Esaǵam jaryq dúnieden nurly álemge kóshkeli ol týraly bir aýyz sóz jazbappyn. Jurt áleýmettik jelilerde, baspasóz betinde jamyrap joqtap jatqanda da tyrs etken dybys shyǵara almadym. Aqyn aǵa-apalarym, qatarlastarym men ini-qaryndastarym da Esaǵańnyń ǵaziz rýhyna óleń arnap, estelik jazyp, aspan astyn kúńirentkende men, kerisinshe, óz ishime kirip ketkendei kúige tústim. Esaǵań ketken kún maǵan myna fáni jalǵannyń shyn máninde ótkinshi ekenin burynǵydan da aiqyn uǵyndyryp bergendei boldy.
Bul – ras sóz. Men shynynda da mańaiyma qarap, úzdiksiz aǵylyp jatqan kólikterdiń, onyń ishinde otyrǵan adamdardyń, sózin maǵan arnap sóilegen kisiniń bos áńgimesin, baiansyz saiasattyń, bitpeitin daý-sharlardyń, qyrtqan urandar men úndeýlerdiń, mańyzdy bop kórinetin qaibir oqiǵalardyń – báriniń-báriniń kúnderdiń kúninde aiaqtalatynyn, osy bir syzyqtyń boiyndaǵy júlgemen júrip ótken pendelerdiń erteń basqa bir móldir sýbstantsiiaǵa ainalyp, kaleidoskop siiaqty týnnelmen máńgilik bitpeitin labirintterge túsip ap, uly saparǵa attanatynyn jan-júikemmen uǵyndym. Buryn ony men qisynǵa salyp, mimen ǵana túsinip bilsem, endi búkil rýhani bolmysym soǵan kádimgidei ilandy. Tipti dersiz, ólimniń aqiqat ekenine kózim jetip, kúnderdiń kúninde men de ajalmen betpe-bet keletinime kóngendei boldym... Esaǵańnyń ólimi maǵan osyndai tereń ári ómirbaqi umytylmaityn sabaq berip ketti. Poeziiadaǵy ustazdarymnyń biri – Esaǵam osylai da tálim-tárbie beredi-aý degendi úsh uiyqtasam túsimde kórýshi me edim...
Jalpy eki jyl ishinde, aty óshkir koronavirýstyq pandemiia kezinde men ózimniń eń jaqyn adamdarymnan aiyryldym. Es jiǵyzbai, birinen soń birine jalǵasqan qazalardan tityqtaǵanym sonshalyq, marqum týystarymnyń qazasyna qaiǵyryp ta úlgirmegen siiaqtymyn. Kóz jasymyz sarqylǵansha jylaýyn jyladyq qoi, biraq solardyń ólimin tolyq uǵynyp, túisine qoimaǵan sekildimiz. Alaida osy kóp ólimniń ishinde maǵan óte qatty aýyr tigeni – anam Turlyǵaishanyń, inim Erbol men Esenǵali aǵamnyń qazasy boldy. Keshe ǵana bula kúshi boiyna syimai, arlandai aibattanyp turǵan jap-jas Erboldyń; shyǵarmashylyq qýaty tasqyndap, rýhani kemeline kelip, danalyqqa bet alǵan Esenǵali kenetten ketip qalady degenge kim sener edi?! Bireý kep Esenǵali erteń jaratqan Allasyna qaitady dese, basqa emes, dál men basymdy shalqaqtata kúler me edim, kim bilsin... Esen-saý júrip, ózimen-ózi qalǵanda urlana óleńderin jazyp qoiyp, bizdi kóre qalsa: «Ái, júgármekter áli kúnge deiin óleń jazyp júrsińder me?!» dep erkelete tiisińkirep qoiatyn sol Esaǵam bizdi tastap ketedi degenge eshqaisymyz da senbeitin edik. Bilmeimin, osy taqylettes sezim-túisikterden be, áiteýir Esaǵań týraly ótken shaqta jazýǵa qolym da júrmei, júregim de daýalamady. Shynymdy aitaiyn, qazir de Esaǵam esh bitpeitin sheteldik bir saparlarynda júrgen siiaqty... Kúnderdiń kúninde telefonym bezektep, ekranynan «Esenǵali Raýshanov» degen jazý shyǵatyndai. Sodan keiin sálem-saýqaty joq Esaǵamnyń: «Ái, bala! «Kazpravdanyń» búgingi nómirinde hám aiqara betinde jaryq kórgen meniń «Áke-sheshesin bálen qylaiyn, ittiń ǵana balasy!» atty maqalamdy oqydyń ba, joq pa, sony aitshy, osy turǵanda?» – dep sańqyldaǵan daýysy estiler edi. Men esh oilanbastan: «Oqydym, Esaǵa! Sumdyq maqala eken!» – dep jaýap berer edim. Jaryqtyq, soǵan balasha máz bolyp, qarqyldap kúletin. Sosyn: «Ták-ták, anaý Ulyqbek aǵań qalai, ne bitirip júrsińder?» – dep áńgimesin ázilmen jalǵastyra beretin.
