«Álippe». Sonaý balalyq shaqtyń tátti esteligi. Alǵash ret qolǵa qalam ustatyp, árip tanytqan ustaz ben «Álippe» oqýlyǵyna degen saǵynysh árbir jannyń júregine sáýle shashyp turatyny anyq. «Álippe» degen aty qandai! Búgingi kez kelgen sanaly azamat sol «Álippemen» ósti, eseidi. Al qazir onyń ataýyn «Saýat ashý» dep ózgertkennen ne utamyz? Ilkiden kele jatqan «Álippe» kimniń taqiiasyna tar keldi?
Jalpy «Álippe» sóziniń qaidan shyqqanyn kópshilik bile bermeidi. Áý basta arab alfavitiniń birinshi árpi «alib» pen sodan keiingi árpi «bi»-den quralǵan. Ekeýiniń qosyndysynan álippe sózi paida bolady. Bul sóz tilimizge arab jazýy arqyly erterek endi. Keiinirek 1929 jyly latyn, al 1940 jyldan baspa, kirill alfavitine kóshti.
Qazaq álippesi men qazaq tili oqýlyǵynyń atasy – Ahmet Baitursynuly 1910 jyly «Álippe» jazýmen birge qazaq grafikasyn da jasaýǵa kirisken. Ol munyń negizine qazaqtyń mádeni dúnietanymynda bar kóp ǵasyrlyq dástúrli, ózge túrki halyqtaryna ortaq, týystyq sipaty bar arab tańbalaryn alady. Keiin ǵalym sol tańbalardy qazaq fonetikasyna ikemdegen. Sóitip, 24 tańbadan turatyn qazaq jazýyn qalyptastyrady. Bul «Baitursynov jazýy» degen atqa ie bolǵan. Ahmet Baitursynovqa «qazaqtyń ulttyq grafikasynyń atasy» degen mártebe berýdiń túp-tórkini beker emes. Ýaqyt óte kele ol osy jazýdy úiretetin álippeni jazyp shyǵady. Ahmet Baitursynulynyń álippesi «Oqý quraly» degen atpen 1912-1925 jyldar aralyǵynda 7 ret basylyp shyqqan eken. Al 1926 jyly «Álipbidiń» jańa túri jazyldy. Al alǵashqy «Álippe» 1912 jyly Orynborda basylyp shyǵady. Avtor «Balalar, bul jol basy danalyqqa» dep bastalatyn «Tartý» óleńin oqýlyqtyń betashary retinde paidalanady.
Al biyl nege ekeni belgisiz, mektep tabaldyryǵyn attaǵan 380 myńnan astam búldirshin bilim teńizine jasaityn saiahatty «Álippemen» emes «Saýat ashýmen» bastady. Osylaisha, ǵasyrdan ǵasyrǵa, urpaqtan urpaqqa kózdiń qarashyǵyndai saqtalyp jetken «Álippemen» birjola qoshtasýǵa týra keldi.
Jaqynda Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda depýtat Bekbolat Tileýhan QR Bilim jáne ǵylym ministri Erlan Saǵadievke saýal joldap, birinshi synyptaǵy «Álippe» oqýlyǵyn nege alyp tastaǵanyn surady. «1913 jyly Alash ardageri Axmet Baitursynov basyp shyǵarǵan, ǵasyrdan astam milliondaǵan jasórkenge oqý-jazýdy úiretken, qazaqqa azyq bolyp kelgen, tili jeńil, 105 jyldyq tájiribeden ótken álippe neden jazyqty boldy? Erlan Kenjeǵaliuly, osyǵan jaýap berińizshi», – dedi Bekbolat Tileýxan. Sondai-aq, depýtat «Álippeniń» ornyn «Saýat ashý» basty. Saýat ashý degen oryssha «likvidatsiia bezgramotnosti» dep aýdarylady. Bul býyny qatpaǵan jas balaǵa emes, eresek adamǵa arnalǵan. Slovian xalyqtarynyń «Býkvari» 1618 jyly jaryq kórgen. Tórt ǵasyrǵa jýyq tarixy bar. Zamanǵa sai ózgertilip, tolyqtyrylyp otyrady, onyń ózinde kemi bes jyl tájiribeden ótkizbei kirgizbeidi. Al biz she? Birinshi synyptyń balasyna orys, aǵylshyn tilin qosyp oqytyp miyn ashytamyz. Úshtildilik qajet. Biraq ony birinshi synyptan bastaý durys emes», – dep kóptegen ata-ananyń kókeiindegi máseleni dóp basty.
