Qazaq jurtynyń shyn mánindegi esh ásire qospasy joq, tańdaiyna bulbul uia salǵan, qos qoltyǵyna dúldúldiń qos qanaty bailanǵan uly perzenti Aqan seri Qoramsauly ómir súrgen qoǵamynan moiny uzyn, iini biik tulǵa bolǵandyǵy aqiqat. Sondyqtan da ol qara tobyr jurtynyń nadandyq qamytyn kigen kisápir kúiine keiistikpen qarady, qaryn toiǵansha kúiseýden tanbaǵan mes qaryn mástek bailarynyń ozbyrlyǵy men obyrlyǵyn aiaýsyz áshkereleýden tanbady. Aqiqat ýytyn aiamai aqtaryp, aq almastyń jarqylyndai ótkir jyrlaryn barynsha qotaryp, betiń bar, júziń bar demei, sóz soiylyn dóp siltei bildi. Sóitip te uly Aqan óziniń kompozitorlyq, ánshilik ónerine qosa «Týra bide týǵan joq» qaǵidasymen sýarylǵan ótimdi de ótkir óleńderimen de erekshelenip, daralana túsken.
Kókshetaý óńirinde Aqan seri aitty deitin nebir ǵajap óleń órnekteri kúni búginge deiin aýyzdan-aýyzǵa jalǵasyp, kóziqaraqty jurttyń tábárik dep jyrtyp alyp qasterler qasietti saz murasyna ainalyp ketken.
Ulan-ǵaiyr mol muranyń deni kezinde Sáken seri Júnisovtiń de qalamyna lekpei qaǵys qalýy ókinishti-aq boldy. El ishinde elenip te, eskerilip te kádege aspai qalǵan seriniń muralary eske túskende, «áttegen-ai» deisiń. Deisiń de, Sákenniń «Aqan seri» romanyna uly seriniń bul sózderi enip, ornyqqanda aitýly eńbek búgingisinen de biik, áserli, mazmundy da, qyzǵylyqty shyǵar edi degiń keledi. Árine, muny biz «bitken iske synshy kóptiń» bodaýyna jumsaý úshin aitýdan aýlaqpyz. Tek uly tulǵanyń muralaryn áli de tirnektep jinap júrsek degen tilek qana bizdiki.
Haiyr, hosh!
***
Qyr elinde bolǵan bir aitýly asqa kelgen Aqan seri Qulagerin báigege qosqan ǵoi. Qanatty tulpar toptan ozyp keledi. Báigege tigilgen júz tusaq qoidy oljalap, jolai aty shýly Altaidyń Saidalysynyń úiine qonalqalaidy.
Seriniń júrgen jeri asta-tók án. Jurt jiylyp, Saidalynyń az ordasynyń ishi-tysyn kerip ketedi. Arqanyń nebir ǵajap ánderi men óz áýenderin de áýelete shyrqaǵan Aqan osy keshtiń gúli bolady. Osyndai ordaly bir otyrysty ańsaǵan áleýmet álsin-áli qoshemet kórsetip, qurmetterin de aiap qalmaidy.
Bir tynystaǵan sátte Saidalynyń órkókirek uly Beken:
– Seri, Qulagerińdi maǵan satshy, júz jylqy bereiin, – dep kergise kerek.
Sonda Aqan seri:
– Myna jurt seni Beken myrza deýshi edi. Sen aqylyń joq aqymaq myrza ekensiń. Erteń myna ákeń Saidaly ólmei me? Sen sonda bes úiez elge saýyn aitpai-
mysyń? Asta báige uiymdastyrmaisyń ba? Bas báigege júz jylqy tikpeimisiń? Sonda Qulagerim ozyp kelip, sol júz jylqyńdy men almaimyn ba. Bir terine alatyn júz jylqyǵa Qulagerimdi qalai qiyp bereiin, – depti.
Saidaly balasyna alaiyp bir qaraidy. Beken uialyp shyǵyp ketedi.
