ەكٸم تارازي - 85
بٷگٸن مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگٸلٸ جازۋشى, دراماتۋرگ ەكٸم تارازيدٸڭ تۋعان كٷنٸ. ۇلت پورتالى قالامگەردٸڭ 85 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي بٸرقاتار ماتەريالدار توپتاماسىن ۇسىنادى. العاش بولىپ جازۋشىنىڭ "اۋىل شەتٸندەگٸ ٷي" اتتى ەڭگٸمەسٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
اۋىل شەتٸندەگٸ ٷي
جۇرت ونى بۇرىن قارا قايىس سۇلتان دەۋشٸ ەدٸ. ەندٸ لاقابى - جامان سۇلتان. كٶزٸنشە سەرٸ سۇلتان دەيدٸ. ٶزٸ ەستٸگەن كٷنٸ قاتتى كٷيٸنٸپ, جىلارمان بولعان. كەلە-كەلە اقىل توقتاتىپ ويلاپ قاراسا, جامان اتالعانىنداي-اق بار ەكەن. "جۇرتتٸكٸ جٶن. ەل اۋزىنا قاقپاق بولارمىسىڭ. مەيلٸڭ", — دەپ جورىدى.
ەركەبۇلانمەن ايتىسىپ, اقىرى ٶزٸ جەڭٸلٸپ تىندى. اناۋ ٶسٸپ كەتتٸ, قازٸر كولحوز باستىعىنىڭ مال جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى. "شٸرەپ" جٷر. بۇل بولسا, قۇلديلاپ, سۋشىلىقتان بٸر-اق شىقتى. ودان بٸر كٶتەرٸلگەندەي بولعان - اۋىلدا دٷكەنگە ساتۋشى قويىپ ەدٸ. ەكٸ اي ٸستەدٸ مە, ٸستەمەدٸ مە — بوساپ قالدى. ەندٸگٸ تٸرلٸگٸ سۋشىلىق. قىزىلشا سۋعارادى. كٷن-تٷنٸ ۇيقى جوق. ەلەك.
جۇرت سٷيگەندەي قىلىعى بولسايشى. ونى ٶزٸ بٸلەدٸ. كٶكتەمدە: "سۇلتان اراقتان ٶلٸپتٸ", — دەپ جۇرتتى بٸر دٷرلٸكتٸرٸپ, اقىرى ٶزٸ كٷلكٸ بولدى. باسقا اۋىلدىڭ قازاقتارى بۇنىڭ "ٶلٸپ تٸرٸلگەن" كٷنٸ: "ەي, يتتٸڭ قاتىنى, سٶمكەم قايدا?" دەگەنٸن ەكٸ جيىننىڭ بٸرٸندە ايتاتىن كٶرٸنەدٸ.
ەكەسٸ دۋلات قارت "ىنجىقسىڭ" دەپ رەنجٸپ, قاسىنا بٸر جەردەمشٸ بالا الىپ, كولحوزدىڭ قويىن باعىپ ول كەتتٸ بٶلٸنٸپ. جالعىز ەكەسٸن اسىراي الماعانى عوي سوندا. بۇدان ٶتكەن قورلىق بار ما. "كٶكٶزەك" ٷش جٷزدەن اسا تٷتٸن ەكەن. سونىڭ بەرٸ تٷگەل, بٸرٸ قالماي شاتىرلى, ەدەمٸ ٷيلەر سالىپ العان. جاتاعان ەسكٸ ٷيدە وتىرعان جاپادان-جالعىز سۇلتان ٸ انا. زامان تٷزۋ, اق تٷيەنٸڭ قارنى جارىلىپ جاتقاندا جٶندٸ جاي سالىپ الا الماعانى جاماندىعى ەمەي, نە?
وسىنىڭ بەرٸن ويلاپ-ويلاپ, سۇلتان قاتتى قاپا بولدى. ٶزٸنە قاپا بولدى.
اسپان تۇتاسقان بۇلت. ايدالادا, توعان باسىندا, بايلامانىڭ سۋىق تسەمەنتٸنٸڭ ٷستٸندە سۇلتان جالعىزدان-جالعىز وتىر. اشقاراق ماسا دەنەسٸنٸڭ اشىق جەرٸن تىزىلداتىپ تالاپ جەپ بارادى. مۇندايدا ادام كٶڭٸلدٸ بولۋشى ما ەدٸ. مۇندايدا ادام ٶزٸنە ٶزٸ سٷمٸرەيٸپ كٶرٸنەدٸ دە.
مانا كٷن باتار الدىندا ٶزٸنٸڭ "پٶمەشنٸگٸ" باتىرحان دەگەن توعىزىنشى بٸتٸرگەن بالا ەكەۋٸ اۋىلدان ون شاقتى شاقىرىم تەمٸر جول استىنداعى "ٶگٸز ٶلگەن" دەگەن ويپاڭداعى وتىز گەكتار قىزىلشانى سۋعارۋعا كەلگەن. اتىڭ ٶشكٸر مىنا كانالدان سۋ بۇراتىن تەمٸر قاقپانىن كٶتەرەتٸن بۇرانداسى تاس بولىپ قاتىپ قالىپتى. ەكٸ ادامعا بوي بەرەتٸن ەمەس. بەس-التى جٸگٸت سۋعا تٷسٸپ, استىنان كٶتەرٸپ, ەكٸ-ٷش جٸگٸت ٷستٸندەگٸ بۇراندانى بۇراماسا, كٶنبەس. سونى كولحوز باستىققا ايت, ادام جٸبەرسٸن دەپ, "سۇلتان تورىعا" مٸنگٸزٸپ, باتىرحاندى اۋىلعا جٶنەلتكەن. ساعات ون بٸرلەر بوپ قالدى. باتىرحاننان ەلٸ حابار جوق.
جاڭا بٸر ەزٸردە عانا سامساپ تۇرعان اۋىل وتتارى سەلدٸرەپ, قاۋساپ بارادى. ەل جاتار كەزدە كٸم كەلۋشٸ ەدٸ. كولحوز باستىق اۋىلدا بولسا جاقسى, جوق بولسا شە? باتىرحانعا كٸم كٶنسٸن. سۇلتانعا كٶمەك بەرەمٸز دەپ جۇلقىنىپ تۇرعان جان بار ما ەكەن. "تاعى بٸر ساعاتتاي كٷتەيٸن, تىم قۇرىسا باتىرحاننىڭ ٶزٸ كەلەر. كەلمەسە, كەتەرمٸن. ٶلەم بە, تٷگە",— دەپ جورىعان.
تٷن تىمىرسىق. قاپىرىق. ماساسى قۇرعىر دا تالاپ بارادى. اۋزى-باسى, بٸلەكتەرٸ كٶنەكتەي بولعان شىعار.
"كٶنەك دەمەكشٸ", — دەپ سۇلتان كٷبٸر ەتە قالدى. تاباندا قٶڭٸلٸ توزا تٷسٸپ, جىلارمان حالگە كەلدٸ. ەندٸگٸ دەرتٸ — قارىنداسى. بەت-اۋزى كٶنەكتەي. اياق-قولى دوبالداي. جيىرماسىنا دەيٸن ٷيدە وتىردى. ەكە-كٶكە دەپ, تەمٸر جولدا ٸستەيتٸن بٸر جٸگٸتكە ۇزاتىپ ەدٸ, تۇراقتامادى. جىل جەتپەي قايتىپ كەلدٸ. ەكٸ ايدان بەرٸ ٷيدە وتىر. قورلىق ەمەي, نە بۇل?! ونىڭ تاعدىرى نە بولماق? كٶزگە شىققان سٷيەلدەي و دا بٸر ازاپ.
