«ەلٸپپە». سوناۋ بالالىق شاقتىڭ تەتتٸ ەستەلٸگٸ. العاش رەت قولعا قالام ۇستاتىپ, ەرٸپ تانىتقان ۇستاز بەن «ەلٸپپە» وقۋلىعىنا دەگەن ساعىنىش ەربٸر جاننىڭ جٷرەگٸنە سەۋلە شاشىپ تۇراتىنى انىق. «ەلٸپپە» دەگەن اتى قانداي! بٷگٸنگٸ كەز كەلگەن سانالى ازامات سول «ەلٸپپەمەن» ٶستٸ, ەسەيدٸ. ال قازٸر ونىڭ اتاۋىن «ساۋات اشۋ» دەپ ٶزگەرتكەننەن نە ۇتامىز? ٸلكٸدەن كەلە جاتقان «ەلٸپپە» كٸمنٸڭ تاقيياسىنا تار كەلدٸ?
جالپى «ەلٸپپە» سٶزٸنٸڭ قايدان شىققانىن كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ. ەۋ باستا اراب الفاۆيتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ەرپٸ «اليب» پەن سودان كەيٸنگٸ ەرپٸ «بي»-دەن قۇرالعان. ەكەۋٸنٸڭ قوسىندىسىنان ەلٸپپە سٶزٸ پايدا بولادى. بۇل سٶز تٸلٸمٸزگە اراب جازۋى ارقىلى ەرتەرەك ەندٸ. كەيٸنٸرەك 1929 جىلى لاتىن, ال 1940 جىلدان باسپا, كيريلل الفاۆيتٸنە كٶشتٸ.
قازاق ەلٸپپەسٸ مەن قازاق تٸلٸ وقۋلىعىنىڭ اتاسى – احمەت بايتۇرسىنۇلى 1910 جىلى «ەلٸپپە» جازۋمەن بٸرگە قازاق گرافيكاسىن دا جاساۋعا كٸرٸسكەن. ول مۇنىڭ نەگٸزٸنە قازاقتىڭ مەدەني دٷنيەتانىمىندا بار كٶپ عاسىرلىق دەستٷرلٸ, ٶزگە تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق, تۋىستىق سيپاتى بار اراب تاڭبالارىن الادى. كەيٸن عالىم سول تاڭبالاردى قازاق فونەتيكاسىنا يكەمدەگەن. سٶيتٸپ, 24 تاڭبادان تۇراتىن قازاق جازۋىن قالىپتاستىرادى. بۇل «بايتۇرسىنوۆ جازۋى» دەگەن اتقا يە بولعان. احمەت بايتۇرسىنوۆقا «قازاقتىڭ ۇلتتىق گرافيكاسىنىڭ اتاسى» دەگەن مەرتەبە بەرۋدٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ بەكەر ەمەس. ۋاقىت ٶتە كەلە ول وسى جازۋدى ٷيرەتەتٸن ەلٸپپەنٸ جازىپ شىعادى. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەلٸپپەسٸ «وقۋ قۇرالى» دەگەن اتپەن 1912-1925 جىلدار ارالىعىندا 7 رەت باسىلىپ شىققان ەكەن. ال 1926 جىلى «ەلٸپبيدٸڭ» جاڭا تٷرٸ جازىلدى. ال العاشقى «ەلٸپپە» 1912 جىلى ورىنبوردا باسىلىپ شىعادى. اۆتور «بالالار, بۇل جول باسى دانالىققا» دەپ باستالاتىن «تارتۋ» ٶلەڭٸن وقۋلىقتىڭ بەتاشارى رەتٸندە پايدالانادى.
ال بيىل نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان 380 مىڭنان استام بٷلدٸرشٸن بٸلٸم تەڭٸزٸنە جاسايتىن ساياحاتتى «ەلٸپپەمەن» ەمەس «ساۋات اشۋمەن» باستادى. وسىلايشا, عاسىردان عاسىرعا, ۇرپاقتان ۇرپاققا كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتالىپ جەتكەن «ەلٸپپەمەن» بٸرجولا قوشتاسۋعا تۋرا كەلدٸ.