Aqan seriniń atqan oqtai ótkir sózi, árine, Bekenge jaisyz tiedi. Reti kelgen jerde esesin qaitarýdy oilaidy. Atbasar jármeńkesine Beken myrza ánshi, kúishi, balýandarymen sailanyp keledi. Ózi bai orystyń úiin jalǵa alyp, Aqandy qonaqqa shaqyrady. Aqan kelgen úiiniń orystiki ekenin bilip, kirgen boida tize búkpesten:
– Assalaýmaǵaleikúm, Beken myrza,
Shaqyrdy degennen soń keldim munda.
Kelsem de tize búgip otyrmaimyn,
Kórsetpek qyzmetińe bolmai yrza.
Aǵýzy sóz sóilesem áýel bastan,
Qalbyy nur qaraiady ishken astan.
Shaqyrdy Beken myrza degen sózben,
Shirkin-ai, kelip qaldym qapylystan.
Betinde qara quman qaqpaǵy joq,
Balalar shashyratyp sidik shashqan.
Et asqan shógenińdi tekserdiń be?
Kápirdiń toraiynyń maiyn asqan.
Ǵusyly ómir boiy arylmaǵan,
Hoziaike as-sýyńa aralasqan.
Ákeńniń qara qosy ketti qaida,
Beken-ai, seni neden qara basqan.
Atańnyń arýaǵyna shek keltirip,
Uialmai óziń teńdi zamandastan.
Esildiń toǵaiyńa shatyr tikseń,
Májilis bolar edi suhbattasqan.
Belgili Orta júzge Aqan seri,
Ishpeidi shúbáli haram astan.
Qolyńdy ustaýǵa da jiirkenem,
Qosh, saý bol, barym osy amandasqan, – dep shyǵyp júre beripti.
***
Aqan seri el aralap júrip Atyǵai Bylǵaýysh qajynyń uly Azynabai myrzanyń otaýyna túsedi. Seri sheshinip, tórgi bólmege ótip baryp otyrady. Aýyz úide júrgen Azynabaidyń kelinshegi:
– Osy úide pisken baýyrsaq ta joq. Shái men qant ta taýsylyp qaldy.
Qaidaǵy qańǵybas qonaq osy úige keledi, – dep kúńkildeidi.
Jáisiz áńgimeni estigen seri qasynda otyrǵan Azynabaiǵa qarap:
– Shyraǵym, shyǵyp qapty saqal, murtyń,
Kelinniń unatpadym minez-qulqyn.
Óz basyń ájeptáýir kórinedi,
Aityp kór, kim bolady qaiyń jurtyń, – dep suraidy.
Azynabai qaiyn jurtyn aitady. Sonda Aqan bylai deidi:
– Jaqsylap bul kelindi baǵý kerek,
Aldyna laǵyl shamyn jaǵý kerek.
Qonaqqa budan bylai kúńkildese,
Azýyn baltamenen qaǵý kerek.
Jaqsy áiel jigit syryn shashpaý kerek,
Buralqy bura júris baspaý kerek.
Qyrsyǵy jaman áiel erge tier,
Ondaidy jaqsy jigit tastaý kerek, – dep kiinip shyǵady da, Bylǵaýysh qajynyń óz úiine keledi.
Kirip kelgen seri:
– Otaýǵa kelip edim qonýdy oilap,
Kishi úide otyrýǵa kúlip oinap.
Aldymnan shabalanyp shyǵa keldi,
Bir qanshyq bosaǵaǵa qoiǵan bailap.
Qabam dep umtylyp et, basqa teptim,
Tógiltip ýly tildiń zárin tóktim.
Qyńsylap tynyshymdy ala bergennen soń,
Otaýdan úlken úige shyǵyp kettim, – deidi.
Bylǵaýysh ańqaý adam eken:
– Otaýdyń iti qanshyq emes, arlan edi ǵoi, – deidi.
Sonda Aqan seri:
– Ol úide arlan da bar búkireigen,
Mysyqtai sirek murty tikireigen.
Qolynan is kelerdei kórinbeidi,
Malǵa ne, qanshyqqa ne kekireigen, – deidi.
Bylǵaýyshtyń áieli sóz túsinetin zerdeli jan eken.