Áńgime demekshi, ekeýmizge ortaq bitpei jatqan qai bir sharýa bar deisiz, Esaǵańa qyzyq kerek, maǵan da qyzyq kerek, árine. Esaǵań kenet salmaqty bola qalyp menen bireý týraly, ia bir sharýa týraly surai salady. Meniń de ońyp turǵanym shamaly, Esaǵamnyń qaida bastap bara jatqanyn dereý seze qoiamyn-daǵy, qyrtyńqyrap jaýap berem. Ol odan ári eliredi. «Oi, Alla-ai! Sonda qalai bolǵany, bul kádimgidei andai ne eken á, sonda qalai, ánebireý jerin qaitalap aitshy, qalai-qalai dediń? Áiiiiiii?!» – dep qyzyǵa túsetin. Balanyń tili shyǵyp kele jatqanda úlken kisiler qyzyqtap sóilete beredi ǵoi, tap solai, aitqan sózimdi qyzyqtap, unap qalǵan jerlerin qaitalata berýshi edi, marqum.
Esaǵań qaitqan kún esimnen esh ketpeitindei jadyma qashalǵanyn aittym. Endi Esaǵań barzaq dúniesine qaitqan kún týraly bir aýyz sóz. Uiqyny jaqsy kóretin adammyn, dál sol kúni erte turyp alǵanym da kezdeisoq emes. Oianǵanym sol edi, Ulyqbek Esdáýlet aǵamnan qońyraý tústi: «Esenǵalidan aiyrylyp qaldyq, Aqosh», – dedi. Túsinsem buiyrmasyn! «Esenǵalidan aiyrylǵany nesi?! Ulaǵa, ne aityp tursyz?!» – dep óz qulaǵyma ózim senbei, óńim be, túsim be dep ańyrdym da qaldym. «Keshe reanimatsiiaǵa alyp ketipti, sodan shyǵa almapty», – dep sóziniń aiaǵynda eńkildep ketti Ulaǵam. «Tóbeden jai tústi» degen sóz osy bolýy kerek, sirá. Júregim atqaqtai soǵyp, ózimdi qoiarǵa jer tappai kettim. «Elge habarla, biz qazir Mereke aǵań ekeýmiz Esaǵańnyń úiine bara jatyrmyz», – dedi de, Ulaǵam tutqany qoia saldy. Elge habarlaǵanym qurysyn, Esenǵalidyń aldynda Amanhan aǵam ketti, artynsha uly Qabdesh Jumádil aqsaqal ómirden ozdy, sol sýyq habarlardy halyqqa estirtýdi maǵan jazǵanyn aitsaishy Qudaidyń! Jazýshylar odaǵynda jumys istep júrgen soń, qaida baryp qutylam – mindetim. Feisbýktaǵy paraqshamdy ashyp, ne jazarymdy bilmei otyrdym da, del-sal kúide «Qazaqtyń asa kórnekti aqyny, Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik syilyǵynyń laýreaty Esenǵali Raýshanovtan aiyrylyp qaldyq...» degen qaraly habardyń sóilemderin quraityn áripterdi áreń terip, qosymshany jaýyp tastadym. Bul – endi tarih. Nemenege táptishtep otyr dep sókpeńiz bizdi. Nemister ia orystar ózderiniń uly aqyndarynyń ár kúnin muqiiat zerttep, hatqa túsirip otyrady ǵoi. Qazaq úshin de Esenǵalidai uly shaiyrdyń ómiri de, ólimi de dál solai mańyzdy bolýǵa tiis.