Bekbolat Tileýhannyń ministrge depýtattyq saýal joldaýy sol-aq eken, buǵan Bilim jáne ǵylym ministrligi de izin sýytpai til qatqan boldy. Ministrlik óz áreketin aqtap alýǵa tyrysqany kórinip tur. Arnaiy baspasóz brifingin ótkizgen Bilim jáne ǵylym ministrliginiń Bilimniń mazmuny jáne ádistemesi basqarmasynyń basshysy Talǵat Jákenov «Álippeniń» aty ózgerse de, zaty ózgermeidi» dep aidy aspanǵa shyǵardy. «2019 jyly úshtildi bilim berý júiesi birden engizilmeidi. Oǵan deiin barlyq oqý-ádistemelik baza ázirlenip, mektep muǵalimderi til kýrstarynan ótýi tiis. Sóitip, jańa júie birtindep engiziledi. Al, búgingi bilimniń jańartylǵan mazmunyna sáikes «Álippemen» birge «Dintaný» pániniń ataýy da ózgertildi. Al 2019 jyly tek 10-11 synyptarda ǵana, onyń ózinde jaratylystaný-matematika klastarynda tórt pánniń ekeýin tańdai alady. Biologiia, ximiia, fizika jáne informatika», – dedi. Onyń aitýynsha, mektep oqýshylary tańdaǵan pánderin aǵylshyn tilinde oqityn bolady. Sondai-aq ol «Álippeniń» atyn aýystyrý men dintaný sabaǵyn engizý boiynsha qoiylǵan suraqtarǵa jaýap berdi. «Álippeniń» ataýy «Saýat ashý» bolsa da, ishinde burynǵy – «Álippe». Bala búkil áripterdi úirenedi. Sosyn «Ana tiline» aýysady. Sondyqtan bul jerde eshqandai qisyndyq joq. Al «Dintaný» páni týraly aitar bolsaq, ol 2009 jyldan bastap mindetti pán retinde oqytylyp keldi. Biylǵy jyldan bastap bul pánniń ataýy «Zaiyrlyq jáne dintaný negizderi» bolyp ózgertildi. Ony tek 9-shy synyptarda ǵana oqytady. Balalardyń jas erekshelikterine sáikes, osy 9-synyp naǵyz ótpeli jas deidi ǵoi, sol sebepti dál ýaqyttan bastap engizgendi jón kórdik. Odan buryn oqytý josparymyzda joq», – dedi T.Jákenov.
Alaida ministrlik ókili «Álippeniń» atyn qandai negizge súienip aýystyrǵandaryn búgip qaldy. Eger mazmuny bir bolsa, atyn aýystyrýǵa qandai qajettilik týyndady? «Álippe» arqyly bilimniń tereńine boilaýǵa asyqqan árbir balaqaidyń tilinde jattalyp qalǵan myna bir shýmaq eriksiz oiǵa oralyp tur.
«Bar kitapqa bas bolǵan
Álippe – ǵylym anasy,
Álippeden bastalǵan
Danalyqtyń danasy…» degendi taqyldap aityp beretin balanyń tańdaýyna ne qaldyrdyq?
