ەساعام جارىق دٷنيەدەن نۇرلى ەلەمگە كٶشكەلٸ ول تۋرالى بٸر اۋىز سٶز جازباپپىن. جۇرت ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, باسپاسٶز بەتٸندە جامىراپ جوقتاپ جاتقاندا دا تىرس ەتكەن دىبىس شىعارا المادىم. اقىن اعا-اپالارىم, قاتارلاستارىم مەن ٸنٸ-قارىنداستارىم دا ەساعاڭنىڭ عازيز رۋحىنا ٶلەڭ ارناپ, ەستەلٸك جازىپ, اسپان استىن كٷڭٸرەنتكەندە مەن, كەرٸسٸنشە, ٶز ٸشٸمە كٸرٸپ كەتكەندەي كٷيگە تٷستٸم. ەساعاڭ كەتكەن كٷن ماعان مىنا فەني جالعاننىڭ شىن مەنٸندە ٶتكٸنشٸ ەكەنٸن بۇرىنعىدان دا ايقىن ۇعىندىرىپ بەرگەندەي بولدى.
بۇل – راس سٶز. مەن شىنىندا دا ماڭايىما قاراپ, ٷزدٸكسٸز اعىلىپ جاتقان كٶلٸكتەردٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە وتىرعان ادامداردىڭ, سٶزٸن ماعان ارناپ سٶيلەگەن كٸسٸنٸڭ بوس ەڭگٸمەسٸن, بايانسىز ساياساتتىڭ, بٸتپەيتٸن داۋ-شارلاردىڭ, قىرتقان ۇراندار مەن ٷندەۋلەردٸڭ, ماڭىزدى بوپ كٶرٸنەتٸن قايبٸر وقيعالاردىڭ – بەرٸنٸڭ-بەرٸنٸڭ كٷندەردٸڭ كٷنٸندە اياقتالاتىنىن, وسى بٸر سىزىقتىڭ بويىنداعى جٷلگەمەن جٷرٸپ ٶتكەن پەندەلەردٸڭ ەرتەڭ باسقا بٸر مٶلدٸر سۋبستانتسيياعا اينالىپ, كالەيدوسكوپ سيياقتى تۋننەلمەن مەڭگٸلٸك بٸتپەيتٸن لابيرينتتەرگە تٷسٸپ اپ, ۇلى ساپارعا اتتاناتىنىن جان-جٷيكەممەن ۇعىندىم. بۇرىن ونى مەن قيسىنعا سالىپ, ميمەن عانا تٷسٸنٸپ بٸلسەم, ەندٸ بٷكٸل رۋحاني بولمىسىم سوعان كەدٸمگٸدەي يلاندى. تٸپتٸ دەرسٸز, ٶلٸمنٸڭ اقيقات ەكەنٸنە كٶزٸم جەتٸپ, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە مەن دە اجالمەن بەتپە-بەت كەلەتٸنٸمە كٶنگەندەي بولدىم... ەساعاڭنىڭ ٶلٸمٸ ماعان وسىنداي تەرەڭ ەرٸ ٶمٸرباقي ۇمىتىلمايتىن ساباق بەرٸپ كەتتٸ. پوەزيياداعى ۇستازدارىمنىڭ بٸرٸ – ەساعام وسىلاي دا تەلٸم-تەربيە بەرەدٸ-اۋ دەگەندٸ ٷش ۇيىقتاسام تٷسٸمدە كٶرۋشٸ مە ەدٸم...
جالپى ەكٸ جىل ٸشٸندە, اتى ٶشكٸر كوروناۆيرۋستىق پاندەمييا كەزٸندە مەن ٶزٸمنٸڭ ەڭ جاقىن ادامدارىمنان ايىرىلدىم. ەس جيعىزباي, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸنە جالعاسقان قازالاردان تيتىقتاعانىم سونشالىق, مارقۇم تۋىستارىمنىڭ قازاسىنا قايعىرىپ تا ٷلگٸرمەگەن سيياقتىمىن. كٶز جاسىمىز سارقىلعانشا جىلاۋىن جىلادىق قوي, بٸراق سولاردىڭ ٶلٸمٸن تولىق ۇعىنىپ, تٷيسٸنە قويماعان سەكٸلدٸمٸز. الايدا وسى كٶپ ٶلٸمنٸڭ ٸشٸندە ماعان ٶتە قاتتى اۋىر تيگەنٸ – انام تۇرلىعايشانىڭ, ٸنٸم ەربول مەن ەسەنعالي اعامنىڭ قازاسى بولدى. كەشە