***
Bir kúni Esaǵam habarlasty. «Ái, seniń daýysyń tarǵyldanyp tur ǵoi?! Kel maǵan!» – degeni. Qashqaqtap kórip em, taqymdap qoimady. Abai kóshesindegi Baspalar úiindegi ofisine bardym. Qasymda Bekzat Smadiiar degen aqyn inim bar, esigin qaqtyq. «Ái, náǵyp júrsińder?!» – dedi túk bolmaǵandai. «Sol júrgen, qyrtyp», – dedim. «Onda qyrtpai beri kelińder», – dedi. Amandastyq. «Ái, bala seniń alaqanyń terlep tur ǵoi! Júregiń álsiz soǵyp tur. Demek, buny óte shuǵyl emdemesek bolmaidy», – dedi Esaǵam. «Joq-joq, bári jaqsy, jańa lift istemei, jaiaý kóterilip ek, sodan bolar», – dep sheginshektep kórip em, «ái, davai, konchai, bárimizdiń basymyzdan ótken bul, boldy, aldyǵa tús!» dep, asai-múseiin jinastyryp, qozǵala bastady. Dál sol kezde: «Esenǵali Abdijapparovich, vy kýda, eto srochno!» – dep shyryldai kirgen orys býhgalterine: «Potom, potom, ne vidish ko mne velikie poety prishli!» – dep kabinetinen bizdi ertip, shyǵyp ketti. Sharýanyń aty sharýa ǵoi, ári esepshi áieldiń órt sóndirgendei túri álgi sharýanyń óte shuǵyl ekenin anyq kórsetip edi. Esaǵań qaramady. Óleiin dep turǵan biz joq, biraq sharýany emes, Esaǵamnyń bizdei inilerin oilap, syilaǵany meni qairan qaldyrdy.
Syrtqa shyqqan soń menen: «Men osy Almatynyń barlyq restoranynda sairan salǵan aǵańmyn ǵoi, solardyń birine qýana aparar edim, ózderiń qai jerdi kóbirek jaqsy kóresińder, sol jerge baraiyq?!» – dep surady. Qazir oilaimyn-aý, «osy inilerim jaqsy jerge baryp júr me, álde qaidaǵy joq, it ertip barsań qashatyn ańǵal-sańǵal bir jerlerde otyra ma?» dep ishinen bizdi synaǵan eken ǵoi, jaryqtyq. Abyroi bolǵanda bizdiń de baratyn jerimiz osal bolmai shyqty. Oǵan qýanǵany taǵy ras shyǵar, óitkeni barǵan jerimizdi unatyp, jailanyp otyrdy. «Jaqsy jer eken, jii kelesińder me?» – dedi. «Iá» dedik. «Taǵy kimdi shaqyrasyń, Aqberen, shaqyr! «Atasyna nálet» degen orystyń bir uly sózi bar ǵoi, solar aitpaqshy, atasyna naǵylet búgin bir jyrǵaiyq», – dedi. «Dáýren Qýatty shaqyraiyq» dedim. «O, sony shaqyrshy-ei, sol jigittiń áńgimesi qyzyq», – dep qýana kelisti. Dáýkeń bipazdanyp jetkenshe, biraz áńgimeniń tiegi aǵytyldy. Kóbinese aitqany – aǵalary. Tumanbai, Jumeken, Qadyr, Qýandyq Shańǵytbaev, Jumatai...taǵysyn taǵylar. Árqaisysyna – minezdeme. Árqaisysynyń poeziiadaǵy erekshelikteri, júris-turysy, qylyqtary. Sonyń bárin sondai bir mahabbatpen, meiirimmen aityp otyrdy. «Sol aǵalarymdy qatty saǵynam», – dedi bir kezde. Janaryna qop-qońyr muń tolyp ketkeni esimde áli. Sodan keiin basyn sál tómen túsirip otyryp: «Sol aǵalarymnyń kóbi erte ketti ǵoi, osy ishimdik ataýlyǵa jolamańdarshy, baldar», – dep túiindedi. Iship otyrǵanymyz óńeshimizden ótpei qaldy. Men Esaǵamnyń sol sózin sanama myqtap túiip aldym da, álgi otyrystan keiin kóp uzamai, sol quryp qalǵyr zaharmen at-quiryǵyn kesisip kettim.
