-kúlip ketti.
Tap júrer aldynda, Erkebulan:
— Myna ekeýiń bir-birińdi durys tapqan ekensińder! - dedi taǵy da keketip.
Erkebulan men Aqbar ketisimen Tanabai tyqyrshyp otyra almady. Ornynan turyp, tereze aldyna bardy. Qaita otyrdy. Qaita turdy. Turdy-turdy da, dalaǵa shyqty. Jańaǵy ekeýiniń qylyǵy, ásirese Erkebulannyń sońǵy sózi birte-birte jigittiń namysyn qozdyryp, shydatpady. Yzaǵa býlyǵyp, esik aldynda arly-berli júrip aldy. Sultanǵa eshteńe demedi. Syr bermedi. "Mynalar dál ýaqtyly ketti, áitpegende qyrǵyn tóbeles bolatyn edi", - dep oilady. "Qoishy, aqymaqtardyń sózi ne, ózi ne, kóńil bólip tatymaidy", — dep ózin ózi jubatyp ta kórdi. Bolmady. Ishi qainai tústi. Mazaqtap ketti, jerlep ketti. Sonda bul jaman da, olar jaqsy bolǵany ǵoi. "Qap, myna qazaqtardy-ai, á!" — dep teńselip júrip aldy.
Sultan: "Úige kir, uiyqtap, demalaiyq", — dep edi, jigit kónbedi "Rahmet, ketem", — dedi. Sultan onymen ere shyqty. Keńse jaqta sharýasy bar eken.
Mádeniet saraiy aýyldyń dál ortasynda. Kolhoz keńsesi sonyń aldynda. Keńsege jaqyndaǵan saiyn Tanabaidyń denesi túrshigip, tisi tisine timei, qalshyldai bastady.
— Jańaǵylardyń tezirek ketkeni jaqsy boldy, áitpegende soiqan bolatyn edi! — dedi jigit Sultanǵa. Sultan da solar jaily oilap kele jatsa kerek.
Qaitesiń sol... solardy... Qyzyl kóz bále emes pe?— dep kúrsinip qoidy. Jigit "úiine" burylmai, keńsege buryldy. "Árine, tóbeles qurysyn, tóbeles qurysyn", — dei berdi ózine ózi. Tabaldyryqta turyp bosonoshkasynyń ilgekterin myqtap ilip, kóileginiń jeńin túre tústi. Ózin izi bilei almady.
Erkebulan men Aqbar esep-qisapshynyń bólmesinde eken. Tanabai:
— Aǵai, beri kelińizshi! — dep shaqyryp aldy. Erkebulan jaqtyryńqyramai:
— E-e, ne aitasyń? — dep dálizge shyǵa bergende, Tanabai:
— Jańa ne dedińiz! — dedi de, ieginiń astynan qoiyp jiberdi. Erkebulan mundaidy kútpegen, shalqalai baryp, esep-qisapshynyń bólmesine súrine-qabyna kirip qulai jazdady. Denesi alpamsadai bolǵanymen, buqa kóz Aqbarda júrek joq eken, Tanabai qyrǵidai atylyp kelip, jaǵynan bir-eki salǵanda keńseden zyta qashty.
— Oipyr-ai, mynaý itiń dúlei ǵoi, dúlei ǵoi! — deidi. Kózi sharasynan shyǵardai. Erkebulan qairatqa minip:
— Kórseteiin men saǵan! — dep tura umtylyp edi, Tanabai, ashý-yzadan kózi qaraýytyp ketken, stoldyń ústinen press-popeni ala sap, Erkebulandy qulaq shekeden bir uryp, ushyryp túsirdi. Jurt jabylyp Tanabaidy ázer toqtatty.
Sodan eki-úsh kúnge deiin aýylda áńgime osy tóbeles jaily boldy.
— Apyrai, boiy shap-shaǵyn bolsa da, ózi shaqar eken!
— Qurysyn, arasha túspese, Mysyq murtty óltirip qoiatyn!
— Yzaqor eken!
— Eńgezerdei Buqa kózdiń eńkildep qashqanyn aitsańshy,— desti.
Bul tarihty estigende kolhozdyń bastyǵy ezýinen kúlgen de qoiǵan kórinedi, ony san-saqqa júgirtip: "Bastyq pen orynbasarynyń arasy buzyla bastaǵan ǵoi", — dep jorydy sóz ańdyǵan pysyqtar.