عانا بۇلا كٷشٸ بويىنا سىيماي, ارلانداي ايباتتانىپ تۇرعان جاپ-جاس ەربولدىڭ; شىعارماشىلىق قۋاتى تاسقىنداپ, رۋحاني كەمەلٸنە كەلٸپ, دانالىققا بەت العان ەسەنعالي كەنەتتەن كەتٸپ قالادى دەگەنگە كٸم سەنەر ەدٸ?! بٸرەۋ كەپ ەسەنعالي ەرتەڭ جاراتقان اللاسىنا قايتادى دەسە, باسقا ەمەس, دەل مەن باسىمدى شالقاقتاتا كٷلەر مە ەدٸم, كٸم بٸلسٸن... ەسەن-ساۋ جٷرٸپ, ٶزٸمەن-ٶزٸ قالعاندا ۇرلانا ٶلەڭدەرٸن جازىپ قويىپ, بٸزدٸ كٶرە قالسا: «ەي, جٷگەرمەكتەر ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶلەڭ جازىپ جٷرسٸڭدەر مە?!» دەپ ەركەلەتە تيٸسٸڭكٸرەپ قوياتىن سول ەساعام بٸزدٸ تاستاپ كەتەدٸ دەگەنگە ەشقايسىمىز دا سەنبەيتٸن ەدٸك. بٸلمەيمٸن, وسى تاقىلەتتەس سەزٸم-تٷيسٸكتەردەن بە, ەيتەۋٸر ەساعاڭ تۋرالى ٶتكەن شاقتا جازۋعا قولىم دا جٷرمەي, جٷرەگٸم دە داۋالامادى. شىنىمدى ايتايىن, قازٸر دە ەساعام ەش بٸتپەيتٸن شەتەلدٸك بٸر ساپارلارىندا جٷرگەن سيياقتى... كٷندەردٸڭ كٷنٸندە تەلەفونىم بەزەكتەپ, ەكرانىنان «ەسەنعالي راۋشانوۆ» دەگەن جازۋ شىعاتىنداي. سودان كەيٸن سەلەم-ساۋقاتى جوق ەساعامنىڭ: «ەي, بالا! «كازپراۆدانىڭ» بٷگٸنگٸ نٶمٸرٸندە ھەم ايقارا بەتٸندە جارىق كٶرگەن مەنٸڭ «ەكە-شەشەسٸن بەلەن قىلايىن, يتتٸڭ عانا بالاسى!» اتتى ماقالامدى وقىدىڭ با, جوق پا, سونى ايتشى, وسى تۇرعاندا?» – دەپ ساڭقىلداعان داۋىسى ەستٸلەر ەدٸ. مەن ەش ويلانباستان: «وقىدىم, ەساعا! سۇمدىق ماقالا ەكەن!» – دەپ جاۋاپ بەرەر ەدٸم. جارىقتىق, سوعان بالاشا مەز بولىپ, قارقىلداپ كٷلەتٸن. سوسىن: «تەك-تەك, اناۋ ۇلىقبەك اعاڭ قالاي, نە بٸتٸرٸپ جٷرسٸڭدەر?» – دەپ ەڭگٸمەسٸن ەزٸلمەن جالعاستىرا بەرەتٸن.
ەڭگٸمە دەمەكشٸ, ەكەۋمٸزگە ورتاق بٸتپەي جاتقان قاي بٸر شارۋا بار دەيسٸز, ەساعاڭا قىزىق كەرەك, ماعان دا قىزىق كەرەك, ەرينە. ەساعاڭ كەنەت سالماقتى بولا قالىپ مەنەن بٸرەۋ تۋرالى, يا بٸر شارۋا تۋرالى سۇراي سالادى. مەنٸڭ دە وڭىپ تۇرعانىم شامالى, ەساعامنىڭ قايدا باستاپ بارا جاتقانىن دەرەۋ سەزە قويامىن-داعى, قىرتىڭقىراپ جاۋاپ بەرەم. ول ودان ەرٸ ەلٸرەدٸ. «وي, اللا-اي! سوندا قالاي بولعانى, بۇل كەدٸمگٸدەي انداي نە ەكەن ە, سوندا قالاي, ەنەبٸرەۋ جەرٸن قايتالاپ ايتشى, قالاي-قالاي دەدٸڭ? ەيييٸٸٸٸ?!» – دەپ قىزىعا تٷسەتٸن. بالانىڭ تٸلٸ شىعىپ كەلە جاتقاندا ٷلكەن كٸسٸلەر قىزىقتاپ سٶيلەتە بەرەدٸ عوي, تاپ سولاي, ايتقان سٶزٸمدٸ قىزىقتاپ, ۇناپ قالعان جەرلەرٸن قايتالاتا بەرۋشٸ ەدٸ, مارقۇم.