وتى جارقىلداپ, اۋىلدان بٸر ماشينا شىقتى. "باستىق اۋىلدا ەكەن. كٶمەك جٸبەرگەن عوي". سۇلتان قۋانىپ, تۇرىپ كەتتٸ. بۇل باستىقتىڭ سۇلتاندى ەلەگەنٸ دە. ادام دەپ, قاجەتتٸ, ماڭىزدى دەپ مەن بەرٸپ, كٶمەك جٸبەرگەنٸ دە. ەلەگەنٸ. "ەي, بٸزدٸڭ جاڭا باستىق جاقسى ادام ٶزٸ. ٸسكەر. جاعىمپازدار جولدان تايدىرىپ جٸبەرمەسە, تەۋٸر بولاتىن تٷرٸ بار", — دەپ بٸر تٷيدٸ سۇلتان.
ماشينا قىزىلشانى جيەكتەي كەلٸپ, توعان باسىنا توقتادى. ەبۋدٸڭ اۆتوبۋسى ەكەن. ەكٸنشٸ بريگاداعا تٸركەلگەن كٶلٸك.
اۆتوبۋسپەن تٶرت-اق جٸگٸت كەلٸپتٸ: بولىس, اكبار, تاناباي, شوفەر ەبۋدٸڭ ٶزٸ.
شاقىرۋعا كەتكەن باتىرحان قالىپ قويىپتى. ٷيلەرٸنە كٸسٸ كەلگەن ەكەن, ەكەسٸ جٸبەرمەي, الىپ قالىپتى. قۋاقى تٸلدٸ بولىس قالجىڭداپ, كەكەتە كەلدٸ:
— سەنٸ جۇرت جامان سۇلتان دەۋشٸ ەدٸ, ەندٸ مەن وعان مۇرتىمدى كەسٸپ الساڭ دا سەنبەيمٸن. سەن قاسيەتتٸ ەكەنسٸڭ-ەي. قاتىندارىمىزدىڭ ىستىق قوينىنان جۇلىپ-جۇلىپ الىپ, سۇلتانعا كٶمەككە باراسىڭ دەپ جٸبەردٸ-اۋ! نە دەگەن كٷش دەسەڭشٸ!
توڭمويىن, بۇقا كٶز اقبار ىزالى ەكەن. باستىقتان قورىققانىنان كەلسە كەرەك.
— كٷشتٸنٸڭ ارتى ديٸرمەن تارتادى. ال بٸز ساعان باعىنامىز, نە بۇيىراسىڭ, مىقتى! — دەيدٸ.
سۇلتان ماشينانىڭ جارىعىندا ىرجيىپ كٷلٸپ تۇر. نە دەسە, و دەسٸن, كٶمەكتەرٸن بەرسە بولعانى. كٶمەككە كەلگەن جٸگٸتتەر قۇر كەتۋشٸ مە ەدٸ دەپ, باتىرحانعا ەكٸ شىنى اراقتىڭ اقشاسىن بەرٸپ جٸبەرگەن.
— باتىرحان سەندەرگە ەشتەڭە دەگەن جوق پا? — دەپ انداپ قانا سۇراپ كٶرٸپ ەدٸ, تاناباي شالبارىنىڭ قالتاسىنان ەكٸ شىنىنى سۋىرىپ الدى:
— سۇراپ تۇرعانىڭىز مىناۋ بولار.
توعاننىڭ جاعاسىنا جايعاسىپ وتىرىپ, بەسەۋٸ ەكٸ شىنى اراقتى بٶلٸپ ٸشتٸ. داۋدىرلاپ سٶيلەپ, قىزا باستاعان. سۇلتاننىڭ ٶز ەسەبٸ ٶزٸندە. تەز-تەز شەشٸندٸ دە, بايلامانىڭ تٷبٸنە, سۋعا سەكٸرٸپ تٷستٸ.
تٷنگٸ سۋ سالقىن. الاسا جٸگٸتتٸڭ القىمىنان كەلەدٸ.
بٸردەن قالتىراتىپ, توڭدىرىپ جٸبەردٸ. سٷيتە تۇرىپ, كٶڭٸلدٸ داۋىسپەن جار سالىپ تۇر:
— و-وي, شٸركٸن, سۋ قانداي جىلى-ەي! ىستىق پا دەيمٸن!— دەپ قويادى. سونداعى ويى قىزۋ جٸگٸتتەر سۋعا تەز تٷسسە, بايلامانى تەز اعىتىپ, جۇمىسىن تىندىرىپ السا.
قۋ جٸگٸتتەر ونىڭ بۇل قۋلىعىن اڭعارماسىن با:
— جانىڭ شىقسىن, جانىڭ شىققىردىڭ قۋلىعىن قاراي عوي! — دەپ بولىس كٷلٸپ جٸبەردٸ.
— سەنبەسەڭدەر, مٸنە, مٸنە! — دەپ سۇلتان سٷڭگٸپ-سٷڭگٸپ شىعادى. سۇلتاننىڭ كٶمەك بەرمەي كەتٸپ قالا ما دەپ قيپاقتاۋى جٸگٸتتەرگە دە ەسەر ەتٸپ, نيەتتەرٸ بۇزىلىپ تۇر. سۋ سۋىق. تٷن ورتاسى. ٸشەر اراعىن ٸشٸپ الدى. سۇلتاننىڭ ەندٸ بەرەرٸ, سٸرە, جوق. تايىپ وتىرسا, باستىق كوپ بولسا ۇرسار, ۇرسار دا قويار.
تاناباي:
— ەي, جٸگٸتتەر, ەدەيٸ كەلگەن سوڭ, كٶمەكتەسەيٸك, — دەپ ٶزٸ بٸرٸنشٸ شەشٸنٸپ, سۋعا تٷسپەسە, باسقالار كەتٸپ-اق قالاتىنداي ەدٸ. باسقالار دا امالسىز شەشٸنٸستٸ. تەمٸر توسقاۋىلدى كٶتەرۋ ونشا قيىن ەمەس ەكەن. ون-ون بەس مينۋتتا ٸس تىندى.
— سەنەن جارتىلىق ٸشەتٸن بولدىق! — دەسٸپ قايتىپ كەتتٸ. سۇلتاننىڭ قاسىندا تاناباي قالدى.
— ەڭ قۇرىعاندا سٸزگە ەرمەك بولۋعا جارارمىن, — دەيدٸ كەتيە كٷلٸپ. سۇلتاننىڭ ٸشٸ جىلىپ سالا بەردٸ. "وسى جٸگٸت - ادام بولاتىن جٸگٸت", — دەپ جورىدى. سۋ مول ەكەن. ەكەۋلەپ كٷن شىققانشا "ٶگٸز ٶلگەندٸ" تەگٸس سۋعارىپ شىقتى.