جاقىندا پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات بەكبولات تٸلەۋحان قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆكە ساۋال جولداپ, بٸرٸنشٸ سىنىپتاعى «ەلٸپپە» وقۋلىعىن نەگە الىپ تاستاعانىن سۇرادى. «1913 جىلى الاش ارداگەرٸ اxمەت بايتۇرسىنوۆ باسىپ شىعارعان, عاسىردان استام ميلليونداعان جاسٶركەنگە وقۋ-جازۋدى ٷيرەتكەن, قازاققا ازىق بولىپ كەلگەن, تٸلٸ جەڭٸل, 105 جىلدىق تەجٸريبەدەن ٶتكەن ەلٸپپە نەدەن جازىقتى بولدى? ەرلان كەنجەعاليۇلى, وسىعان جاۋاپ بەرٸڭٸزشٸ», – دەدٸ بەكبولات تٸلەۋxان. سونداي-اق, دەپۋتات «ەلٸپپەنٸڭ» ورنىن «ساۋات اشۋ» باستى. ساۋات اشۋ دەگەن ورىسشا «ليكۆيداتسييا بەزگراموتنوستي» دەپ اۋدارىلادى. بۇل بۋىنى قاتپاعان جاس بالاعا ەمەس, ەرەسەك ادامعا ارنالعان. سلوۆيان xالىقتارىنىڭ «بۋكۆارٸ» 1618 جىلى جارىق كٶرگەن. تٶرت عاسىرعا جۋىق تاريxى بار. زامانعا ساي ٶزگەرتٸلٸپ, تولىقتىرىلىپ وتىرادى, ونىڭ ٶزٸندە كەمٸ بەس جىل تەجٸريبەدەن ٶتكٸزبەي كٸرگٸزبەيدٸ. ال بٸز شە? بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ بالاسىنا ورىس, اعىلشىن تٸلٸن قوسىپ وقىتىپ ميىن اشىتامىز. ٷشتٸلدٸلٸك قاجەت. بٸراق ونى بٸرٸنشٸ سىنىپتان باستاۋ دۇرىس ەمەس», – دەپ كٶپتەگەن اتا-انانىڭ كٶكەيٸندەگٸ مەسەلەنٸ دٶپ باستى.
بەكبولات تٸلەۋحاننىڭ مينيسترگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋى سول-اق ەكەن, بۇعان بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ دە ٸزٸن سۋىتپاي تٸل قاتقان بولدى. مينيسترلٸك ٶز ەرەكەتٸن اقتاپ الۋعا تىرىسقانى كٶرٸنٸپ تۇر. ارنايى باسپاسٶز بريفينگٸن ٶتكٸزگەن بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ بٸلٸمنٸڭ مازمۇنى جەنە ەدٸستەمەسٸ باسقارماسىنىڭ باسشىسى تالعات جەكەنوۆ «ەلٸپپەنٸڭ» اتى ٶزگەرسە دە, زاتى ٶزگەرمەيدٸ» دەپ ايدى اسپانعا شىعاردى. «2019 جىلى ٷشتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بٸردەن ەنگٸزٸلمەيدٸ. وعان دەيٸن بارلىق وقۋ-ەدٸستەمەلٸك بازا ەزٸرلەنٸپ, مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸ تٸل كۋرستارىنان ٶتۋٸ تيٸس. سٶيتٸپ, جاڭا جٷيە بٸرتٸندەپ ەنگٸزٸلەدٸ. ال, بٷگٸنگٸ بٸلٸمنٸڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىنا سەيكەس «ەلٸپپەمەن» بٸرگە «دٸنتانۋ» پەنٸنٸڭ اتاۋى دا ٶزگەرتٸلدٸ. ال 2019 جىلى تەك 10-11 سىنىپتاردا عانا, ونىڭ ٶزٸندە جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا كلاستارىندا تٶرت پەننٸڭ ەكەۋٸن تاڭداي الادى. بيولوگييا, xيمييا, فيزيكا جەنە ينفورماتيكا», – دەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ وقۋشىلارى تاڭداعان پەندەرٸن اعىلشىن تٸلٸندە وقيتىن بولادى. سونداي-اق ول «ەلٸپپەنٸڭ» اتىن اۋىستىرۋ مەن دٸنتانۋ ساباعىن ەنگٸزۋ بويىنشا قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردٸ. «ەلٸپپەنٸڭ» اتاۋى «ساۋات اشۋ» بولسا دا, ٸشٸندە بۇرىنعى – «ەلٸپپە». بالا بٷكٸل ەرٸپتەردٸ ٷيرەنەدٸ. سوسىن «انا تٸلٸنە» اۋىسادى. سوندىقتان بۇل جەردە ەشقانداي قيسىندىق جوق. ال «دٸنتانۋ» پەنٸ تۋرالى ايتار بولساق, ول 2009 جىلدان باستاپ مٸندەتتٸ پەن رەتٸندە وقىتىلىپ كەلدٸ. بيىلعى جىلدان باستاپ بۇل پەننٸڭ اتاۋى «زايىرلىق جەنە دٸنتانۋ نەگٸزدەرٸ» بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. ونى تەك 9-شى سىنىپتاردا عانا وقىتادى. بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە سەيكەس, وسى 9-سىنىپ ناعىز ٶتپەلٸ جاس دەيدٸ عوي, سول سەبەپتٸ دەل ۋاقىتتان باستاپ ەنگٸزگەندٸ جٶن كٶردٸك. ودان بۇرىن وقىتۋ جوسپارىمىزدا جوق», – دەدٸ ت.جەكەنوۆ.