ەساعاڭ قايتقان كٷن ەسٸمنەن ەش كەتپەيتٸندەي جادىما قاشالعانىن ايتتىم. ەندٸ ەساعاڭ بارزاق دٷنيەسٸنە قايتقان كٷن تۋرالى بٸر اۋىز سٶز. ۇيقىنى جاقسى كٶرەتٸن اداممىن, دەل سول كٷنٸ ەرتە تۇرىپ العانىم دا كەزدەيسوق ەمەس. ويانعانىم سول ەدٸ, ۇلىقبەك ەسدەۋلەت اعامنان قوڭىراۋ تٷستٸ: «ەسەنعاليدان ايىرىلىپ قالدىق, اقوش», – دەدٸ. تٷسٸنسەم بۇيىرماسىن! «ەسەنعاليدان ايىرىلعانى نەسٸ?! ۇلاعا, نە ايتىپ تۇرسىز?!» – دەپ ٶز قۇلاعىما ٶزٸم سەنبەي, ٶڭٸم بە, تٷسٸم بە دەپ اڭىردىم دا قالدىم. «كەشە رەانيماتسيياعا الىپ كەتٸپتٸ, سودان شىعا الماپتى», – دەپ سٶزٸنٸڭ اياعىندا ەڭكٸلدەپ كەتتٸ ۇلاعام. «تٶبەدەن جاي تٷستٸ» دەگەن سٶز وسى بولۋى كەرەك, سٸرە. جٷرەگٸم اتقاقتاي سوعىپ, ٶزٸمدٸ قويارعا جەر تاپپاي كەتتٸم. «ەلگە حابارلا, بٸز قازٸر مەرەكە اعاڭ ەكەۋمٸز ەساعاڭنىڭ ٷيٸنە بارا جاتىرمىز», – دەدٸ دە, ۇلاعام تۇتقانى قويا سالدى. ەلگە حابارلاعانىم قۇرىسىن, ەسەنعاليدىڭ الدىندا امانحان اعام كەتتٸ, ارتىنشا ۇلى قابدەش جۇمەدٸل اقساقال ٶمٸردەن وزدى, سول سۋىق حابارلاردى حالىققا ەستٸرتۋدٸ ماعان جازعانىن ايتسايشى قۇدايدىڭ! جازۋشىلار وداعىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن سوڭ, قايدا بارىپ قۇتىلام – مٸندەتٸم. فەيسبۋكتاعى پاراقشامدى اشىپ, نە جازارىمدى بٸلمەي وتىردىم دا, دەل-سال كٷيدە «قازاقتىڭ اسا كٶرنەكتٸ اقىنى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەسەنعالي راۋشانوۆتان ايىرىلىپ قالدىق...» دەگەن قارالى حاباردىڭ سٶيلەمدەرٸن قۇرايتىن ەرٸپتەردٸ ەرەڭ تەرٸپ, قوسىمشانى جاۋىپ تاستادىم. بۇل – ەندٸ تاريح. نەمەنەگە تەپتٸشتەپ وتىر دەپ سٶكپەڭٸز بٸزدٸ. نەمٸستەر يا ورىستار ٶزدەرٸنٸڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ەر كٷنٸن مۇقييات زەرتتەپ, حاتقا تٷسٸرٸپ وتىرادى عوي. قازاق ٷشٸن دە ەسەنعاليداي ۇلى شايىردىڭ ٶمٸرٸ دە, ٶلٸمٸ دە دەل سولاي ماڭىزدى بولۋعا تيٸس.
***
بٸر كٷنٸ ەساعام حابارلاستى. «ەي, سەنٸڭ داۋىسىڭ تارعىلدانىپ تۇر عوي?! كەل ماعان!» – دەگەنٸ. قاشقاقتاپ كٶرٸپ ەم, تاقىمداپ قويمادى. اباي كٶشەسٸندەگٸ باسپالار ٷيٸندەگٸ وفيسٸنە باردىم. قاسىمدا بەكزات سمادييار دەگەن اقىن ٸنٸم بار, ەسٸگٸن قاقتىق. «ەي, نەعىپ جٷرسٸڭدەر?!» – دەدٸ تٷك بولماعانداي. «سول جٷرگەن, قىرتىپ», – دەدٸم. «وندا قىرتپاي بەرٸ كەلٸڭدەر», – دەدٸ. امانداستىق. «ەي, بالا سەنٸڭ الاقانىڭ تەرلەپ تۇر عوي! جٷرەگٸڭ ەلسٸز سوعىپ تۇر. دەمەك, بۇنى ٶتە شۇعىل ەمدەمەسەك بولمايدى», – دەدٸ ەساعام. «جوق-جوق, بەرٸ جاقسى, جاڭا ليفت ٸستەمەي, جاياۋ كٶتەرٸلٸپ ەك, سودان بولار», – دەپ شەگٸنشەكتەپ كٶرٸپ ەم, «ەي, داۆاي, كونچاي, بەرٸمٸزدٸڭ باسىمىزدان ٶتكەن بۇل, بولدى, الدىعا تٷس!» دەپ, اساي-مٷسەيٸن جيناستىرىپ, قوزعالا باستادى. دەل سول كەزدە: «ەسەنعالي ابديجاپپاروۆيچ, ۆى كۋدا, ەتو سروچنو!» – دەپ شىرىلداي كٸرگەن ورىس بۋحگالتەرٸنە: «پوتوم, پوتوم, نە ۆيديش كو منە ۆەليكيە پوەتى پريشلي!» – دەپ كابينەتٸنەن بٸزدٸ ەرتٸپ, شىعىپ كەتتٸ. شارۋانىڭ اتى شارۋا عوي, ەرٸ ەسەپشٸ ەيەلدٸڭ ٶرت سٶندٸرگەندەي تٷرٸ ەلگٸ شارۋانىڭ ٶتە شۇعىل ەكەنٸن انىق كٶرسەتٸپ ەدٸ. ەساعاڭ قارامادى. ٶلەيٸن دەپ تۇرعان بٸز جوق, بٸراق شارۋانى ەمەس, ەساعامنىڭ بٸزدەي ٸنٸلەرٸن ويلاپ, سىيلاعانى مەنٸ قايران قالدىردى.