سۇلتاننىڭ ٷيٸ جۇتاڭ. بار كٶرپە-جاستىعى "بٶلسكاي" تٶسەگٸنٸڭ ٷستٸندە جينالعان. ەدەنگە كيٸز تٶسەۋلٸ. كيٸز ٷستٸنەن قۇراق كٶرپە. داستارقان جايىپ, ەكەۋٸ شاي ٸشٸپ وتىر. سۇلتاننىڭ كەلٸنشەگٸ مەن قارىنداسى قىزىلشاعا كەتكەن. تورت قىزى باقشادا. سۇلتاننىڭ ٶزٸ شاي قايناتقان. ٶزٸ شاي قۇيىپ وتىر. تاناباي ەڭگٸمەشٸ-اق ەكەن. باسىن بٸر جاعىنا قيسايتىپ الىپ, اسىقپاي-ساسپاي, باپتانىپ وتىرىپ, ەڭگٸمەنٸ ٶربٸتكەندە, تىڭداۋشىنىڭ اۋزى اشىلىپ قالادى. سۇلتان ۇيىپ تىڭدايدى. بالا ٶز ٶمٸرٸن سىر ەتٸن ايتىپ شىققان. جەتٸمدٸگٸن ايتقان. تۋىسسىز, جاناشىرسىز قيىن ەكەندٸگٸن ايتقان. روسسييا جاقتا ٶسٸپتٸ. تاناباي دەگەن اتتى ٶزٸ قويعان. پاسپورتتاعى اتى اناتوليي كٶرٸنەدٸ. سونى ايتقان. انا تٸلٸن ۇمىتىپ قالا جازداپتى. ەلگە كەلگەنٸ — ٶزٸن قازاق سەزٸنگٸسٸ كەلگەنٸ ەكەن. سونى ايتقان. كٶكتەمدە تاناباي قارتقا ەكٸ كٷن كٶمەكشٸ بولىپ, قوي باعۋ قولىنان كەلمەيتٸنٸنە دە كٶزٸ جەتكەن سوڭ, اۋىلعا قايتىپ, كينومەحانيك بولىپ جٷرگەنٸن ايتقان. سۇلتاننىڭ ٸشٸ جىلي تٷستٸ. "قازٸر", — دەپ دالاعا شىعىپ كەتٸپ, ٷش شىنى اراق الىپ كەلدٸ. ويى ٶزٸ ۇناتىپ قالعان جٸگٸتتٸ "جاقسىلاپ" سىيلاماق. "ٸشسٸن, مۇنداي ادامنان نەمدٸ ايايمىن", — دەپ جورىعان.
— مىنا تۇراردىڭ دٷكەن ۇستاعانى ماعان دۇرىس بولدى,— دەپ دالادان كٷلە كٸردٸ, — جاڭاعى ٶزٸڭ ايتقان تانابايدىڭ بالاسىن ايتام دا! مىنا بٸزدٸڭ كٶرشٸدەگٸ ٷلكەن ٷيدٸ كٶردٸڭ بە? سول سونىڭ ٷيٸ عوي. كٷندٸز بولسىن, تٷندە بولسىن, بارىپ سٷيرەپ اپ كەلەم, اراقتى ايتام دا!
ەكەۋٸ بٸرٸنشٸ شىنىنى جاڭادان اشا بەرگەندە ەكٸ جٸگٸت ساۋ ەتە قالدى. بٸرٸ — بۇقا كٶز اقبار. ەكٸنشٸسٸ — ەركەبۇلان.
— سٷيٸنشٸ سۇراي كەلدٸك! - دەدٸ ەركەبۇلان ەسٸك الدىندا كٷلە تۇرىپ. جۇتاڭ ٷيدٸ كٶزٸمەن بٸر شولىپ ٶتتٸ. بۇل ٷيگە كەلگەنٸم — سۇلتانعا ٸستەگەن جاقسىلىعىم دەگەندەي, ەركەلەي ەركٸن سٶيلەيدٸ.
— كەنە, جٸگٸتتەر, وتىرىڭدار, تٶرگە شىعىڭدار. كەلگەندەرٸڭ قانداي, كەلگەندەرٸڭ قانداي! — دەپ سۇلتان قالبالاقتادى دا قالدى. ەلگٸ ەزٸردە عانا كولحوز باستىعى اۋدانعا بارا جاتىپ جولشىباي ٶگٸز ٶلگەنگە سوعىپتى, سۇلتاننىڭ تٷندەگٸ ٸسٸن كٶرٸپ دەن ريزا بولىپتى. قىزىلشا تەگٸس, مول سۋارىلعان ەكەن. سۇلتاندى ماقتاپتى. ٶزٸ سودان ارى اۋدانعا كەتكەن. اقبار مەن ەركەبۇلان اۋىلعا تارتىپتى. كەلگەندەرٸ وسى.
— ال سٷيٸنشٸڭدٸ ەكەل! — دەپ جىميىپ وتىر.
— بەرٸ بولادى, سٷيٸنشٸ دە بولادى, بەرٸ بولادى, كەنٸ, شاي الىڭدار, كەنٸ, اراق الىڭدار! نيەتتەرٸڭ قالىس ەكەن, ەرتەڭگٸ دەمنٸڭ ٷستٸنەن تٷستٸڭدەر! — دەپ سۇلتان قومپاڭداپ, كەدٸمگٸدەي قۋانىپ قالدى.
ەركەبۇلان مەن اقبار سۇلتاندى قۇتتىقتاۋىن قۇتتىقتاپ كەلسە دە, ٶزدەرٸنٸڭ بۇدان ارتىق ەكەندٸگٸن بٸر سوت تە ۇمىتار ەمەس. "جامانمەن تەڭەلٸپ قالامىز با" دەپ قورىققانداي. سۇلتاننىڭ "جاماندىعىن" ايتىپ, كٶزگە شۇقي بەردٸ, شۇقي بەردٸ.
— اسىراۋىڭ كەم بوپ جٷر. ەيتپەسە, سەن ادام بولۋىڭ مٷمكٸن. ەلٸ دە اسىراسا, ادام بوپ كەتۋٸڭ مٷمكٸن! — دەپ ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸنە قاراپ ىرق-ىرق كٷلەدٸ. سۇلتان دا اقسيىپ كٷلە بەرەدٸ. ەندٸ قايتسٸن, ٶز ٷيٸندە. قوناق نە ايتسا دا كٶتەرۋ شارت.
— ەي, سۇلتەكە, قالاي ٶلٸپ-تٸرٸلگەنٸڭدٸ ايتشى. و دٷنيەدە نە كٶردٸڭ سوندا? — دەسەدٸ اناۋ ەكەۋٸ. دەسەدٸ دە, بٸر-بٸرٸنە ايتىپ, مەز بوپ كٷلٸسەدٸ. سۇلتان ىرجييا بەرەدٸ.
— ەي, سۇلتەكە! سٸز وسى كٷندە ارىز جازۋدى قويىپسىز عوي. سول راس پا? — دەسەدٸ.
— سٸزدەردٸڭ ەلٸڭٸز بەتپاق دالانى مەكەندەيتٸن كٶرٸنەدٸ عوي. سٸز بۇ جاقتا نەعىپ جٷرسٸز!
