HH ǵasyrda qazaq dalasynda birneshe asharshylyq bolǵan. Bul týraly ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory, «Alashtaný» ortalyǵynyń direktory Svetlana Smaǵulova aitty, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Ǵalymnyń aitýynsha, ashtyqtyń zardaby, ata-babymyzdyń basynan ótken qiynshylyqtar qazaq halqy urpaǵynyń sanasynda máńgi qalady.
«Ashtyq kezinde bir aýyldy aman saqtap qalý úshin, bailardyń ózi qoldaryndaǵy altyndaryn Qytaiǵa aparyp, taryǵa aiyrbastap kelgen. Olardyń basym bóligi 1937 jyly halyq jaýy retinde sottalyp ketti. Mundai oqiǵalar óte kóp. Júsipbek Aimaýytov bastaǵan ult ziialylary asharshylyq jailaǵan óńirlerge jylý jinap, as taratqan. Sol úshin de olardyń bastary daýǵa qaldy. Keńes úkimeti 1921-1922 jyldary birde bir málimetti syrtqa shyǵarmaýǵa tyrysqan. 1931-1932 jyldary ólim kóbeiip ketken kezde, bizdiń ziialylarymyz dabyl qaǵyp, joǵary jaqqa hat joldady. Bul tarihta «beseýdiń haty», «altaýdyń haty» bolyp qaldy. Mine, osy kezde ǵana Stalin kóńil bóle bastaǵan.
Onyń aitýynsha, qýǵyn–súrgin patsha zamanynda da bolǵan.
«Patsha ókimeti qazaq dalasyn túpkilikti bileý úshin áýeli ár túrli reformalar júrgizip, qazaqtyń eldik-etnikalyq uiytqysyn iritip, ulystardy bólshektei bastady. Patsha úkimetiniń otarlyq , ákki saiasatyn Ahmet Baitursynov halyqqa astarlap jetkizip otyrǵan. Mirjaqyp Dýlatov Oian, qazaq! óleńi arqyly halyqty bir bolýǵa shaqyrǵan. Mine osyndai uran tastaǵandardy patsha úkimeti qýdalady. Biraq olar Keńes úkimeti siiaqty qinap, uryp-soqqan joq. Olardy túrmege otyrǵyzǵan, aiyppul salǵan. Ahmet Baitursynovqa «qazaq tili» gazetine úkimetti synap jazǵan maqalalary úshin aiyppul salynǵan.
Jalpy Keńes úkimeti kezindegi qýǵyn-súrgin birneshe kezeńnen turady.
«Qýǵyn-súrgin 1917 jyldan bastaý alady. 1920 jyldyń sońynda ziialylarǵa býrjýaziiashyl-ultshyl bailardyń ideologiiasyn jaqtady, keńes ókimetine qarsy kúres júrgizdi degen aiyptar taǵyldy.1929-1930 jyldary aýyldaǵy sharýalarǵa, dindarlarǵa qaraqshy, banditter degen jala jabyldy. Sol úshin olardy jappai sottap, jer aýdaryp tipti atý jazasyna da kesti. Aqyr-aiaǵy 1937-1938 jylǵy alapat qýǵyn-súrginge alyp keldi. Mundai aiyptaýǵa ult ziialylary ǵana emes, eldegi malshylar men qarapaiym adamdarǵa deiin ilikti»,– deidi Svetlana Smaǵulova.
Sonymen qatar, ol qazirgi ýaqytta kóp talqylanyp júrgen málelerge toqtaldy.
«Qazir ult ziialylary bir– birin satqan, ustap bergen degen pikir jii aitylyp ta, jazylyp ta júr. Tipti, satqyndardyń atyn atap, túsin tústep ashyq aitaiyq deitinder kóbeibi. Men aitar edim. Bul zamannyń ideologiiasy. Olar qazaqtyń ziialylaryn qinaǵan, bala-shaǵasymen qorqytqan, qujattarǵa májbúrli túrde qol qoidyrǵan. Osynyń bárin zerttep qaraý kerek», – deidi «Alashtaný» ortalyǵynyń direktory.
Sóz sońynda, Svetlana Smaǵulova qýǵyn–súrgin protsesi áldi de tereń zertteýdi qajet etetinin atap ótti.