Sońǵy kezde Sultannyń qoly júrip berdi. Buǵan eki sebep bar dep jorydy ol. Birinshisi — Tanabai. Bul ketik bala — jai bala emes, qyzyr. Sonymen janasyp dostasqaly Sultannyń isi ońǵa basa bastady.
Ózi eńbekqor eken. Jalyqpaidy. Kúndiz-túni Sultanǵa kómektesip, alty sýǵaratyn qyzylshany toǵyz sýǵardy. Kolhoz bastyǵy Sultanǵa riza. "Sulteke, Sulteke" dep ish tartyp, aitqanyn isteidi, suraǵanyn beredi. Ekinshisi — ózim dep joridy. Kóktemde "ólip-tirilgenin" qaita-qaita aityp jurt keleke-tálkek qyla bergen soń, Sultan:
— Ol tegin emes. Ata-babalarymyz arýaqty bolǵan eken. Maǵan qonaiyn dep júr! Jaǵalap kelip, ainaldyryp júr. Qona almai júr! — deitindi shyǵarǵan.
— Sulteke, arýaq sizge nege qona almai júr? - degenderge Sultan qýlana kúlip, qysyq kózderin syǵyraityp:
— Araq iship qoiam, arýaqqa sonym unamaidy! — deitin. Sol Sultan búgin elirip oiandy.
— Qatyn, kózińdi ashshy, men bir tús kórdim. Sony jorylyq — dedi. Túsinde biik aspan kóripti. Kók jiekke tirelgen tep-tegis jazyqta jaiqalǵan qalyń bidai kóripti. Bidaidyń arasyn aralap aqboz at mingen Sánjandy kóripti.
— Tipten biik, basy kókke tireldi! — deidi. Dedi de, tústi ózi jorydy. — Qalyń bidai bereke ǵoi. Osydan, baiqa da tur, Sánjannan bir jaqsy habar keler, — dedi.
Eki-úsh kún ótken soń, "keńsege kelsin" degenge barsa, shaqyrǵan mysyq murt Erkebulan.
— Jamannyń aitqany kelmeidi, sandyraǵy keledi! — dep anaý myrs etti de, Sultannyń qolyna respýblikalyq gazetti ustata saldy. Tórtinshi bette Sánjannyń sýreti basylypty.
— Kúnim-aý, mynaý Sánjan ǵoi! — dep aiqailap jiberdi Sultan. — Bóse, báse!
Sánjan týraly "Qaryzyńdy qalai ótermin, elim meniń", degen úlken ocherk bar eken. Sánjan stýdent kezinde kandidattyq dissertatsiia qorǵap, matematika salasynda dúniejúzilik mańyzy bar úlken jańalyqtar ashqan, osy jaqynda ǵana jigit doktorlyq dissertatsiia qorǵapty, onysy shet elderde de zor baǵa alypty. Kolýmbiia ýniversitetinde lektsiia oqyp qaitypty. Osy ýaqytqa deiin Moskva túbindegi bir ǵylymi ortalyqta istegen. Endigi shuǵyldanyp júrgen taqyryby kosmos teoriiasymen bailanysty bolǵandyqtan, Almatydaǵy observatoriiaǵa aýyspaqshy kórinedi.
— Mine, mine, aitpadym ba, aitpadym ba? — dep Sultannyń qara óńi kúreń tartyp, qýanyp ketti. Aiqailap jiberdi.
— Jamannyń aitqany kelmeidi sandyraǵy keledi, — dedi Erkebulan taǵy da. "Meili, ol ne dese, o desin". Sultannyń óz esebi ózinde. Arýaq aian berdi. Bul - aqiqat.
Kelesi apta boiy Sultan Tanabaiǵa Sánjan týraly áńgime aityp, qulaǵynyń quryshyn qandyrdy.
"Jaqsydan — sharapat. Tanabai degen bir ainalaiyn bala bop tur ǵoi", — deidi Sultan. Tanabaidyń qalada Maqa degen joldasy bar eken. Sol izdep kelipti. Tanabaidyń qonaq kúter múmkindigi belgili. Sultannyń úiine jatqyzdy. Jigit shegir kóz, aryq sary. Tanabaidyń ózine sai. Aqkóńil. Jurttan jasyrar syry joq. Eshkimniń kóńilin jyqpaidy. Ish deseń, ishedi, je deseń, jeidi. Kelgen kúni "al, aldan" bas tarta almai, qalbalaqtap qyzyp qaldy. Syryn aqtaryp-aq saldy. Qart áke-sheshesiniń qysymymen qyz izdei shyǵypty. Sultannyń úiinde jatyp, qaryndasy Gúlgaýhardy jaqtyryp, almaq boldy. Kelesi senbi kúni, keshki saǵat beste kelip, osy aýylda toiyn ótkizip, alyp ketýge kelisip attandy.