— ويباي-اۋ, بۇ كٸسٸ ەر تارعىن عوي. ەر تارعىن دا ەلٸنە سيماي كەلٸپ, قازاقتى قورعاعان جوق پا ەدٸ?
— سوندا بٸزدٸڭ قامقورشىمىز سۇلتەكەڭ ەكەن عوي! جاي سۇلتان ەمەس, سەرٸ سۇلتان! — دەسەدٸ.
— سۇلتەكە, قارىنداسىڭ قايدا, قارىنداسىڭ?
— قارىنداسىڭدى بورداقىلاپ, سەمٸرتٸپ جٷرمٸسٸڭ? قاشان ساتاسىڭ ەندٸ ونى?
— قارىنداسىن ساتىپ, سوسىن تٶرت قىزىن ساتىپ, سۇلتەكەڭ بٸر باييدى ەلٸ!
— سو كەزدە بٸز سيياقتى مٷسەپٸر پاقىرلاردى ۇمىتىپ كەتپە. قارايلاسىپ جٷر. قول ۇشىن بەرٸپ تۇر.
— قاراۋشى ما ەدٸ. ۇمىتىپ كەتەدٸ. مەنسٸنبەي كەتەدٸ! دەسەدٸ. دەسەدٸ دە, ىرقىلداپ كەپ كٷلەدٸ ەكەۋٸ. سۇلتان ىرجالاقتاي بەرەدٸ. نە دەسٸن.
— ە-ە, مىنا ەكەۋٸڭ بٸر-بٸرٸڭدٸ تاۋىپسىڭدار عوي.
— اپىرماي دەسەڭشٸ! اۋىلداعى ەڭ باي ادام وسى! "سۇلتان ەبدەن بايىپ العانشا قارايلاسا تۇرعانىڭ جٶن عويعا" كٶشتٸ ەكەۋٸ. تاناباي مەدەنيەت سارايىنىڭ بٸر بٶلمەسٸندە جالعىز تۋراتىن. "ەڭ باي ادام" دەپ وتىرعاندارى سول تاناباي دا مىنا ەكەۋٸ كەلگەلٸ سٶزدەن تىيىلىپ, ٶزٸن ىڭعايسىز سەزٸنٸپ وتىرعان. و دا ىرجيىپ كٷلەدٸ دە قويادى.
اناۋ ەكەۋٸ تٷسكە دەيٸن وتىردى. ايتقاندارى جاڭاعى. ٷش شىنى اراقتى تاۋىسىپ, كٷلٸپ-كٷلٸپ كەتتٸ.
تاپ جٷرەر الدىندا, ەركەبۇلان:
— مىنا ەكەۋٸڭ بٸر-بٸرٸڭدٸ دۇرىس تاپقان ەكەنسٸڭدەر! - دەدٸ تاعى دا كەكەتٸپ.
ەركەبۇلان مەن اقبار كەتٸسٸمەن تاناباي تىقىرشىپ وتىرا المادى. ورنىنان تۇرىپ, تەرەزە الدىنا باردى. قايتا وتىردى. قايتا تۇردى. تۇردى-تۇردى دا, دالاعا شىقتى. جاڭاعى ەكەۋٸنٸڭ قىلىعى, ەسٸرەسە ەركەبۇلاننىڭ سوڭعى سٶزٸ بٸرتە-بٸرتە جٸگٸتتٸڭ نامىسىن قوزدىرىپ, شىداتپادى. ىزاعا بۋلىعىپ, ەسٸك الدىندا ارلى-بەرلٸ جٷرٸپ الدى. سۇلتانعا ەشتەڭە دەمەدٸ. سىر بەرمەدٸ. "مىنالار دەل ۋاقتىلى كەتتٸ, ەيتپەگەندە قىرعىن تٶبەلەس بولاتىن ەدٸ", - دەپ ويلادى. "قويشى, اقىماقتاردىڭ سٶزٸ نە, ٶزٸ نە, كٶڭٸل بٶلٸپ تاتىمايدى", — دەپ ٶزٸن ٶزٸ جۇباتىپ تا كٶردٸ. بولمادى. ٸشٸ قايناي تٷستٸ. مازاقتاپ كەتتٸ, جەرلەپ كەتتٸ. سوندا بۇل جامان دا, ولار جاقسى بولعانى عوي. "قاپ, مىنا قازاقتاردى-اي, ە!" — دەپ تەڭسەلٸپ جٷرٸپ الدى.
سۇلتان: "ٷيگە كٸر, ۇيىقتاپ, دەمالايىق", — دەپ ەدٸ, جٸگٸت كٶنبەدٸ "راحمەت, كەتەم", — دەدٸ. سۇلتان ونىمەن ەرە شىقتى. كەڭسە جاقتا شارۋاسى بار ەكەن.
مەدەنيەت سارايى اۋىلدىڭ دەل ورتاسىندا. كولحوز كەڭسەسٸ سونىڭ الدىندا. كەڭسەگە جاقىنداعان سايىن تانابايدىڭ دەنەسٸ تٷرشٸگٸپ, تٸسٸ تٸسٸنە تيمەي, قالشىلداي باستادى.
— جاڭاعىلاردىڭ تەزٸرەك كەتكەنٸ جاقسى بولدى, ەيتپەگەندە سويقان بولاتىن ەدٸ! — دەدٸ جٸگٸت سۇلتانعا. سۇلتان دا سولار جايلى ويلاپ كەلە جاتسا كەرەك.
قايتەسٸڭ سول... سولاردى... قىزىل كٶز بەلە ەمەس پە?— دەپ كٷرسٸنٸپ قويدى. جٸگٸت "ٷيٸنە" بۇرىلماي, كەڭسەگە بۇرىلدى. "ەرينە, تٶبەلەس قۇرىسىن, تٶبەلەس قۇرىسىن", — دەي بەردٸ ٶزٸنە ٶزٸ. تابالدىرىقتا تۇرىپ بوسونوشكاسىنىڭ ٸلگەكتەرٸن مىقتاپ ٸلٸپ, كٶيلەگٸنٸڭ جەڭٸن تٷرە تٷستٸ. ٶزٸن ٸزٸ بيلەي المادى.
ەركەبۇلان مەن اقبار ەسەپ-قيساپشىنىڭ بٶلمەسٸندە ەكەن. تاناباي:
— اعاي, بەرٸ كەلٸڭٸزشٸ! — دەپ شاقىرىپ الدى. ەركەبۇلان جاقتىرىڭقىراماي:
— ە-ە, نە ايتاسىڭ? — دەپ دەلٸزگە شىعا بەرگەندە, تاناباي:
— جاڭا نە دەدٸڭٸز! — دەدٸ دە, يەگٸنٸڭ استىنان قويىپ جٸبەردٸ. ەركەبۇلان مۇندايدى كٷتپەگەن, شالقالاي بارىپ, ەسەپ-قيساپشىنىڭ بٶلمەسٸنە سٷرٸنە-قابىنا كٸرٸپ قۇلاي جازدادى. دەنەسٸ الپامساداي بولعانىمەن, بۇقا كٶز اقباردا جٷرەك جوق ەكەن, تاناباي قىرعيداي اتىلىپ كەلٸپ, جاعىنان بٸر-ەكٸ سالعاندا كەڭسەدەن زىتا قاشتى.