Sosyn maǵan qarap aitty: «Seniń etiń tiri ǵoi, aqsha jina da, shetelge oqýǵa ketseishi, neǵyp júrsiń munda?!» – dedi. «Oi, Esaǵa, shetelge ketsem, bir aptadan soń, elge qarap uli bastaimyn ǵoi», – dep kórip em, keii qarap: «Onda boq sasyp qalasyń, biz senen kóp úmit kútip júrmiz ǵoi, biz shyqpaǵan biikke sen samǵaýyń kerek», – dep shyn kóńildegisin aitty. Sasyp qaldym kádimgidei. «Sizderge jetý qaida-a?» dep, iniler aitýǵa mindetti sózge buryp kórip em: «Sen, davai, konchai! Oqy, ós, ádebiet senderdiń qoldarynda bolady endi», – dep short kesti. Esenǵalidan mundai sóz estimin dep oilamappyn. Sebebi, mende jas kúnimnen «aǵalardy jaǵalaý» degen ádet bolmaityn. Kim jyly tartsa, soǵan baram, shaqyrmasa, mazasyn alyp júgirmeimin. Bul – ózime degen sumdyq senimnen emes edi. Bul – aǵalardyń qatal synyna ushyrap qalam ba, kóńilin qaldyryp qoiam ba degen ózim ǵana, endi sizder de biletin ishki qorqynyshymnan qalyptasqan ádet edi. Bálkim, bul balań qorqynyshym óz ýaqytynda belgili bir dárejede kómektesken de bolar maǵan. Sol siiaqty Esenǵaliǵa da kóp ýaqyt jýymai, kórgen jerimde amandasyp, taiyp ketýge beiil turatynmyn. Keiin Jazýshylar odaǵyna kelgen soń, bir-birimizdi baǵzy zamandardan biletin adamdarsha emen-jarqyn aralasyp kettik. Az-maz syrlasqan sátterimiz de bar. Ony tómende aitamyn. Keide bir jańa dúnie jazyp bola bere, shabyttanyp otyryp, Esaǵamnyń vatsabyna óleń jiberetindi shyǵardym. Ol kisiden «Shikarno!» degen jaýap-jazý keletin. Esenǵalidan álgindei baǵa alǵan sátter endi qaitalanbaityn baqyt men úshin! Maqtanyp otyrmyn hám maqtanýǵa tolyq haqym bar. Óitkeni, bul meniń Esaǵamnyń, jeke menshik Esaǵamnyń jaman inisin qoldaǵany, saǵy synbasyn, jaza tússin dep dem bergeni dep bilemin.
Sóitip otyrǵan sátimizde meiramǵa sailanǵandai syqiyp kiingen Dáýren Qýat ta kelip jetti. Áńgime basynan bastalyp, oiǵa túsip, qyrǵa shyǵyp, aspandai ushyp, bir ǵajap sátti bastan keshirdik. Daladaǵy alańqaida otyrǵanbyz, kenet jel kóterilip, aspanda shatyr-shutyr naizaǵai oinap, jańbyr quiyp berdi. Artynsha Kún nurymen shaǵylysyp kúmis baýyr burshaq júgirip ótti. Bul aǵa men inilerdiń máslihatyna razy bolǵan Táńirdiń shashqan nur shashýy edi.