Sultan qaryndasyn uzataryn estip, kolhoz basqarmasy bir tý qoi, júz som aqsha bosatypty. Buǵan Sultan máz. "Elim igi niet bildirgen soń, men aianyp qalam ba", — dep, ol eziniń eki saýlyǵynyń birin jairatyp saldy. Ekinshisin satyp, kolhoz bergen aqshamen qosyp, úsh jáshik araq aldy. Qant-shaiyn ázirlep, dastarqanyn jaiyp, senbini kútti.
Úii tar, bes-alty adamnyń basy syimaidy. Esik aldyn sý sepkizip sypyrtyp, shi-boira tósetip, kórshi Turardyń úiinen kólemdi-kólemdi eki tekemet ákeldi. Aýyldyń atqaminerlerine aldyn ala habar bergen. Saǵat tórtke shaqyrǵan. Birsypyra jurt jinalyp, shái iship, aqańnan "bir-bir tashlap alyp", kúieýdi kútip otyr.
Gúlgaýhar, qyzyl sháii kóilek kiip, basyna gaz oramal salypty. Uzatylatyn qyzdai jasanyp tórde otyr. Qasynda úsh-tórt qyz-kelinshek. Beibastaý jigitter jurttyń kózin ala berip, tórgi úige zyp berip kirip ketedi de:
— Keter qyzdyń qaryzy bolady. Sony berip ket!
— Apyrai, endi sen ketken soń, biz qalai kún kóremiz!
— Qadirindi bilmei júr ekenbiz ǵoi! — dep ilip-qaǵyp shymshyp, qushaqtap, qyzdyń mazasyn alyp júr. Gúlgaýhar úlken ala kózimen jigitterdi ata qarap, úndemei otyrady da, tym taiap kelgenderin kólemdi, tastai qatty judyryǵymen bir túiip qalady. Qasyndaǵy qyz-kelinshek syqylyqtai kúlip, shýlasyp, jigitterdi úiden qýyp shyǵady. Dál saǵat beste asfalt joldan aýylǵa qarai bir "Volga" buryldy.
— Kúieý kep qaldy! — dep jurt dúrligip, áielder abyr sabyr júgirisip qalyp edi, Erkebulan eken. Qaladan qaitypty.
— It te bolsań, qurdasym ǵoi dep!.. Sonda da sen it úshin emes, anaý Gúlgaýhardyń toiy dep keldim! — deidi kúlip. "Toiyńa qosqanym" dep bir jáshik shampan ákelipti. Buny kórip, basqa jigitter yńǵaisyzdanyp qaldy. "Qyz uzatar toiǵa dúnie ákelýshi me edi. Apyrai, biz ony bilsek-she! E-e, jai, Erkebulannyń shyǵaryp júrgeni de! Áitpese, o zaman da bu zaman, qyz uzatar toiǵa dúnie ákelgendi kórgen emespiz!" — desip jatyr.
Tanabai toi daiyndyǵyn ózi basqaryp, sarai aldynda sábiz týrasyp, qazanǵa et saldyryp, "súiteiik-búiteiik" dep sabylyp júrgen. Erkebulannyń mashinasy kelip toqtap, ishinen Perizat túskende, Tanabai eriksiz aýzyn ashyp turyp qaldy. Perizatty kórýi osy edi. Aýyldyq jerde bundai arý bolady dep oilamaǵan. "Mynaý naǵyz elik qoi! Mynaý naǵyz teńiz túbinen tabylatyn asyl tas qoi", — dep ádetinshe sóilep tur. Kelinshek súliktei denesine tar, qara kimono kiipti. Jup-jumyr tósi, jińishke beli, jup-jýan bir órim uzyn shashy, qara kóilek, qara týfli, qara shash nurlandyra túsken appaq júzi, appaq tósi, appaq túzý siraqtary jigittiń qiialyn dinamitke jińishke shnýr boiyn boilap keletin ottai syzdatyp kelip lap etkizdi. Jigit júregi lúp ete qaldy da, tátti bir qýanysh sezim boiyn bilep aldy. Erkinen tys kelinshek júzine qaita-qaita urlanyp qarai berdi. Kelinshek moinyna úlbirek aq oramal bailapty. Qiǵash kelgen úlken kózdiń astynda qońyr kóleńke. Qońyr kóleńkeni kórgende Tanabai Erkebulanǵa qarady. Aq tisterin aqsityp kúlip tur eken. "Ekeýi, shirkin, qosylǵan-aq eken! Jup dep osylardy ait!" — degende Tanabai amalsyz kúrsinip qaldy. Kúieý bala áne keledi, mine keledi dep otyrǵanda kún keshkirdi.