— ويپىر-اي, مىناۋ يتٸڭ دٷلەي عوي, دٷلەي عوي! — دەيدٸ. كٶزٸ شاراسىنان شىعارداي. ەركەبۇلان قايراتقا مٸنٸپ:
— كٶرسەتەيٸن مەن ساعان! — دەپ تۇرا ۇمتىلىپ ەدٸ, تاناباي, اشۋ-ىزادان كٶزٸ قاراۋىتىپ كەتكەن, ستولدىڭ ٷستٸنەن پرەسس-پوپەنٸ الا ساپ, ەركەبۇلاندى قۇلاق شەكەدەن بٸر ۇرىپ, ۇشىرىپ تٷسٸردٸ. جۇرت جابىلىپ تانابايدى ەزەر توقتاتتى.
سودان ەكٸ-ٷش كٷنگە دەيٸن اۋىلدا ەڭگٸمە وسى تٶبەلەس جايلى بولدى.
— اپىراي, بويى شاپ-شاعىن بولسا دا, ٶزٸ شاقار ەكەن!
— قۇرىسىن, اراشا تٷسپەسە, مىسىق مۇرتتى ٶلتٸرٸپ قوياتىن!
— ىزاقور ەكەن!
— ەڭگەزەردەي بۇقا كٶزدٸڭ ەڭكٸلدەپ قاشقانىن ايتساڭشى,— دەستٸ.
بۇل تاريحتى ەستٸگەندە كولحوزدىڭ باستىعى ەزۋٸنەن كٷلگەن دە قويعان كٶرٸنەدٸ, ونى سان-ساققا جٷگٸرتٸپ: "باستىق پەن ورىنباسارىنىڭ اراسى بۇزىلا باستاعان عوي", — دەپ جورىدى سٶز اڭدىعان پىسىقتار.
سوڭعى كەزدە سۇلتاننىڭ قولى جٷرٸپ بەردٸ. بۇعان ەكٸ سەبەپ بار دەپ جورىدى ول. بٸرٸنشٸسٸ — تاناباي. بۇل كەتٸك بالا — جاي بالا ەمەس, قىزىر. سونىمەن جاناسىپ دوستاسقالى سۇلتاننىڭ ٸسٸ وڭعا باسا باستادى.
ٶزٸ ەڭبەكقور ەكەن. جالىقپايدى. كٷندٸز-تٷنٸ سۇلتانعا كٶمەكتەسٸپ, التى سۋعاراتىن قىزىلشانى توعىز سۋعاردى. كولحوز باستىعى سۇلتانعا ريزا. "سۇلتەكە, سۇلتەكە" دەپ ٸش تارتىپ, ايتقانىن ٸستەيدٸ, سۇراعانىن بەرەدٸ. ەكٸنشٸسٸ — ٶزٸم دەپ جوريدى. كٶكتەمدە "ٶلٸپ-تٸرٸلگەنٸن" قايتا-قايتا ايتىپ جۇرت كەلەكە-تەلكەك قىلا بەرگەن سوڭ, سۇلتان:
— ول تەگٸن ەمەس. اتا-بابالارىمىز ارۋاقتى بولعان ەكەن. ماعان قونايىن دەپ جٷر! جاعالاپ كەلٸپ, اينالدىرىپ جٷر. قونا الماي جٷر! — دەيتٸندٸ شىعارعان.
— سۇلتەكە, ارۋاق سٸزگە نەگە قونا الماي جٷر? - دەگەندەرگە سۇلتان قۋلانا كٷلٸپ, قىسىق كٶزدەرٸن سىعىرايتىپ:
— اراق ٸشٸپ قويام, ارۋاققا سونىم ۇنامايدى! — دەيتٸن. سول سۇلتان بٷگٸن ەلٸرٸپ وياندى.
— قاتىن, كٶزٸڭدٸ اششى, مەن بٸر تٷس كٶردٸم. سونى جورىلىق — دەدٸ. تٷسٸندە بيٸك اسپان كٶرٸپتٸ. كٶك جيەككە تٸرەلگەن تەپ-تەگٸس جازىقتا جايقالعان قالىڭ بيداي كٶرٸپتٸ. بيدايدىڭ اراسىن ارالاپ اقبوز ات مٸنگەن سەنجاندى كٶرٸپتٸ.
— تٸپتەن بيٸك, باسى كٶككە تٸرەلدٸ! — دەيدٸ. دەدٸ دە, تٷستٸ ٶزٸ جورىدى. — قالىڭ بيداي بەرەكە عوي. وسىدان, بايقا دا تۇر, سەنجاننان بٸر جاقسى حابار كەلەر, — دەدٸ.
ەكٸ-ٷش كٷن ٶتكەن سوڭ, "كەڭسەگە كەلسٸن" دەگەنگە بارسا, شاقىرعان مىسىق مۇرت ەركەبۇلان.
— جاماننىڭ ايتقانى كەلمەيدٸ, ساندىراعى كەلەدٸ! — دەپ اناۋ مىرس ەتتٸ دە, سۇلتاننىڭ قولىنا رەسپۋبليكالىق گازەتتٸ ۇستاتا سالدى. تٶرتٸنشٸ بەتتە سەنجاننىڭ سۋرەتٸ باسىلىپتى.
— كٷنٸم-اۋ, مىناۋ سەنجان عوي! — دەپ ايقايلاپ جٸبەردٸ سۇلتان. — بٶسە, بەسە!
سەنجان تۋرالى "قارىزىڭدى قالاي ٶتەرمٸن, ەلٸم مەنٸڭ", دەگەن ٷلكەن وچەرك بار ەكەن. سەنجان ستۋدەنت كەزٸندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعاپ, ماتەماتيكا سالاسىندا دٷنيەجٷزٸلٸك ماڭىزى بار ٷلكەن جاڭالىقتار اشقان, وسى جاقىندا عانا جٸگٸت دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاپتى, ونىسى شەت ەلدەردە دە زور باعا الىپتى. كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتٸندە لەكتسييا وقىپ قايتىپتى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن موسكۆا تٷبٸندەگٸ بٸر عىلىمي ورتالىقتا ٸستەگەن. ەندٸگٸ شۇعىلدانىپ جٷرگەن تاقىرىبى كوسموس تەوريياسىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, الماتىداعى وبسەرۆاتوريياعا اۋىسپاقشى كٶرٸنەدٸ.
— مٸنە, مٸنە, ايتپادىم با, ايتپادىم با? — دەپ سۇلتاننىڭ قارا ٶڭٸ كٷرەڭ تارتىپ, قۋانىپ كەتتٸ. ايقايلاپ جٸبەردٸ.
— جاماننىڭ ايتقانى كەلمەيدٸ ساندىراعى كەلەدٸ, — دەدٸ ەركەبۇلان تاعى دا. "مەيلٸ, ول نە دەسە, و دەسٸن". سۇلتاننىڭ ٶز ەسەبٸ ٶزٸندە. ارۋاق ايان بەردٸ. بۇل - اقيقات.
كەلەسٸ اپتا بويى سۇلتان تانابايعا سەنجان تۋرالى ەڭگٸمە ايتىپ, قۇلاعىنىڭ قۇرىشىن قاندىردى.