سىرتقا شىققان سوڭ مەنەن: «مەن وسى الماتىنىڭ بارلىق رەستورانىندا سايران سالعان اعاڭمىن عوي, سولاردىڭ بٸرٸنە قۋانا اپارار ەدٸم, ٶزدەرٸڭ قاي جەردٸ كٶبٸرەك جاقسى كٶرەسٸڭدەر, سول جەرگە بارايىق?!» – دەپ سۇرادى. قازٸر ويلايمىن-اۋ, «وسى ٸنٸلەرٸم جاقسى جەرگە بارىپ جٷر مە, ەلدە قايداعى جوق, يت ەرتٸپ بارساڭ قاشاتىن اڭعال-ساڭعال بٸر جەرلەردە وتىرا ما?» دەپ ٸشٸنەن بٸزدٸ سىناعان ەكەن عوي, جارىقتىق. ابىروي بولعاندا بٸزدٸڭ دە باراتىن جەرٸمٸز وسال بولماي شىقتى. وعان قۋانعانى تاعى راس شىعار, ٶيتكەنٸ بارعان جەرٸمٸزدٸ ۇناتىپ, جايلانىپ وتىردى. «جاقسى جەر ەكەن, جيٸ كەلەسٸڭدەر مە?» – دەدٸ. «يە» دەدٸك. «تاعى كٸمدٸ شاقىراسىڭ, اقبەرەن, شاقىر! «اتاسىنا نەلەت» دەگەن ورىستىڭ بٸر ۇلى سٶزٸ بار عوي, سولار ايتپاقشى, اتاسىنا ناعىلەت بٷگٸن بٸر جىرعايىق», – دەدٸ. «دەۋرەن قۋاتتى شاقىرايىق» دەدٸم. «و, سونى شاقىرشى-ەي, سول جٸگٸتتٸڭ ەڭگٸمەسٸ قىزىق», – دەپ قۋانا كەلٸستٸ. دەۋكەڭ بيپازدانىپ جەتكەنشە, بٸراز ەڭگٸمەنٸڭ تيەگٸ اعىتىلدى. كٶبٸنەسە ايتقانى – اعالارى. تۇمانباي, جۇمەكەن, قادىر, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, جۇماتاي...تاعىسىن تاعىلار. ەرقايسىسىنا – مٸنەزدەمە. ەرقايسىسىنىڭ پوەزيياداعى ەرەكشەلٸكتەرٸ, جٷرٸس-تۇرىسى, قىلىقتارى. سونىڭ بەرٸن سونداي بٸر ماحابباتپەن, مەيٸرٸممەن ايتىپ وتىردى. «سول اعالارىمدى قاتتى ساعىنام», – دەدٸ بٸر كەزدە. جانارىنا قوپ-قوڭىر مۇڭ تولىپ كەتكەنٸ ەسٸمدە ەلٸ. سودان كەيٸن باسىن سەل تٶمەن تٷسٸرٸپ وتىرىپ: «سول اعالارىمنىڭ كٶبٸ ەرتە كەتتٸ عوي, وسى ٸشٸمدٸك اتاۋلىعا جولاماڭدارشى, بالدار», – دەپ تٷيٸندەدٸ. ٸشٸپ وتىرعانىمىز ٶڭەشٸمٸزدەن ٶتپەي قالدى. مەن ەساعامنىڭ سول سٶزٸن ساناما مىقتاپ تٷيٸپ الدىم دا, ەلگٸ وتىرىستان كەيٸن كٶپ ۇزاماي, سول قۇرىپ قالعىر زاھارمەن ات-قۇيرىعىن كەسٸسٸپ كەتتٸم.
سوسىن ماعان قاراپ ايتتى: «سەنٸڭ ەتٸڭ تٸرٸ عوي, اقشا جينا دا, شەتەلگە وقۋعا كەتسەيشٸ, نەعىپ جٷرسٸڭ مۇندا?!» – دەدٸ. «وي, ەساعا, شەتەلگە كەتسەم, بٸر اپتادان سوڭ, ەلگە قاراپ ۇلي باستايمىن عوي», – دەپ كٶرٸپ ەم, كەيي قاراپ: «وندا بوق ساسىپ قالاسىڭ, بٸز سەنەن كٶپ ٷمٸت كٷتٸپ جٷرمٸز عوي, بٸز شىقپاعان بيٸككە سەن سامعاۋىڭ كەرەك», – دەپ شىن كٶڭٸلدەگٸسٸن ايتتى. ساسىپ قالدىم كەدٸمگٸدەي. «سٸزدەرگە جەتۋ قايدا-ا?» دەپ, ٸنٸلەر ايتۋعا مٸندەتتٸ سٶزگە بۇرىپ كٶرٸپ ەم: «سەن, داۆاي, كونچاي! وقى, ٶس, ەدەبيەت سەندەردٸڭ قولدارىندا بولادى ەندٸ», – دەپ شورت كەستٸ. ەسەنعاليدان مۇنداي سٶز ەستيمٸن دەپ ويلاماپپىن. سەبەبٸ, مەندە جاس كٷنٸمنەن «اعالاردى جاعالاۋ» دەگەن ەدەت بولمايتىن. كٸم جىلى تارتسا, سوعان بارام, شاقىرماسا, مازاسىن الىپ جٷگٸرمەيمٸن. بۇل – ٶزٸمە دەگەن سۇمدىق سەنٸمنەن ەمەس ەدٸ. بۇل – اعالاردىڭ قاتال سىنىنا ۇشىراپ قالام با, كٶڭٸلٸن قالدىرىپ قويام با دەگەن ٶزٸم عانا, ەندٸ سٸزدەر دە بٸلەتٸن ٸشكٸ قورقىنىشىمنان قالىپتاسقان ەدەت ەدٸ. بەلكٸم, بۇل بالاڭ قورقىنىشىم ٶز ۋاقىتىندا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە كٶمەكتەسكەن دە بولار ماعان. سول سيياقتى ەسەنعاليعا دا كٶپ ۋاقىت جۋىماي, كٶرگەن جەرٸمدە امانداسىپ, تايىپ كەتۋگە بەيٸل تۇراتىنمىن. كەيٸن جازۋشىلار وداعىنا كەلگەن سوڭ, بٸر-بٸرٸمٸزدٸ باعزى زامانداردان بٸلەتٸن ادامدارشا ەمەن-جارقىن ارالاسىپ كەتتٸك. از-ماز سىرلاسقان سەتتەرٸمٸز دە بار. ونى تٶمەندە ايتامىن. كەيدە بٸر جاڭا دٷنيە جازىپ بولا بەرە, شابىتتانىپ وتىرىپ, ەساعامنىڭ ۆاتسابىنا ٶلەڭ جٸبەرەتٸندٸ شىعاردىم. ول كٸسٸدەن «شيكارنو!» دەگەن جاۋاپ-جازۋ كەلەتٸن. ەسەنعاليدان ەلگٸندەي باعا العان سەتتەر ەندٸ قايتالانبايتىن باقىت مەن ٷشٸن! ماقتانىپ وتىرمىن ھەم ماقتانۋعا تولىق حاقىم بار. ٶيتكەنٸ, بۇل مەنٸڭ ەساعامنىڭ, جەكە مەنشٸك ەساعامنىڭ جامان ٸنٸسٸن قولداعانى, ساعى سىنباسىن, جازا تٷسسٸن دەپ دەم بەرگەنٸ دەپ بٸلەمٸن.
سٶيتٸپ وتىرعان سەتٸمٸزدە مەيرامعا سايلانعانداي سىقيىپ كيٸنگەن دەۋرەن قۋات تا كەلٸپ جەتتٸ. ەڭگٸمە باسىنان باستالىپ, ويعا تٷسٸپ, قىرعا شىعىپ, اسپانداي ۇشىپ, بٸر عاجاپ سەتتٸ باستان كەشٸردٸك. دالاداعى الاڭقايدا وتىرعانبىز, كەنەت جەل كٶتەرٸلٸپ, اسپاندا شاتىر-شۇتىر نايزاعاي ويناپ, جاڭبىر قۇيىپ بەردٸ. ارتىنشا كٷن نۇرىمەن شاعىلىسىپ كٷمٸس باۋىر بۇرشاق جٷگٸرٸپ ٶتتٸ. بۇل اعا مەن ٸنٸلەردٸڭ مەسليحاتىنا رازى بولعان تەڭٸردٸڭ شاشقان نۇر شاشۋى ەدٸ.
***
ەساعاممەن بٸرنەشە رەت ساپارلاس بولدىم. قازاقستاندا, شەتەلدەردە. قىتايدىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ شاقىرتۋىمەن ۇلىقبەك, تٶلەن, ەسەنعالي اعالارعا ەرٸپ, اتالعان ەلگە مەن دە باردىم. سول ساپاردا تٶلەن اعامىز ٶز زامانداستارى تۋرالى مايىن تامىزىپ تالاي ەڭگٸمە ايتىپ ەدٸ. قالعان ەكٸ اعامنىڭ سول كەزدە تۋرا ٶزٸمٸزدەي تٶلەن اعاسىنان «اناۋ قانداي ەدٸ, مىناۋ قانداي ەدٸ» دەپ جارىسا سۇراپ وتىرعاندارى ماعان قىزىق كٶرٸنگەن.
ەلٸ ەسٸمدە, بەيجٸڭ ەۋەجايىنان تٷسٸپ تۇرعانىمىزدا كٶكجيەكتەن قىپ-قىزىل شارتاباقتاي بوپ كٷن كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقان. ەساعاڭ سوعان ويلانا قاراپ: «مىنا كٷن نەتكەن الىپ ەدٸ, نەتكەن جارىق ەدٸ?» – دەپ تامسانعان.