Murat Ábenov, qoǵam qairatkeri:
– «Álippe» júz jyldyń ishinde, iaǵni búgingi zamannyń tilimen aitsaq, brend retinde qalyptasty. Kezinde «Saýat ashý» dep atalsa, ol kezde jappai saýatsyzdyq bolǵany ras. Iaǵni, sol zamanda saýat ashý men árip taný qatar turdy. Qazir zaman ózgerdi. Búginde mektepke baratyn balalardyń kóbi árip tanidy. Sondyqtan «Álippe» burynǵydai árip tanytý ǵana emes, balalardyń oiyn, tilin damytýǵa, dúnietanymyn keńeitýge arnaldy. Balalar jańa tehnologiiany jaqsy biledi. Menińshe, «Álippeni» keshegi men búgingini bailanystyratyn tanymal qural retinde qaldyrýymyz kerek edi. Sóite tura ózimiz «Qazir balalar mektepke deiingi daiyndyq tobynan ótip, syzyp-jazyp kelý kerek» deimiz de, ekinshi jaǵynan mektepke saýatsyz balalardy qabyldaǵandai, olarǵa «Saýat ashýdy» oqytamyz. Bul qalai? Sol «Álippe» ataýynda qaldyrý kerek edi. Sebebi «Álippeniń» maǵynasy keń tarihi ataý. Ótken ǵasyrdyń basynda paida bolǵan «Álippe» qanshama tarihi kezeńnen ótip, búginge jetti. «Álippe» – tek oqý quraly ǵana emes, qoǵamnyń qundylyǵy jáne memlekettiń deńgeiin kóteretin qural. Sondyqtan da «Álippe» ataýynan airylǵan durys emes dep oilaimyn. Kerisinshe, «Saýat ashý» degen artqa qarai sheginý degendi bildiretin siiaqty. «Álippe» ataýy «Saýat ashý» uǵymynan áldeqaida keń. Biz qazir keń maǵynasyn berýdiń ornyna, tar maǵynasyna tirep qoidyq. Bul quptarlyq dúnie emes. Qazir kóp nárseni orysshadan aýdara salamyz. Mynaý da sonyń jemisi. Mysaly, orys synyptaryndaǵy oqýshylar «Rodnaia rech» degen oqýlyqpen bilim alady. Aýystyrǵysy kelse, osynyń atyn ózgertý kerek edi. Nege qazaq elinde «Rodnaia rech» deýimiz kerek?
Jarasbai Súleimenov, QR Parlamenti Májilisiniń 4-shi shaqyrylym depýtaty, qoǵam qairatkeri:
– Bekbolat Tileýhannyń bul máseleni kóterýi oryndy. Shynynda da, búldirshinderge arnalǵan oqýlyqty «Saýat ashý» deý esh qisynǵa kelmeidi. Saýat ashýdyń zamany kelmeske ketkeli qashan. «Álippe» degen attyń ózi ádemi ǵoi. Oqýlyqtyń atynda turǵan eshteńe joq, másele zatynda. Biz eń bastysy oqýlyqtardyń sapasyn jaqsartýymyz kerek. Bul oraida sóz kóp, al is shamaly. Ýaqyt bolsa, ótip barady. Aitary kómeski oqýlyqtarmen basy qatyp júrgen balalardy aiaimyn. Ministrdiń osy jaǵyn oilaǵany jón bolar edi.
Baǵdat Májitov, «Balabek» jýrnalynyń bas redaktory:
− Sońǵy jyldary ár baspa ózinshe «Álippe» shyǵaryp júrdi. Ustazdar qaýymy «Atamuranyń» oqýlyǵyn durys qabyldaidy. Al «Saýat ashý» oqýlyǵy sol baspadan shyǵyp otyr. Sapasy da jaqsy, jeńil, uǵynyqty degen pikirlerdi estidim. Buǵan qýanýǵa bolady. Degenmen ministrliktiń oqýlyqtyń ataýyn bylaisha ózgertkeni kóńilge kirbiń uialatady. Óitkeni «Álippe» qazaqy túsinikte qasterli ataýǵa ainalyp ketti. «Álippege» arnalyp talai án-jyr, taqpaq jazyldy. Osynyń bári bir sátte kereksiz bolyp qalǵany ma? Qynjylasyń, árine! «Álippemen qoshtasý» degen ádemi dástúrimiz bar edi. «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degendi umytýǵa bolmas. Reformanyń jóni osy eken dep, ulttyq qundylyqtardan bas tartýǵa bolmaidy. Al «Álippe» degen ataýdyń ózi meniń túsinigimde – ulttyq qundylyq. Qalai degende, bul asyǵystaý, shalaǵailaý sheshim dep oilaimyn.
Dinara MYŃJASARQYZY,
"Túrkistan" gazeti