"جاقسىدان — شاراپات. تاناباي دەگەن بٸر اينالايىن بالا بوپ تۇر عوي", — دەيدٸ سۇلتان. تانابايدىڭ قالادا ماقا دەگەن جولداسى بار ەكەن. سول ٸزدەپ كەلٸپتٸ. تانابايدىڭ قوناق كٷتەر مٷمكٸندٸگٸ بەلگٸلٸ. سۇلتاننىڭ ٷيٸنە جاتقىزدى. جٸگٸت شەگٸر كٶز, ارىق سارى. تانابايدىڭ ٶزٸنە ساي. اقكٶڭٸل. جۇرتتان جاسىرار سىرى جوق. ەشكٸمنٸڭ كٶڭٸلٸن جىقپايدى. ٸش دەسەڭ, ٸشەدٸ, جە دەسەڭ, جەيدٸ. كەلگەن كٷنٸ "ال, الدان" باس تارتا الماي, قالبالاقتاپ قىزىپ قالدى. سىرىن اقتارىپ-اق سالدى. قارت ەكە-شەشەسٸنٸڭ قىسىمىمەن قىز ٸزدەي شىعىپتى. سۇلتاننىڭ ٷيٸندە جاتىپ, قارىنداسى گٷلگاۋھاردى جاقتىرىپ, الماق بولدى. كەلەسٸ سەنبٸ كٷنٸ, كەشكٸ ساعات بەستە كەلٸپ, وسى اۋىلدا تويىن ٶتكٸزٸپ, الىپ كەتۋگە كەلٸسٸپ اتتاندى.
سۇلتان قارىنداسىن ۇزاتارىن ەستٸپ, كولحوز باسقارماسى بٸر تۋ قوي, جٷز سوم اقشا بوساتىپتى. بۇعان سۇلتان مەز. "ەلٸم يگٸ نيەت بٸلدٸرگەن سوڭ, مەن ايانىپ قالام با", — دەپ, ول ەزٸنٸڭ ەكٸ ساۋلىعىنىڭ بٸرٸن جايراتىپ سالدى. ەكٸنشٸسٸن ساتىپ, كولحوز بەرگەن اقشامەن قوسىپ, ٷش جەشٸك اراق الدى. قانت-شايىن ەزٸرلەپ, داستارقانىن جايىپ, سەنبٸنٸ كٷتتٸ.
ٷيٸ تار, بەس-التى ادامنىڭ باسى سىيمايدى. ەسٸك الدىن سۋ سەپكٸزٸپ سىپىرتىپ, شي-بويرا تٶسەتٸپ, كٶرشٸ تۇراردىڭ ٷيٸنەن كٶلەمدٸ-كٶلەمدٸ ەكٸ تەكەمەت ەكەلدٸ. اۋىلدىڭ اتقامٸنەرلەرٸنە الدىن الا حابار بەرگەن. ساعات تٶرتكە شاقىرعان. بٸرسىپىرا جۇرت جينالىپ, شەي ٸشٸپ, اقاڭنان "بٸر-بٸر تاشلاپ الىپ", كٷيەۋدٸ كٷتٸپ وتىر.
گٷلگاۋھار, قىزىل شەيٸ كٶيلەك كيٸپ, باسىنا گاز ورامال سالىپتى. ۇزاتىلاتىن قىزداي جاسانىپ تٶردە وتىر. قاسىندا ٷش-تٶرت قىز-كەلٸنشەك. بەيباستاۋ جٸگٸتتەر جۇرتتىڭ كٶزٸن الا بەرٸپ, تٶرگٸ ٷيگە زىپ بەرٸپ كٸرٸپ كەتەدٸ دە:
— كەتەر قىزدىڭ قارىزى بولادى. سونى بەرٸپ كەت!
— اپىراي, ەندٸ سەن كەتكەن سوڭ, بٸز قالاي كٷن كٶرەمٸز!
— قادٸرٸندٸ بٸلمەي جٷر ەكەنبٸز عوي! — دەپ ٸلٸپ-قاعىپ شىمشىپ, قۇشاقتاپ, قىزدىڭ مازاسىن الىپ جٷر. گٷلگاۋھار ٷلكەن الا كٶزٸمەن جٸگٸتتەردٸ اتا قاراپ, ٷندەمەي وتىرادى دا, تىم تاياپ كەلگەندەرٸن كٶلەمدٸ, تاستاي قاتتى جۇدىرىعىمەن بٸر تٷيٸپ قالادى. قاسىنداعى قىز-كەلٸنشەك سىقىلىقتاي كٷلٸپ, شۋلاسىپ, جٸگٸتتەردٸ ٷيدەن قۋىپ شىعادى. دەل ساعات بەستە اسفالت جولدان اۋىلعا قاراي بٸر "ۆولگا" بۇرىلدى.
— كٷيەۋ كەپ قالدى! — دەپ جۇرت دٷرلٸگٸپ, ەيەلدەر ابىر سابىر جٷگٸرٸسٸپ قالىپ ەدٸ, ەركەبۇلان ەكەن. قالادان قايتىپتى.
— يت تە بولساڭ, قۇرداسىم عوي دەپ!.. سوندا دا سەن يت ٷشٸن ەمەس, اناۋ گٷلگاۋھاردىڭ تويى دەپ كەلدٸم! — دەيدٸ كٷلٸپ. "تويىڭا قوسقانىم" دەپ بٸر جەشٸك شامپان ەكەلٸپتٸ. بۇنى كٶرٸپ, باسقا جٸگٸتتەر ىڭعايسىزدانىپ قالدى. "قىز ۇزاتار تويعا دٷنيە ەكەلۋشٸ مە ەدٸ. اپىراي, بٸز ونى بٸلسەك-شە! ە-ە, جاي, ەركەبۇلاننىڭ شىعارىپ جٷرگەنٸ دە! ەيتپەسە, و زامان دا بۇ زامان, قىز ۇزاتار تويعا دٷنيە ەكەلگەندٸ كٶرگەن ەمەسپٸز!" — دەسٸپ جاتىر.