قىتايدىڭ شييان قالاسىندامىز, ەرتەسٸندە ٷرٸمجٸ ارقىلى ەلگە قايتاتىن بولدىق. كٷنتٸزبەدە – 8 ناۋرىز. ەساعام ماعان قۋلانا قاراپ: «سەن ەكەۋمٸز دٷكەن ارالاپ, ٷيدەگٸ كٸسٸلەرگە بٸردەڭە الايىق. ەرتەڭ سەن بٸزدٸڭ قارىنداستان تاياق جەپ قالىپ جٷرمە!» – دەپ قويدى. ۇلاعام مەن تٶلەن اعا باسقا جاققا باراتىن بوپ, اۋدارماشى سولارمەن كەتكەن. ەكەۋمٸز قىتايشا بٸر اۋىز سٶز بٸلمەيمٸز. مەن ەساعاڭنىڭ اعىلشىنشاسىنا سەنٸپ كەلە جاتىرمىن. بٸر زەۋلٸم ساۋدا ٷيٸنە كٸردٸك. ەساعاڭ بٸر القاعا قىزىعىپ, قىتاي كەلٸنشەگٸنەن «How much is it?» دەپ سۇراپ ەدٸ, ەلگٸ بار بولعىر اعىلشىنشا بٸلمەيتٸن بوپ شىقتى. تاعى سۇرادى, باسىن شايقادى ساۋداگەر قىتاي. امال جوق, ەكٸنشٸ بۋتيككە باردىق. تاعى سولاي. ٷشٸنشٸ, تٶرتٸنشٸ, بەسٸنشٸ دٷكەنگە بارىپ سۇراساق تا, بٸردە-بٸر قىتاي ساۋداگەرٸ اعىلشىنشا بٸلمەيدٸ. سودان كەيٸن ەساعام اشۋلانعان كەيٸپكە كٸرٸپ بٸر ساۋداگەرگە: «ەي, حۋا شيڭ پا يڭ سۋا ا?! حيۋان شۋشي ساڭعي ما فۋ ا» دەگەنٸ! اۋزىمدى اشتىم دا قالدىم! ەلگٸ قىتاي ساۋداگەرٸ دە بٸردەڭە دەپ جاۋاپ بەردٸ. ەساعاڭ سوندا: «وي, سەندە بٸر ماقاۋ ەكەنسٸڭ عوي! ەي, بەرٸ قارا! ي فۋ زاڭ پييا, شي سۋڭ تاڭ حۋا دەيمٸن ساعان», – دەدٸ! مەن اڭ-تاڭمىن! بۇل كٸسٸ قىتايشا دا بٸلەدٸ ەكەن عوي دەپ ايران-اسىرمىن. ەلگٸ قىتاي ساۋداگەرٸ يىعىن قيقاڭداتىپ, ەشتەڭە ايتا الماي تۇر. سوسىن ەساعاڭ ماعان بۇرىلىپ: «مىنا قىتايلار ٶز تٸلدەرٸنەن ماقۇرىم قالىپتى عوي. مەن بۇلاردان زاتتىڭ باعاسىن كٶنە قىتاي تٸلٸندە سۇراپ تۇرسام دىم بٸلمەيدٸ, ٶتە ساۋاتسىز, نادان حالىق ەكەن عوي بۇلار!» – دەدٸ دە, «كەتتٸك مىنا جەردەن» دەپ جٷرە بەردٸ. مەن سوندا عانا ەساعامنىڭ مەنٸ سىلتىڭ قىلىپ, ەزٸلدەپ تۇرعانىن تٷسٸنٸپ, ٸشەك-سٸلەم قاتقانشا كٷلگەنٸم-اي!
***
بٸر كٷنٸ تاعى حابارلاستى. كەزدەسەيٸك, ەڭگٸمە بار دەگەن. شاي ٸشتٸك. انانىڭ باسىن بٸر شالىپ, مىنانىڭ باسىن بٸر شالىپ وتىردى دا, بٸر كەزدە: «مەن تيبەتكە بارىپ كەلدٸم. ساعان دا بارۋ كەرەك», – دەدٸ. قىزىعىپ كەتتٸم. ٶيتكەنٸ مەن تيبەتكە قاتىستى كٶپ دٷنيە وقىعام. بارعىم دا كەلٸپ جٷرەتٸن. بٸراق ونى ەسەنعالي بٸلمەيتٸن. «يە, بارعىم كەلەدٸ», – دەدٸم. «مەن تيبەتكە بارعاندا, قايلاس تاۋىنىڭ ەتەگٸندە وتىرىپ, مٸنەجات جاسادىم. سول كەزدە جانىم تەنٸمنەن بٶلٸنٸپ, ٶزٸم ٶز دەنەمنەن شىعىپ كەتتٸم», – دەدٸ. دەدٸ دە, قالاي قابىلدايدى ەكەن دەگەندەي ماعان ويلانا قارادى. مەن وندايدى تٷسٸنەم دەدٸم. كٸشكەنە كٶڭٸلٸ ورنىنا تٷستٸ بٸلەم, ەڭگٸمەسٸن جالعاستىردى. «دەنەمنەن شىعىپ كەتتٸم, تٶمەنگە قاراسام, دەنەم قۇلاماعان كٷيٸ سول قالپىندا وتىر ەكەن. اينالام سونداي جىلى, مەيٸرٸم نۇرىنا شومىلىپ تۇردى, كەرەمەت ەركٸندٸك سەزٸندٸم. سونداي عاجاپ كٷي كەشتٸم, اقبەرەن! مەن ەندٸ ٶلٸمنەن قورىقپايمىن», – دەدٸ. سول كەزدە ەكەۋمٸز دە ول كٸسٸنٸڭ جالعان دٷنيەدەگٸ ٶمٸرٸ اياقتالىپ كەلە جاتقانىن بٸلگەن جوقپىز. ٶزٸ سەزسە, سەزگەن شىعار, بەلكٸم. اللاعا, سوسىن ٶزٸنە ايان. قازٸر ەساعامدى ەسٸمە السام, سول سٶزٸ جيٸ ورالا بەرەدٸ جادىما. و دٷنيەدە ٶمٸر بار ەكەنٸن بٸلگەن ادام ەلبەتتە قورقىنىشسىز ھەم كەمٸل يمانمەن كەتەدٸ دەپ ويلايمىن.