– Ol – bizdiń otaý edi. Balalardan bir bilmestik ótken eken. Bar qatalyqty óz moinyma alamyn. Káne, qonaqtar, tórletińder, – dep kelip, Aqan serini ózi sheshindirip, tórge ákelip otyrǵyzady.
Bylǵaýysh qajy:
– Sen qai jigitsiń? – deidi.
Aqan:
– Belgili Orta júzge Aqan seriń,
Astymda qula tory mańmań kerim.
Balasy Bylǵaýyshtyń Azynabai,
Myrza dep Atyǵaida estip edim.
Ońasha otaý úide dýmandatyp,
Qyzyqqa batyrǵaly kelip edim.
Qanshyqtai shabalanyp shyǵa keldi,
Úlgisiz kórgeni joq jaman kelin.
Kelin qanshyq, ulyńyz arlan bolar,
Arlany qanshyqqa qul bolǵan bolar.
Qanshyqtai shabalanyp shyqpasa eger,
Bet alyp kelgen qonaq qonǵan bolar, – dep ózin tanystyryp, kelinniń kemshiligin betke basady.
Báibishe:
– Shyraǵym, Aqan seri degen ataǵyńa syrttan qanyq edik. Endi sózdi uzarta kórme, – dep ótinedi.
Erteńine meimandar attanarda báibishe seriniń ústine ákelip shapan jabady.
Aqan seri razy kóńilmen:
– Báibishe jan ekensiń asyl ana,
Sai eken kórkińizge aqyl-sana.
Esimnen ketpestei bir is bolyp et,
Keshirdim, ol ókpeni sizge ǵana.
Men aldym, shapanyńyzdy ózińiz al,
Júrgem joq aqymaqtarǵa aiyp sala, – dep shapanyn qaitaryp berip, attanyp ketipti qairan seri!
***
Ataqty Naýan haziret Aqan serimen baja edi ǵoi. Sodan da bir-birine degen syi-qurmetteri sýyspaǵan ǵoi. Birde Naýan bajasyna:
– Ǵalymtaiyma qyz aittyraiyn dep edim. Sen áiel zatynyń suńǵyla synshysysyń ǵoi. Kimmen quda bolǵanym jón? – dep aqyl suraidy. Sonda Aqan seri:
– Qur beker jaman áiel bulttyń qaby,
Kelmeidi jaqsy áielsiz erdiń baǵy.
Jabyǵa arǵymaqtan aiǵyr salsań
Balasy sol arǵymaq týar jaby.
Er jigit qansha jaqsy bolsa-daǵy,
Áielge bailanysty erdiń baǵy.
Alǵany erge serik bola almasa,
Jigittiń bolmashydan syńar saǵy.
Jigitter, áiel alsań tekserip al,
Tórkini, naǵashysy barlyq jaǵy.
Aqyly, zeiin, kórki birdei kelsin,
Qur beker kerek emes bettiń aǵy.
Jigitter, áiel alsań sóilesip al,
Sóiles te fahimine zeiiniń sal.
Qutylý qiyn bolar bala tapsa,
Emes qoi soiyp, satyp joiatyn mal.
Ómirge úilese almai ókinishpen,
Deýmenen «átteń ǵana» bolasyń mal.
Uqypsyz jaman áiel alǵan jigit,
Moinyna aryq attai bitpeidi jal.
Jaqsy áiel alǵan jigit bazary úide,
Mahabbat, súiispendik kelse eger dál.
Aqannan surasańyz aitary osy,
Haziret, endigisin aqylǵa sal, – dep toqtapty seri.
***
Aqan seri Naýan haziretpen Qojym Tináli qajynyń apaly-sińlili qyzdaryna úilengen. Baja. Biraq ekeýiniń de áielderi qaitys bolady. Naýan bir tatardyń qyzyna úilenedi, al Aqan sodan keiin úilengen ǵoi. Bir jylda.
Naýan:
– Aqan, men úilendim. Sen nege keshigip júresiń? – dep saýal salady.
Sonda Aqan:
– Qojym qyzyn aldyq ta boldyq baja,
Ekeýi de óldi ǵoi jetip qaza.