تاناباي توي دايىندىعىن ٶزٸ باسقارىپ, ساراي الدىندا سەبٸز تۋراسىپ, قازانعا ەت سالدىرىپ, "سٷيتەيٸك-بٷيتەيٸك" دەپ سابىلىپ جٷرگەن. ەركەبۇلاننىڭ ماشيناسى كەلٸپ توقتاپ, ٸشٸنەن پەريزات تٷسكەندە, تاناباي ەرٸكسٸز اۋزىن اشىپ تۇرىپ قالدى. پەريزاتتى كٶرۋٸ وسى ەدٸ. اۋىلدىق جەردە بۇنداي ارۋ بولادى دەپ ويلاماعان. "مىناۋ ناعىز ەلٸك قوي! مىناۋ ناعىز تەڭٸز تٷبٸنەن تابىلاتىن اسىل تاس قوي", — دەپ ەدەتٸنشە سٶيلەپ تۇر. كەلٸنشەك سٷلٸكتەي دەنەسٸنە تار, قارا كيمونو كيٸپتٸ. جۇپ-جۇمىر تٶسٸ, جٸڭٸشكە بەلٸ, جۇپ-جۋان بٸر ٶرٸم ۇزىن شاشى, قارا كٶيلەك, قارا تۋفلي, قارا شاش نۇرلاندىرا تٷسكەن اپپاق جٷزٸ, اپپاق تٶسٸ, اپپاق تٷزۋ سيراقتارى جٸگٸتتٸڭ قييالىن ديناميتكە جٸڭٸشكە شنۋر بويىن بويلاپ كەلەتٸن وتتاي سىزداتىپ كەلٸپ لاپ ەتكٸزدٸ. جٸگٸت جٷرەگٸ لٷپ ەتە قالدى دا, تەتتٸ بٸر قۋانىش سەزٸم بويىن بيلەپ الدى. ەركٸنەن تىس كەلٸنشەك جٷزٸنە قايتا-قايتا ۇرلانىپ قاراي بەردٸ. كەلٸنشەك موينىنا ٷلبٸرەك اق ورامال بايلاپتى. قيعاش كەلگەن ٷلكەن كٶزدٸڭ استىندا قوڭىر كٶلەڭكە. قوڭىر كٶلەڭكەنٸ كٶرگەندە تاناباي ەركەبۇلانعا قارادى. اق تٸستەرٸن اقسيتىپ كٷلٸپ تۇر ەكەن. "ەكەۋٸ, شٸركٸن, قوسىلعان-اق ەكەن! جۇپ دەپ وسىلاردى ايت!" — دەگەندە تاناباي امالسىز كٷرسٸنٸپ قالدى. كٷيەۋ بالا ەنە كەلەدٸ, مٸنە كەلەدٸ دەپ وتىرعاندا كٷن كەشكٸردٸ.
— اپىر-اۋ, كەلمەدٸ-اۋ!
— نەگە كەشٸكتٸ ەكەن!
— وي, ول ٶيتٸپ بەلسٸنەتٸن بولسا, قىزىمىزدى بەرمەيمٸز!— دەسكەن قالجىڭ-كٷڭكٸل شىعا باستادى. تاناباي قىسىلا باستادى. دوس بۇنىكٸ, ول كەشٸككەن سايىن, بۇل قيپاقتاي تٷستٸ. سۇلتاننىڭ دا جٷرەگٸ اقىرىن-اقىرىن سىزداپ قويادى. كٷيەۋ بالا كەلمەي قالىپ, ماسقارا بولماس يا ەكەنبٸز! — دەگەن قاۋٸپتٸ بٸر ۇرى وي كٸردٸ كٶڭٸلٸنە. "نە بوپتى! ەلٸ-اق كەلەدٸ", — دەپ ٶزٸن ٶزٸ جۇباتىپ قويادى. كٷن باتتى. ەندٸ جۇرتتىڭ بەرٸ قىسىلا باستادى. قۋاقى جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ تٶرگٸ ٷيگە كٸرٸپ كەتٸپ, گٷلگاۋھارعا:
— وي, سەنٸڭ جٸگٸتٸڭ كەلمەيدٸ ەندٸ! سەنٸ نە قىلسىن, باسقا سۇلۋ تاپقان عوي! — دەگەن ەكەن, گٷلگاۋھار:
— يە, ساعان! — دەپ ەلگٸ جٸگٸتتٸ ۇرىپ جىعىپتى.
— يە, كەپ قالار قازٸر-اق. جۇرت يٸرٸلٸپ بوس وتىرا ما? تارت تاباقتاردى, — دەپ بۇيىردى سۇلتان. جۇرت ٸشٸپ-جەۋگە كٸرٸستٸ. ەڭگٸمە-دٷكەن, كٷلكٸ-قالجىڭ قىزا-قىزا جينالعاندار تٷنگٸ ساعات ون ەكٸگە دەيٸن وتىردى. كٷيەۋ كەلمەدٸ.
— جە, ەندٸ ول كەلمەيدٸ, - دەدٸ بٸرەۋ. جۇرت ەندٸ كەلمەيدٸگە جورىپ, بٸراق سۇلتاننىڭ كٶڭٸلٸن قيماي:
— كەپ قالار. ەرتەڭ كەلەر, — دەسٸپ تاراسىپ كەتتٸ. تاناباي قاتتى قىسىلدى. ەشكٸم وعاش ەشتەڭە دەمەسە دە, كٸنەنٸ ٶز موينىنا الىپ, ۇيالىپ جٷر. جۇرت تاراپ, داستارقان جينالدى.
— كەلۋشٸ مە ەدٸ! بٸزدٸ اقىماق قىپ كەتكەن عوي! — دەپ زارا دولدانىپ شىعا كەلدٸ. جاسانىپ تٶرگٸ ٷيدە وتىرعان قىزعا جەكٸدٸ: — شىقساڭشى بەرٸ, سىلانباي! جيناس مىنا ەدٸرە قالعان داستارقاندى.
بٸلەگٸن سىبانىپ گٷلگاۋھار شىقتى دالاعا. ٷلكەن كٶزدەرٸ الايىپ, كٸجٸنٸپ تۇر:
— وسىدان كەلسٸنشٸ, قاراڭقالعىر! — دەيدٸ.
ىدىس-اياقتى جيناپ, سارايدىڭ ەسٸگٸن قۇلىپتاپ, ٷيگە ەندٸ كٸرە بەرگەندە, ەسٸك الدىنا گٷر ەتٸپ كەلٸپ بٸر ماشينا توقتاي قالدى. تاكسي ەكەن. ماشينادان ماقا تٷستٸ. قاسىندا قىزىل جاعا سەرجانتى بار. ەشتەڭە دەمەيدٸ. ىرجيىپ كٷلٸپ تۇر.
سۇلتان دا, گٷلگاۋھار دا, زارا دا نە دەرٸن, نە ٸستەرٸن بٸلمەي, ساسىپ قالدى. تاناباي عانا اشۋلانىپ:
— سەنٸ ادام دەپ جٷرگەن مەن اقىماقپىن! — دەپ ەدٸ, سوندا عانا بارىپ ماقا ٶزٸنٸڭ كەشٸككەنٸنە كەشٸرٸم سۇرادى.
— اپىر-اي, ە, قىزىق بولدى عوي. ەندٸ جۇرتتى قالاي شاقىرامىز — دەپ ەدٸ سۇلتان, ماقا قىسىلا كٷلٸپ وتىرىپ كەشٸرٸم ٶتٸندٸ.
— اعا, كەشٸرٸڭٸز, ەرينە, — دەدٸ ول. — مەنەن يتتٸك بولدى. كەشٸرٸڭٸز. كەشٸگٸپ قالدىم. ميليتسيياعا تٷسٸپ قالدىم. ون بەس سٶتكەگە جاتقىزىپ قويدى. ەندٸ ون كٷنٸ قالدى. ون كٷننەن كەيٸن, ٶزٸم كەپ توي جاساپ... سٷيتەمٸز ەندٸ!
كٷيەۋ بالا قاسىنداعى ميليتسيونەرٸمەن بٸر ساعاتتاي وتىرىپ شاي ٸشٸپ, قايتىپ كەتتٸ. سودان ايتقانىنداي ون كٷن ٶتكەندە كەلٸپ, قويىن سويىپ, شىعىنىن ٶزٸ كٶتەرٸپ, گٷلگاۋھاردى الىپ كەتتٸ. تاعدىردىڭ مۇنداي قىرسىعىن تالاي كٶرگەن سۇلتان بۇعان دا مويىمادى. ەيتەۋٸر, قارىنداسىنىڭ ورنالاسقانىنا قۋاندى.