***
Esaǵammen birneshe ret saparlas boldym. Qazaqstanda, shetelderde. Qytaidyń jazýshylar odaǵynyń shaqyrtýymen Ulyqbek, Tólen, Esenǵali aǵalarǵa erip, atalǵan elge men de bardym. Sol saparda Tólen aǵamyz óz zamandastary týraly maiyn tamyzyp talai áńgime aityp edi. Qalǵan eki aǵamnyń sol kezde týra ózimizdei Tólen aǵasynan «anaý qandai edi, mynaý qandai edi» dep jarysa surap otyrǵandary maǵan qyzyq kóringen.
Áli esimde, Beijiń áýejaiynan túsip turǵanymyzda kókjiekten qyp-qyzyl shartabaqtai bop kún kóterilip kele jatqan. Esaǵań soǵan oilana qarap: «Myna kún netken alyp edi, netken jaryq edi?» – dep tamsanǵan.
Qytaidyń Shiian qalasyndamyz, ertesinde Úrimji arqyly elge qaitatyn boldyq. Kúntizbede – 8 naýryz. Esaǵam maǵan qýlana qarap: «Sen ekeýmiz dúken aralap, úidegi kisilerge birdeńe alaiyq. Erteń sen bizdiń qaryndastan taiaq jep qalyp júrme!» – dep qoidy. Ulaǵam men Tólen aǵa basqa jaqqa baratyn bop, aýdarmashy solarmen ketken. Ekeýmiz qytaisha bir aýyz sóz bilmeimiz. Men Esaǵańnyń aǵylshynshasyna senip kele jatyrmyn. Bir záýlim saýda úiine kirdik. Esaǵań bir alqaǵa qyzyǵyp, qytai kelinsheginen «How much is it?» dep surap edi, álgi bar bolǵyr aǵylshynsha bilmeitin bop shyqty. Taǵy surady, basyn shaiqady saýdager qytai. Amal joq, ekinshi býtikke bardyq. Taǵy solai. Úshinshi, tórtinshi, besinshi dúkenge baryp surasaq ta, birde-bir qytai saýdageri aǵylshynsha bilmeidi. Sodan keiin Esaǵam ashýlanǵan keiipke kirip bir saýdagerge: «Ei, hýa shiń pa iń sýa a?! Hiýan shýshi sańǵi ma fý a» degeni! Aýzymdy ashtym da qaldym! Álgi qytai saýdageri de birdeńe dep jaýap berdi. Esaǵań sonda: «Oi, sende bir maqaý ekensiń ǵoi! Ái, beri qara! I fý zań piia, shi sýń tań hýa deimin saǵan», – dedi! Men ań-tańmyn! Bul kisi qytaisha da biledi eken ǵoi dep airan-asyrmyn. Álgi qytai saýdageri iyǵyn qiqańdatyp, eshteńe aita almai tur. Sosyn Esaǵań maǵan burylyp: «Myna qytailar óz tilderinen maqurym qalypty ǵoi. Men bulardan zattyń baǵasyn kóne qytai tilinde surap tursam dym bilmeidi, óte saýatsyz, nadan halyq eken ǵoi bular!» – dedi de, «kettik myna jerden» dep júre berdi. Men sonda ǵana Esaǵamnyń meni syltyń qylyp, ázildep turǵanyn túsinip, ishek-silem qatqansha kúlgenim-ai!