Sizde qandai syr baryn men bilmeimin,
Bul kúngeshe men ózim ettim aza.
Kezdespei júr súigenim oiymdaǵy,
Qalyńdyqqa sai kelmei qaiyn jaǵy.
Ala salsam siz qusap abailamai,
Teńsizderdiń talaiy daiyn daǵy.
Er dáýleti jaqsy áiel ekken egin,
Qaltqysyz-aq keltirer erdiń ebin.
Ajaryna qur beker masattanbai,
Qaraý kerek zer salyp ata-tegin.
Er serigi jaqsy áiel degen yras,
Jaqsy úlgisi balaǵa bolar miras.
«Alyp anadan týady», – deidi qazaq,
Shaqsha bastan týmasyn qalaqsha bas, – deidi.
Haziret qatty qysylyp: «Pai-pai, Aqan-ai! Bet-júzine qaramai kisini qazbalap tastaisyń-aý! – depti».
***
Aqan seri el aralap júrip ataqty Meiram bolystyń úiine túsedi. Kirip kelip sálem bergende, Meiram bolys ornynan ushyp turyp:
– Qaraýyldyń sańlaq serisi-ai! – dep kelip ot deńgeiinde kórisip amandasady. Úidegi Meiramnyń alty uly ne sálem bermeidi, ne sálem almaidy. Bolystyń úlken uly Seiilbek Janaidarov degen oryssha oqyǵan sheneýik eken, sol:
– Qaraýyldyń qarshadai qara saqaltaiyna qatyndarsha kórispei-aq otyryp amandasý da jetetin edi ǵoi, – depti jaqtyrmai.
Sonda Aqan seri otyrmastan:
– Atandyń Meiram qajy jurttan asqan,
Ataǵyń asyp shyqty alty Alashtan.
Aq suńqar úide bolmai túzde túner,
Bir nárse balalarǵa aralasqan.
Sálemimdi ne almaidy, ne bermeidi,
Allanyń rahmatynan bezip qashqan.
Bir kelgen jolaýshyǵa syr alǵyzdy,
Bolmai ma tákappardyń dosy dushpan.
Ákege bala tartyp týý qaida?
Týǵan ba balalardyń bári oinastan.
Óz basyń artyq týǵan adam eken,
Qýandyq pen Súiindikke úlgi shashqan.
Qajyǵa barmasam da janym taza,
Ishpeidi Aqan seri shúbáli astan.
Qyrqylyp qyzyl tilim qalmasa eger,
Bastaimyn Janaidardan etip dastan, – dep shyǵyp júre beredi. Meiram bolys sońynan júgire shyǵady.
– Balalardan bir bilmestik is ótti. Keshire gór. Úige tús, – deidi shylaýyna oralyp.
Aqan: «bir shyǵyp qalǵan soń qaita kirý ábestik bolady» dep oralmaidy.
Meiram: «balalardyń aiyby» dep 25 som aqsha usynady.
Aqan aqshany ustap turyp:
– Emes pe aitylǵan sóz atylǵan oq,
Yzaly sóz jalyny qyp-qyzyl shoq.
Óziń al mynaýyńdy, men almaimyn,
Aqymaqqa aiyp sala shyqqanym joq, – dep aqshasyn keri qaitaryp, júrip ketipti.
Túsinik: «Týǵan ba balalaryń bári oinastan» degeni Meiramnyń úshinshi áieli jylqyshymen kóńildes bolyp, Meiramnyń ózi ustap alǵan.
«Bastaimyn Janaidardan etip dastan» degeni Meiramnyń ákesi Janaidar batyr Kenesary, Naýryzbaidyń qolynda bolǵan. Naýryzbai tóre Janaidardyń kelinshegimen kóńildes bolady. «Meiram Naýryzbaidyń balasy» degen sóz el ishinde jii aitylady. Meiram betke tańba osy oqiǵalardy Aqan seri óleńine qosa ma dep qysylǵandaǵy aqiqat edi.
El aýzynan ekshep alǵan
Tólegen QAJYBAI.