الايدا مينيسترلٸك ٶكٸلٸ «ەلٸپپەنٸڭ» اتىن قانداي نەگٸزگە سٷيەنٸپ اۋىستىرعاندارىن بٷگٸپ قالدى. ەگەر مازمۇنى بٸر بولسا, اتىن اۋىستىرۋعا قانداي قاجەتتٸلٸك تۋىندادى? «ەلٸپپە» ارقىلى بٸلٸمنٸڭ تەرەڭٸنە بويلاۋعا اسىققان ەربٸر بالاقايدىڭ تٸلٸندە جاتتالىپ قالعان مىنا بٸر شۋماق ەرٸكسٸز ويعا ورالىپ تۇر.
«بار كٸتاپقا باس بولعان
ەلٸپپە – عىلىم اناسى,
ەلٸپپەدەن باستالعان
دانالىقتىڭ داناسى…» دەگەندٸ تاقىلداپ ايتىپ بەرەتٸن بالانىڭ تاڭداۋىنا نە قالدىردىق?
مۇرات ەبەنوۆ, قوعام قايراتكەرٸ:
– «ەلٸپپە» جٷز جىلدىڭ ٸشٸندە, ياعني بٷگٸنگٸ زاماننىڭ تٸلٸمەن ايتساق, برەند رەتٸندە قالىپتاستى. كەزٸندە «ساۋات اشۋ» دەپ اتالسا, ول كەزدە جاپپاي ساۋاتسىزدىق بولعانى راس. ياعني, سول زاماندا ساۋات اشۋ مەن ەرٸپ تانۋ قاتار تۇردى. قازٸر زامان ٶزگەردٸ. بٷگٸندە مەكتەپكە باراتىن بالالاردىڭ كٶبٸ ەرٸپ تانيدى. سوندىقتان «ەلٸپپە» بۇرىنعىداي ەرٸپ تانىتۋ عانا ەمەس, بالالاردىڭ ويىن, تٸلٸن دامىتۋعا, دٷنيەتانىمىن كەڭەيتۋگە ارنالدى. بالالار جاڭا تەحنولوگييانى جاقسى بٸلەدٸ. مەنٸڭشە, «ەلٸپپەنٸ» كەشەگٸ مەن بٷگٸنگٸنٸ بايلانىستىراتىن تانىمال قۇرال رەتٸندە قالدىرۋىمىز كەرەك ەدٸ. سٶيتە تۇرا ٶزٸمٸز «قازٸر بالالار مەكتەپكە دەيٸنگٸ دايىندىق توبىنان ٶتٸپ, سىزىپ-جازىپ كەلۋ كەرەك» دەيمٸز دە, ەكٸنشٸ جاعىنان مەكتەپكە ساۋاتسىز بالالاردى قابىلداعانداي, ولارعا «ساۋات اشۋدى» وقىتامىز. بۇل قالاي? سول «ەلٸپپە» اتاۋىندا قالدىرۋ كەرەك ەدٸ. سەبەبٸ «ەلٸپپەنٸڭ» ماعىناسى كەڭ تاريحي اتاۋ. ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا پايدا بولعان «ەلٸپپە» قانشاما تاريحي كەزەڭنەن ٶتٸپ, بٷگٸنگە جەتتٸ. «ەلٸپپە» – تەك وقۋ قۇرالى عانا ەمەس, قوعامنىڭ قۇندىلىعى جەنە مەملەكەتتٸڭ دەڭگەيٸن كٶتەرەتٸن قۇرال. سوندىقتان دا «ەلٸپپە» اتاۋىنان ايرىلعان دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. كەرٸسٸنشە, «ساۋات اشۋ» دەگەن ارتقا قاراي شەگٸنۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن سيياقتى. «ەلٸپپە» اتاۋى «ساۋات اشۋ» ۇعىمىنان ەلدەقايدا كەڭ. بٸز قازٸر كەڭ ماعىناسىن بەرۋدٸڭ ورنىنا, تار ماعىناسىنا تٸرەپ قويدىق. بۇل قۇپتارلىق دٷنيە ەمەس. قازٸر كٶپ نەرسەنٸ ورىسشادان اۋدارا سالامىز. مىناۋ دا سونىڭ جەمٸسٸ. مىسالى, ورىس سىنىپتارىنداعى وقۋشىلار «رودنايا رەچ» دەگەن وقۋلىقپەن بٸلٸم الادى. اۋىستىرعىسى كەلسە, وسىنىڭ اتىن ٶزگەرتۋ كەرەك ەدٸ. نەگە قازاق ەلٸندە «رودنايا رەچ» دەۋٸمٸز كەرەك?