***
Bir kúni taǵy habarlasty. Kezdeseiik, áńgime bar degen. Shai ishtik. Ananyń basyn bir shalyp, mynanyń basyn bir shalyp otyrdy da, bir kezde: «Men Tibetke baryp keldim. Saǵan da barý kerek», – dedi. Qyzyǵyp kettim. Óitkeni men Tibetke qatysty kóp dúnie oqyǵam. Barǵym da kelip júretin. Biraq ony Esenǵali bilmeitin. «Iá, barǵym keledi», – dedim. «Men Tibetke barǵanda, Qailas taýynyń eteginde otyryp, minájat jasadym. Sol kezde janym tánimnen bólinip, ózim óz denemnen shyǵyp kettim», – dedi. Dedi de, qalai qabyldaidy eken degendei maǵan oilana qarady. Men ondaidy túsinem dedim. Kishkene kóńili ornyna tústi bilem, áńgimesin jalǵastyrdy. «Denemnen shyǵyp kettim, tómenge qarasam, denem qulamaǵan kúii sol qalpynda otyr eken. Ainalam sondai jyly, meiirim nuryna shomylyp turdy, keremet erkindik sezindim. Sondai ǵajap kúi keshtim, Aqberen! Men endi ólimnen qoryqpaimyn», – dedi. Sol kezde ekeýmiz de ol kisiniń jalǵan dúniedegi ómiri aiaqtalyp kele jatqanyn bilgen joqpyz. Ózi sezse, sezgen shyǵar, bálkim. Allaǵa, sosyn ózine aian. Qazir Esaǵamdy esime alsam, sol sózi jii orala beredi jadyma. O dúniede ómir bar ekenin bilgen adam álbette qorqynyshsyz hám kámil imanmen ketedi dep oilaimyn.
Qaibir jyly Esaǵańmen Máskeýge bardyq. Oraza aiy edi. Men sapardy syltaýratyp aýzymdy ashyp jibergem. Esaǵam orazasyn buzbady. «Sizdi sonshalyq dindar, taqýa dep oilamappyn», – dep qalyp edim, «e, bizde taqýalyq qaidan bolsyn, sheshem dinge tiispe, sharttaryn orynda degen, men anama aitqanyńyz bolsyn dep ýáde bergem, sol ýádemdi qal-qaderimshe oryndaýǵa tyrysyp júrmin» dedi.
2021 jyldyń 16 sáýiri – Esaǵamnyń Mahambet, Abai, Shákárim, Muqaǵali, Jumekenderdiń «aýylyna» attanǵan kún. Ol kún – qasietti kún edi. Sebebi, ol kún – Oraza aiynyń 3-kúni, juma-tuǵyn. Jáne ardaqty Esaǵam sol kezde Muhammed (s.ǵ.s.) Paiǵambardyń jasy – 63-te bolatyn...
Ol ózi jazǵan tańǵy shyqtai móldirep, Táńiriniń dárgeiine qarai tazarǵan, adal rýhymen ushty dep senemin.
***
Mende bir qyzyq nárse bar. Ómirde kórgen adamdarym bolsyn, kórmegen adamdarym bolsyn, sol adamdardyń arýaqtary túsime jii kiredi. Biraq men qai-qaisysyn túsimde kórsem de, olardyń o dúnielik adamdar ekenin bilip turam. Biraq eshqaisysy meni «júr» dep ertken joq, kerisinshe, aqyl-keńesterin aityp, tylsym isharalaryn bildirip ketedi.
Esaǵań da qaitqannan keiin túsimnen shyqpai qoidy. Kóbinese, qaitqan kisiler olardyń qyrqyn bergen soń, túsime kirýshi edi, Esaǵam ol jaqta da óz ádetine salyp, erterek bastady. Ketkennen keiin, kóp uzamai tústerimde ushyrasyp júrdi. Sondai kóp qyzyqty tústerimniń ekeýin ǵana aitaiyn.
Esaǵam, Ulaǵam bar, úsheýmiz bir avtokólikpen zýlap ketip bara jatyr ekenbiz. Esaǵam meniń qasymda, Ulaǵam kóliktiń aldynda otyr. Bir zamatta Esaǵam menen: «Ái, osy sender jaqta sháshtáký degen sóz bar ma?» – deidi. «Iá, bar. Ondai sózdi atam esalańdaý, jeńil oilaityn aqymaq áielderdi kórse aityp otyratyn», – dep túsindirip baǵam. Rahattanyp kúledi. Bir kezde maǵan: «Tús mashinadan!» – dedi. Túsip qaldym. Oipyrmai, Ulaǵamdy alyp ketti-aý dep oilap turmyn. Bir kezde mashina kilt toqtady da, ishinen eki aǵam da atyp shyqty. Esenǵali Ulyqbek aǵamnyń arqasynan qaǵa bastady. Ulaǵam qatty jótelip tur eken, «qazir, qazir, Ulqash» dep qoiady Esenǵali. Bir kezde Ulaǵamnyń jóteli basyldy. Esaǵam: «Boldy, endi bar ana balanyń qasyna», – dedi de, mashinasyna otyryp, júrip kete berdi. Men bul tústi jaqsylyqqa jorydym da, Ulaǵamnyń ǵumyr jasy uzaq bolady eken dep qatty qýandym.