تامىز ايىنىڭ اياق كەزٸندە قىزىلشاشىلاردىڭ وبلىستىق سلەتٸ بولعان. سوعان كٶكٶزەكتەن بارعان ٷش ادامنىڭ بٸرٸ — وزىق مٷراپ سۇلتان. جيىن تەمٸرجولشىلاردىڭ مەدەنيەت سارايىندا ٶتتٸ. بٸر ٷزٸلٸس كەزٸندە سۇلتان باق ٸشٸندە سىرانىڭ كەزەگٸندە تۇر ەدٸ. ماقا مەن گٷلگاۋھار كەلە قالدى. سەرۋەندەپ شىققان تٷرلەرٸ بار. قويار دا قويماي سۇلتاندى ٷيلەرٸنە شاقىردى. اقىرى سۇلتان قازاق سالتىن بۇزىپ, ەلٸ تٷسپەگەن كٷيەۋ بالاسىنىڭ ٷيٸنە باردى.
تەمٸرجول استىنداعى ەكٸنشٸ شاڭعاراقشى كٶشەسٸندە ٶز الدىنا بٸر قاۋىم قۇرىپ, قازاقتىڭ تاما دەگەن رۋى وتىراتىن. ٶزدەرٸ اقكٶڭٸل, قوناقشىل ەل ەكەن. قۇدا كەلدٸ دەپ جاندارى قالمادى. ماقانىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ شاقىرىپ, سۇلتانعا ٷش كٷن ۇدايى سىي-قۇرمەت كٶرسەتتٸ. جٷرەر الدىندا ماقا:
— اعاتاي, الىس-بەرٸسٸمٸز ەلٸ بولا جاتار. الدا عوي. ٷي سالۋعا نيەتٸڭٸز بار ەكەن, — دەپ, بٸر ٷلكەن ٷي سالۋعا جەتەرلٸك اعاش, جابۋعا جەتەرلٸك شيفەر اتادى. ٶزٸنە جٷز ەلۋ سومنىڭ قىمبات كوستيۋمٸن كيگٸزدٸ. سۇلتان مەز. شالقىپ قالعان. بٸراق سۇلتان سۇلتاندىعىن ٸستەمەي قالسىن با? تاپ جٷرەر الدىندا ماقانىڭ ەكەسٸنٸڭ ٸنٸسٸ ەلمەمبەت دەگەن كٸسٸنٸڭ ساربالاق دەگەن بٷركٸتٸنە كٶزٸ تٷستٸ. تٷستٸ دە, قىزىقتى. قىزىقتى دا, كٶڭٸلٸ بۇزىلدى. سوندا ٶزٸ ٷشٸن ەمەس, ٶزٸ قۇس قادٸرٸن بٸلە بەرمەيتٸن. تاناباي ٷشٸن. قالادا ٶسكەن جٸگٸت, "قۇسىمىز بولسا, قۇس سالساق, شٸركٸن!" — دەپ ارمانداي بەرۋشٸ ەدٸ. سونى قۋانتپاق.
كٶڭٸلٸ بۇزىلدى دا, سۇراماق بولدى. سۇرايىن دەسە, ىڭعايسىز. اعاش, شيفەر بەردٸ. كوستيۋم كيگٸزدٸ. ەندٸ قۇسىن سۇراسا, قاناعاتسىزدىق. ارى ويلاپ, بەرٸ ويلاپ, سۇلتەكەڭ تەۋەكەلگە بەل بايلادى.
شٸلتيٸپ, نىپ-نىعىز بوپ تٶردە وتىرىپ الىپ, سۇلتان ٶزٸن قۇرمەتتەپ, ٸلتيپاتپەن قورشاپ وتىرعان ەلدٸڭ كەرٸ-جاسىنا باعىشتاپ, اسىقپاي-ساسپاي, ٶزٸنشە مەنەرلەي سٶيلەپ, بۇيىمتايىن ايتتى:
— بۇرىن دا جات ەمەس ەك! — دەپ, سۇلتەكەڭ سٶزٸ سالماقتى بولۋ ٷشٸن ەكٸ رۋدىڭ اتىن اتاپ ٶتتٸ. — جازمىش سولاي ەكەن, ەندٸ تٸپتٸ, جٷدە, جاقىن بولىپ كەتتٸك, — دەدٸ. ارالاس-قۇرالاسىمىز جاڭا عانا باستالدى عوي. كەلدٸك. جاقسى سىيلاپ قارسى الدىڭىزدار. راحمەت, — دەدٸ. — ٷي سالاتىن نيەتٸمٸزدٸڭ بار ەكەنٸ راس ەدٸ. ەسكەرٸپ, قۇرىلىسقا كەرەكتٸ ماتەريال اتاعاندارىڭىز دا جون. بٸراق راحمەت ولارىڭىزعا. المايمىن. ماعان, توق ەتەرٸن بٸر-اق ايتقاندا, انا ساربالاقتى قيساڭسىزدار! — دەپ سالدى.
تامالار بۇنى كٷتكەن ەمەس. جىم-جىرت وتىرىپ قالدى. بٸر-بٸرٸنە قاراستى. سۇلتانعا قارادى. قۇدا مىعىم وتىر. بٷلك ەتەر تٷرٸ جوق. اقىرى ەلمەمبەت قۇسشىنىڭ ٶزٸ تٸل قاتتى:
— ادام الىپ وتىرىپ, قۇسىمىزدى قيماساق, كٸم بولعانىمىز! — دەدٸ ول. — بايلادىم ساربالاقتى قۇداعا. كەلەسٸ اپتادا ٶزٸم جەتكٸزٸپ بەرەم...
قۇدالار, كەرٸسٸ بار, جاسى بار, وتىز شاقتى ادام, سۇلتاندى اۆتوبۋستىڭ ايالداماسىنا دەيٸن شىعارىپ سالدى. جاستار جاعى قىزۋلاۋ قۇشاقتاسىپ, سٷيٸسٸپ قوشتاستى.
اۆتوبۋس قوزعالا بەرگەندە, سۇلتاننىڭ ارت جاعىندا وتىرعان ەكٸ كەلٸنشەكتٸڭ بٸرٸ ەدەيٸ قاتتىراق سٶيلەپ:
— بٷكٸل ەل جينالىپ شىعارىپ سالىپ جٷرگەندەرٸ كٸم دەسەم, مىنا بٸر شٸلتيگەن قارا ەكەن عوي! — دەگەنٸ.
مەيلٸ, جۇرت نە دەسە, و دەسٸن. مۇندايدى ەستٸمەي جٷرگەن سۇلتان با. تاناباي قۋاناتىن بولدى. سۇلتانعا كەرەگٸ سول.
قارا قايىس سۇلتان. ٶلٸپ-تٸرٸلگەن سۇلتان. جامان سۇلتان ەدٸ. ەندٸ قارىنداسىن قۇسقا ايىرباستاعان سۇلتان اتانار. مەيلٸ. تاناباي قۋانسا بولعانى.
سۇلتانعا كەرەگٸ سول.
ەكٸم تارازي