— Apyr-aý, kelmedi-aý!
— Nege keshikti eken!
— Oi, ol óitip bálsinetin bolsa, qyzymyzdy bermeimiz!— desken qaljyń-kúńkil shyǵa bastady. Tanabai qysyla bastady. Dos bunyki, ol keshikken saiyn, bul qipaqtai tústi. Sultannyń da júregi aqyryn-aqyryn syzdap qoiady. Kúieý bala kelmei qalyp, masqara bolmas ia ekenbiz! — degen qaýipti bir ury oi kirdi kóńiline. "Ne bopty! Áli-aq keledi", — dep ózin ózi jubatyp qoiady. Kún batty. Endi jurttyń bári qysyla bastady. Qýaqy jigitterdiń biri tórgi úige kirip ketip, Gúlgaýharǵa:
— Oi, seniń jigitiń kelmeidi endi! Seni ne qylsyn, basqa sulý tapqan ǵoi! — degen eken, Gúlgaýhar:
— Iá, saǵan! — dep álgi jigitti uryp jyǵypty.
— Iá, kep qalar qazir-aq. Jurt iirilip bos otyra ma? Tart tabaqtardy, — dep buiyrdy Sultan. Jurt iship-jeýge kiristi. Áńgime-dúken, kúlki-qaljyń qyza-qyza jinalǵandar túngi saǵat on ekige deiin otyrdy. Kúieý kelmedi.
— Já, endi ol kelmeidi, - dedi bireý. Jurt endi kelmeidige joryp, biraq Sultannyń kóńilin qimai:
— Kep qalar. Erteń keler, — desip tarasyp ketti. Tanabai qatty qysyldy. Eshkim oǵash eshteńe demese de, kináni óz moinyna alyp, uialyp júr. Jurt tarap, dastarqan jinaldy.
— Kelýshi me edi! Bizdi aqymaq qyp ketken ǵoi! — dep Zara doldanyp shyǵa keldi. Jasanyp tórgi úide otyrǵan qyzǵa jekidi: — Shyqsańshy beri, sylanbai! Jinas myna ádire qalǵan dastarqandy.
Bilegin sybanyp Gúlgaýhar shyqty dalaǵa. Úlken kózderi alaiyp, kijinip tur:
— Osydan kelsinshi, qarańqalǵyr! — deidi.
Ydys-aiaqty jinap, saraidyń esigin qulyptap, úige endi kire bergende, esik aldyna gúr etip kelip bir mashina toqtai qaldy. Taksi eken. Mashinadan Maqa tústi. Qasynda qyzyl jaǵa serjanty bar. Eshteńe demeidi. Yrjiyp kúlip tur.
Sultan da, Gúlgaýhar da, Zara da ne derin, ne isterin bilmei, sasyp qaldy. Tanabai ǵana ashýlanyp:
— Seni adam dep júrgen men aqymaqpyn! — dep edi, sonda ǵana baryp Maqa óziniń keshikkenine keshirim surady.
— Apyr-ai, á, qyzyq boldy ǵoi. Endi jurtty qalai shaqyramyz — dep edi Sultan, Maqa qysyla kúlip otyryp keshirim ótindi.
— Aǵa, keshirińiz, árine, — dedi ol. — Menen ittik boldy. Keshirińiz. Keshigip qaldym. Militsiiaǵa túsip qaldym. On bes sótkege jatqyzyp qoidy. Endi on kúni qaldy. On kúnnen keiin, ózim kep toi jasap... Súitemiz endi!
Kúieý bala qasyndaǵy militsionerimen bir saǵattai otyryp shai iship, qaityp ketti. Sodan aitqanyndai on kún ótkende kelip, qoiyn soiyp, shyǵynyn ózi kóterip, Gúlgaýhardy alyp ketti. Taǵdyrdyń mundai qyrsyǵyn talai kórgen Sultan buǵan da moiymady. Áiteýir, qaryndasynyń ornalasqanyna qýandy.