Ekinshi túsimde Esaǵamnan suradym: «Barǵan jaǵyńyz qalai eken?» – dep. «Óte jaqsy, mende bári jaqsy», – dep jaýap qaitardy. «Adam qalai óledi, Esaǵa?» dep suradym. «Esh qiyndyǵy joq eken, qorqynyshty da emes. Bir kisi keledi, odan qoryqpaisyń, sol saǵan «dám-tuzyń taýsyldy» dep ertip ketedi, boldy», – dedi. Bul ólim týraly kóp oilaityn men úshin kádimgidei jubanysh bolǵanyn sizden nesine jasyraiyn.
Sodan keiin de, onyń aldynda da túsime jii kirip júrdi. Ondai tústerdi toqtatatyn sharttardy biletinmin. Bir kúni arnaiy sailanyp, Esaǵalap júretin bir top inilerimdi ertip, Keńsaidaǵy Esaǵamnyń basyna bardyq. Quran aiattaryn oqyp, aǵamnyń rýhyna duǵa baǵyshtadym da: «Esaǵa-aý! Meniń áli bitiretin sharýam kóp, meni endi mazalamańyzshy», – dep suradym. Esaǵam túsindi. Sodan keiin qaityp túsime kirgen emes.
***
Esaǵań týraly tańdy tańǵa uryp aita berýge bolady, átteń, ondai uzaq áńgimege gazettiń maǵan bólgen beti jetpeidi-aý! Esenǵalidyń shyǵarmashylyǵyn bir adamdai bilemin, ol týraly da kósilip jazý qiyn emes maǵan. Esaǵamnyń ǵalamat poeziiasy men poeziiaǵa bergisiz tanymdyq maqalalary men esselerin, qustar týraly tolǵaýlaryn kózi qaraqty oqyrman ábden biledi. Áli talai esenǵalitanýshylar shyǵady, kúmán joq oǵan. Solar jazady, solar taldaidy. Bizdiń aitqymyz kelgeni – aǵanyń ómirdegi adam keiipindegi bolmysy edi. «Esenǵalidyń bolmys-bitimin bir qalypqa salyp aita almaisyń», – dep aqyn Baýyrjan Babajanuly aitypty-mys degen sózdi estigen edim. Osy shynymen ras sóz. Esenǵalidai uly tulǵanyń bolmys-bitimin, minez-qulqyn bir qalypqa salyp qaraý múmkin emes. Ony biletinderdiń kóbi – «bir qarasań dana, bir qarasań bala, óleńinde basqa, ómirde basqa, áńgimelesseń, neni meńzep turǵanyn, ázili qaisy, shyn sózi qaisy bilip bolmaisyń» deidi. Biraq men ol kisiniń rýhani álemin tolyq ashyp kóre almasam da, onyń názik jan dúniesin tanyp-sezgen siiaqtymyn. Qalai bolǵanda da, Esaǵamnyń tegin kisi emes ekeni bilinip turatyn. Men onyń arýaqty, kieli adam ekenin bir túisikpen sezetinmin.
Aqiqaty sol, Esenǵali Raýshanov – Qudaidyń arnaiy sheberhanasynda bólek jaratylyp, myna sulý dúniege perishte bop kelip, óziniń eshkimge uqsamaityn sózin aityp, Jaratqan Haqpen qaýyshýǵa qustai samǵap ketken uly shaiyr edi.
Aqberen Elgezek,
«Qazaq ádebieti» gazeti