قايبٸر جىلى ەساعاڭمەن مەسكەۋگە باردىق. ورازا ايى ەدٸ. مەن ساپاردى سىلتاۋراتىپ اۋزىمدى اشىپ جٸبەرگەم. ەساعام ورازاسىن بۇزبادى. «سٸزدٸ سونشالىق دٸندار, تاقۋا دەپ ويلاماپپىن», – دەپ قالىپ ەدٸم, «ە, بٸزدە تاقۋالىق قايدان بولسىن, شەشەم دٸنگە تيٸسپە, شارتتارىن ورىندا دەگەن, مەن اناما ايتقانىڭىز بولسىن دەپ ۋەدە بەرگەم, سول ۋەدەمدٸ قال-قادەرٸمشە ورىنداۋعا تىرىسىپ جٷرمٸن» دەدٸ.
2021 جىلدىڭ 16 سەۋٸرٸ – ەساعامنىڭ ماحامبەت, اباي, شەكەرٸم, مۇقاعالي, جۇمەكەندەردٸڭ «اۋىلىنا» اتتانعان كٷن. ول كٷن – قاسيەتتٸ كٷن ەدٸ. سەبەبٸ, ول كٷن – ورازا ايىنىڭ 3-كٷنٸ, جۇما-تۇعىن. جەنە ارداقتى ەساعام سول كەزدە مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردىڭ جاسى – 63-تە بولاتىن...
ول ٶزٸ جازعان تاڭعى شىقتاي مٶلدٸرەپ, تەڭٸرٸنٸڭ دەرگەيٸنە قاراي تازارعان, ادال رۋحىمەن ۇشتى دەپ سەنەمٸن.
***
مەندە بٸر قىزىق نەرسە بار. ٶمٸردە كٶرگەن ادامدارىم بولسىن, كٶرمەگەن ادامدارىم بولسىن, سول ادامداردىڭ ارۋاقتارى تٷسٸمە جيٸ كٸرەدٸ. بٸراق مەن قاي-قايسىسىن تٷسٸمدە كٶرسەم دە, ولاردىڭ و دٷنيەلٸك ادامدار ەكەنٸن بٸلٸپ تۇرام. بٸراق ەشقايسىسى مەنٸ «جٷر» دەپ ەرتكەن جوق, كەرٸسٸنشە, اقىل-كەڭەستەرٸن ايتىپ, تىلسىم يشارالارىن بٸلدٸرٸپ كەتەدٸ.
ەساعاڭ دا قايتقاننان كەيٸن تٷسٸمنەن شىقپاي قويدى. كٶبٸنەسە, قايتقان كٸسٸلەر ولاردىڭ قىرقىن بەرگەن سوڭ, تٷسٸمە كٸرۋشٸ ەدٸ, ەساعام ول جاقتا دا ٶز ەدەتٸنە سالىپ, ەرتەرەك باستادى. كەتكەننەن كەيٸن, كٶپ ۇزاماي تٷستەرٸمدە ۇشىراسىپ جٷردٸ. سونداي كٶپ قىزىقتى تٷستەرٸمنٸڭ ەكەۋٸن عانا ايتايىن.
ەساعام, ۇلاعام بار, ٷشەۋمٸز بٸر اۆتوكٶلٸكپەن زۋلاپ كەتٸپ بارا جاتىر ەكەنبٸز. ەساعام مەنٸڭ قاسىمدا, ۇلاعام كٶلٸكتٸڭ الدىندا وتىر. بٸر زاماتتا ەساعام مەنەن: «ەي, وسى سەندەر جاقتا شەشتەكۋ دەگەن سٶز بار ما?» – دەيدٸ. «يە, بار. ونداي سٶزدٸ اتام ەسالاڭداۋ, جەڭٸل ويلايتىن اقىماق ەيەلدەردٸ كٶرسە ايتىپ وتىراتىن», – دەپ تٷسٸندٸرٸپ باعام. راحاتتانىپ كٷلەدٸ. بٸر كەزدە ماعان: «تٷس ماشينادان!» – دەدٸ. تٷسٸپ قالدىم. ويپىرماي, ۇلاعامدى الىپ كەتتٸ-اۋ دەپ ويلاپ تۇرمىن. بٸر كەزدە ماشينا كٸلت توقتادى دا, ٸشٸنەن ەكٸ اعام دا اتىپ شىقتى. ەسەنعالي ۇلىقبەك اعامنىڭ ارقاسىنان قاعا باستادى. ۇلاعام قاتتى جٶتەلٸپ تۇر ەكەن, «قازٸر, قازٸر, ۇلقاش» دەپ قويادى ەسەنعالي. بٸر كەزدە ۇلاعامنىڭ جٶتەلٸ باسىلدى. ەساعام: «بولدى, ەندٸ بار انا بالانىڭ قاسىنا», – دەدٸ دە, ماشيناسىنا وتىرىپ, جٷرٸپ كەتە بەردٸ. مەن بۇل تٷستٸ جاقسىلىققا جورىدىم دا, ۇلاعامنىڭ عۇمىر جاسى ۇزاق بولادى ەكەن دەپ قاتتى قۋاندىم.