Tamyz aiynyń aiaq kezinde qyzylshashylardyń oblystyq sleti bolǵan. Soǵan Kókózekten barǵan úsh adamnyń biri — ozyq múrap Sultan. Jiyn temirjolshylardyń mádeniet saraiynda ótti. Bir úzilis kezinde Sultan baq ishinde syranyń kezeginde tur edi. Maqa men Gúlgaýhar kele qaldy. Serýendep shyqqan túrleri bar. Qoiar da qoimai Sultandy úilerine shaqyrdy. Aqyry Sultan qazaq saltyn buzyp, áli túspegen kúieý balasynyń úiine bardy.
Temirjol astyndaǵy Ekinshi Shańǵaraqshy kóshesinde óz aldyna bir qaýym quryp, qazaqtyń Tama degen rýy otyratyn. Ózderi aqkóńil, qonaqshyl el eken. Quda keldi dep jandary qalmady. Maqanyń týǵan-týysqandary birinen soń biri shaqyryp, Sultanǵa úsh kún udaiy syi-qurmet kórsetti. Júrer aldynda Maqa:
— Aǵatai, alys-berisimiz áli bola jatar. Alda ǵoi. Úi salýǵa nietińiz bar eken, — dep, bir úlken úi salýǵa jeterlik aǵash, jabýǵa jeterlik shifer atady. Ózine júz elý somnyń qymbat kostiýmin kigizdi. Sultan máz. Shalqyp qalǵan. Biraq Sultan Sultandyǵyn istemei qalsyn ba? Tap júrer aldynda Maqanyń ákesiniń inisi Álmámbet degen kisiniń Sarbalaq degen búrkitine kózi tústi. Tústi de, qyzyqty. Qyzyqty da, kóńili buzyldy. Sonda ózi úshin emes, ózi qus qadirin bile bermeitin. Tanabai úshin. Qalada ósken jigit, "Qusymyz bolsa, qus salsaq, shirkin!" — dep armandai berýshi edi. Sony qýantpaq.
Kóńili buzyldy da, suramaq boldy. Suraiyn dese, yńǵaisyz. Aǵash, shifer berdi. Kostiým kigizdi. Endi qusyn surasa, qanaǵatsyzdyq. Ary oilap, beri oilap, Sultekeń táýekelge bel bailady.
Shiltiip, nyp-nyǵyz bop tórde otyryp alyp, Sultan ózin qurmettep, iltipatpen qorshap otyrǵan eldiń kári-jasyna baǵyshtap, asyqpai-saspai, ózinshe mánerlei sóilep, buiymtaiyn aitty:
— Buryn da jat emes ek! — dep, Sultekeń sózi salmaqty bolý úshin eki rýdyń atyn atap ótti. — Jazmysh solai eken, endi tipti, júdá, jaqyn bolyp kettik, — dedi. Aralas-quralasymyz jańa ǵana bastaldy ǵoi. Keldik. Jaqsy syilap qarsy aldyńyzdar. Rahmet, — dedi. — Úi salatyn nietimizdiń bar ekeni ras edi. Eskerip, qurylysqa kerekti material ataǵandaryńyz da jon. Biraq rahmet olaryńyzǵa. Almaimyn. Maǵan, toq eterin bir-aq aitqanda, ana Sarbalaqty qisańsyzdar! — dep saldy.
Tamalar buny kútken emes. Jym-jyrt otyryp qaldy. Bir-birine qarasty. Sultanǵa qarady. Quda myǵym otyr. Búlk eter túri joq. Aqyry Álmembet qusshynyń ózi til qatty:
— Adam alyp otyryp, qusymyzdy qimasaq, kim bolǵanymyz! — dedi ol. — Bailadym Sarbalaqty qudaǵa. Kelesi aptada ózim jetkizip berem...
Qudalar, kárisi bar, jasy bar, otyz shaqty adam, Sultandy avtobýstyń aialdamasyna deiin shyǵaryp saldy. Jastar jaǵy qyzýlaý qushaqtasyp, súiisip qoshtasty.
Avtobýs qozǵala bergende, Sultannyń art jaǵynda otyrǵan eki kelinshektiń biri ádeii qattyraq sóilep:
— Búkil el jinalyp shyǵaryp salyp júrgenderi kim desem, myna bir shiltigen qara eken ǵoi! — degeni.
Meili, jurt ne dese, o desin. Mundaidy estimei júrgen Sultan ba. Tanabai qýanatyn boldy. Sultanǵa keregi sol.
Qara qaiys Sultan. Ólip-tirilgen Sultan. Jaman Sultan edi. Endi qaryndasyn qusqa aiyrbastaǵan Sultan atanar. Meili. Tanabai qýansa bolǵany.
Sultanǵa keregi sol.
Ákim Tarazi