جاراسباي سٷلەيمەنوۆ, قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ 4-شٸ شاقىرىلىم دەپۋتاتى, قوعام قايراتكەرٸ:
– بەكبولات تٸلەۋحاننىڭ بۇل مەسەلەنٸ كٶتەرۋٸ ورىندى. شىنىندا دا, بٷلدٸرشٸندەرگە ارنالعان وقۋلىقتى «ساۋات اشۋ» دەۋ ەش قيسىنعا كەلمەيدٸ. ساۋات اشۋدىڭ زامانى كەلمەسكە كەتكەلٸ قاشان. «ەلٸپپە» دەگەن اتتىڭ ٶزٸ ەدەمٸ عوي. وقۋلىقتىڭ اتىندا تۇرعان ەشتەڭە جوق, مەسەلە زاتىندا. بٸز ەڭ باستىسى وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا سٶز كٶپ, ال ٸس شامالى. ۋاقىت بولسا, ٶتٸپ بارادى. ايتارى كٶمەسكٸ وقۋلىقتارمەن باسى قاتىپ جٷرگەن بالالاردى ايايمىن. مينيستردٸڭ وسى جاعىن ويلاعانى جٶن بولار ەدٸ.
باعدات مەجيتوۆ, «بالابەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى:
− سوڭعى جىلدارى ەر باسپا ٶزٸنشە «ەلٸپپە» شىعارىپ جٷردٸ. ۇستازدار قاۋىمى «اتامۇرانىڭ» وقۋلىعىن دۇرىس قابىلدايدى. ال «ساۋات اشۋ» وقۋلىعى سول باسپادان شىعىپ وتىر. ساپاسى دا جاقسى, جەڭٸل, ۇعىنىقتى دەگەن پٸكٸرلەردٸ ەستٸدٸم. بۇعان قۋانۋعا بولادى. دەگەنمەن مينيسترلٸكتٸڭ وقۋلىقتىڭ اتاۋىن بىلايشا ٶزگەرتكەنٸ كٶڭٸلگە كٸربٸڭ ۇيالاتادى. ٶيتكەنٸ «ەلٸپپە» قازاقى تٷسٸنٸكتە قاستەرلٸ اتاۋعا اينالىپ كەتتٸ. «ەلٸپپەگە» ارنالىپ تالاي ەن-جىر, تاقپاق جازىلدى. وسىنىڭ بەرٸ بٸر سەتتە كەرەكسٸز بولىپ قالعانى ما? قىنجىلاسىڭ, ەرينە! «ەلٸپپەمەن قوشتاسۋ» دەگەن ەدەمٸ دەستٷرٸمٸز بار ەدٸ. «دەستٷردٸڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەندٸ ۇمىتۋعا بولماس. رەفورمانىڭ جٶنٸ وسى ەكەن دەپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان باس تارتۋعا بولمايدى. ال «ەلٸپپە» دەگەن اتاۋدىڭ ٶزٸ مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە – ۇلتتىق قۇندىلىق. قالاي دەگەندە, بۇل اسىعىستاۋ, شالاعايلاۋ شەشٸم دەپ ويلايمىن.
دينارا مىڭجاسارقىزى,
"تٷركٸستان" گازەتٸ