ەكٸنشٸ تٷسٸمدە ەساعامنان سۇرادىم: «بارعان جاعىڭىز قالاي ەكەن?» – دەپ. «ٶتە جاقسى, مەندە بەرٸ جاقسى», – دەپ جاۋاپ قايتاردى. «ادام قالاي ٶلەدٸ, ەساعا?» دەپ سۇرادىم. «ەش قيىندىعى جوق ەكەن, قورقىنىشتى دا ەمەس. بٸر كٸسٸ كەلەدٸ, ودان قورىقپايسىڭ, سول ساعان «دەم-تۇزىڭ تاۋسىلدى» دەپ ەرتٸپ كەتەدٸ, بولدى», – دەدٸ. بۇل ٶلٸم تۋرالى كٶپ ويلايتىن مەن ٷشٸن كەدٸمگٸدەي جۇبانىش بولعانىن سٸزدەن نەسٸنە جاسىرايىن.
سودان كەيٸن دە, ونىڭ الدىندا دا تٷسٸمە جيٸ كٸرٸپ جٷردٸ. ونداي تٷستەردٸ توقتاتاتىن شارتتاردى بٸلەتٸنمٸن. بٸر كٷنٸ ارنايى سايلانىپ, ەساعالاپ جٷرەتٸن بٸر توپ ٸنٸلەرٸمدٸ ەرتٸپ, كەڭسايداعى ەساعامنىڭ باسىنا باردىق. قۇران اياتتارىن وقىپ, اعامنىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتادىم دا: «ەساعا-اۋ! مەنٸڭ ەلٸ بٸتٸرەتٸن شارۋام كٶپ, مەنٸ ەندٸ مازالاماڭىزشى», – دەپ سۇرادىم. ەساعام تٷسٸندٸ. سودان كەيٸن قايتىپ تٷسٸمە كٸرگەن ەمەس.
***
ەساعاڭ تۋرالى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتا بەرۋگە بولادى, ەتتەڭ, ونداي ۇزاق ەڭگٸمەگە گازەتتٸڭ ماعان بٶلگەن بەتٸ جەتپەيدٸ-اۋ! ەسەنعاليدىڭ شىعارماشىلىعىن بٸر ادامداي بٸلەمٸن, ول تۋرالى دا كٶسٸلٸپ جازۋ قيىن ەمەس ماعان. ەساعامنىڭ عالامات پوەزيياسى مەن پوەزيياعا بەرگٸسٸز تانىمدىق ماقالالارى مەن ەسسەلەرٸن, قۇستار تۋرالى تولعاۋلارىن كٶزٸ قاراقتى وقىرمان ەبدەن بٸلەدٸ. ەلٸ تالاي ەسەنعاليتانۋشىلار شىعادى, كٷمەن جوق وعان. سولار جازادى, سولار تالدايدى. بٸزدٸڭ ايتقىمىز كەلگەنٸ – اعانىڭ ٶمٸردەگٸ ادام كەيٸپٸندەگٸ بولمىسى ەدٸ. «ەسەنعاليدىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن بٸر قالىپقا سالىپ ايتا المايسىڭ», – دەپ اقىن باۋىرجان باباجانۇلى ايتىپتى-مىس دەگەن سٶزدٸ ەستٸگەن ەدٸم. وسى شىنىمەن راس سٶز. ەسەنعاليداي ۇلى تۇلعانىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن, مٸنەز-قۇلقىن بٸر قالىپقا سالىپ قاراۋ مٷمكٸن ەمەس. ونى بٸلەتٸندەردٸڭ كٶبٸ – «بٸر قاراساڭ دانا, بٸر قاراساڭ بالا, ٶلەڭٸندە باسقا, ٶمٸردە باسقا, ەڭگٸمەلەسسەڭ, نەنٸ مەڭزەپ تۇرعانىن, ەزٸلٸ قايسى, شىن سٶزٸ قايسى بٸلٸپ بولمايسىڭ» دەيدٸ. بٸراق مەن ول كٸسٸنٸڭ رۋحاني ەلەمٸن تولىق اشىپ كٶرە الماسام دا, ونىڭ نەزٸك جان دٷنيەسٸن تانىپ-سەزگەن سيياقتىمىن. قالاي بولعاندا دا, ەساعامنىڭ تەگٸن كٸسٸ ەمەس ەكەنٸ بٸلٸنٸپ تۇراتىن. مەن ونىڭ ارۋاقتى, كيەلٸ ادام ەكەنٸن بٸر تٷيسٸكپەن سەزەتٸنمٸن.
اقيقاتى سول, ەسەنعالي راۋشانوۆ – قۇدايدىڭ ارنايى شەبەرحاناسىندا بٶلەك جاراتىلىپ, مىنا سۇلۋ دٷنيەگە پەرٸشتە بوپ كەلٸپ, ٶزٸنٸڭ ەشكٸمگە ۇقسامايتىن سٶزٸن ايتىپ, جاراتقان حاقپەن قاۋىشۋعا قۇستاي سامعاپ كەتكەن ۇلى شايىر ەدٸ.
اقبەرەن ەلگەزەك,
«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ
