قازاق جۇرتىنىڭ شىن مەنٸندەگٸ ەش ەسٸرە قوسپاسى جوق, تاڭدايىنا بۇلبۇل ۇيا سالعان, قوس قولتىعىنا دٷلدٷلدٸڭ قوس قاناتى بايلانعان ۇلى پەرزەنتٸ اقان سەرٸ قورامساۇلى ٶمٸر سٷرگەن قوعامىنان موينى ۇزىن, يٸنٸ بيٸك تۇلعا بولعاندىعى اقيقات. سوندىقتان دا ول قارا توبىر جۇرتىنىڭ ناداندىق قامىتىن كيگەن كٸسەپٸر كٷيٸنە كەيٸستٸكپەن قارادى, قارىن تويعانشا كٷيسەۋدەن تانباعان مەس قارىن مەستەك بايلارىنىڭ وزبىرلىعى مەن وبىرلىعىن اياۋسىز ەشكەرەلەۋدەن تانبادى. اقيقات ۋىتىن اياماي اقتارىپ, اق الماستىڭ جارقىلىنداي ٶتكٸر جىرلارىن بارىنشا قوتارىپ, بەتٸڭ بار, جٷزٸڭ بار دەمەي, سٶز سويىلىن دٶپ سٸلتەي بٸلدٸ. سٶيتٸپ تە ۇلى اقان ٶزٸنٸڭ كومپوزيتورلىق, ەنشٸلٸك ٶنەرٸنە قوسا «تۋرا بيدە تۋعان جوق» قاعيداسىمەن سۋارىلعان ٶتٸمدٸ دە ٶتكٸر ٶلەڭدەرٸمەن دە ەرەكشەلەنٸپ, دارالانا تٷسكەن.
كٶكشەتاۋ ٶڭٸرٸندە اقان سەرٸ ايتتى دەيتٸن نەبٸر عاجاپ ٶلەڭ ٶرنەكتەرٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن اۋىزدان-اۋىزعا جالعاسىپ, كٶزٸقاراقتى جۇرتتىڭ تەبەرٸك دەپ جىرتىپ الىپ قاستەرلەر قاسيەتتٸ ساز مۇراسىنا اينالىپ كەتكەن.
ۇلان-عايىر مول مۇرانىڭ دەنٸ كەزٸندە سەكەن سەرٸ جٷنٸسوۆتٸڭ دە قالامىنا لەكپەي قاعىس قالۋى ٶكٸنٸشتٸ-اق بولدى. ەل ٸشٸندە ەلەنٸپ تە, ەسكەرٸلٸپ تە كەدەگە اسپاي قالعان سەرٸنٸڭ مۇرالارى ەسكە تٷسكەندە, «ەتتەگەن-اي» دەيسٸڭ. دەيسٸڭ دە, سەكەننٸڭ «اقان سەرٸ» رومانىنا ۇلى سەرٸنٸڭ بۇل سٶزدەرٸ ەنٸپ, ورنىققاندا ايتۋلى ەڭبەك بٷگٸنگٸسٸنەن دە بيٸك, ەسەرلٸ, مازمۇندى دا, قىزعىلىقتى شىعار ەدٸ دەگٸڭ كەلەدٸ. ەرينە, مۇنى بٸز «بٸتكەن ٸسكە سىنشى كٶپتٸڭ» بوداۋىنا جۇمساۋ ٷشٸن ايتۋدان اۋلاقپىز. تەك ۇلى تۇلعانىڭ مۇرالارىن ەلٸ دە تٸرنەكتەپ جيناپ جٷرسەك دەگەن تٸلەك قانا بٸزدٸكٸ.
حايىر, حوش!
***
قىر ەلٸندە بولعان بٸر ايتۋلى اسقا كەلگەن اقان سەرٸ قۇلاگەرٸن بەيگەگە قوسقان عوي. قاناتتى تۇلپار توپتان وزىپ كەلەدٸ. بەيگەگە تٸگٸلگەن جٷز تۇساق قويدى ولجالاپ, جولاي اتى شۋلى التايدىڭ سايدالىسىنىڭ ٷيٸنە قونالقالايدى.
سەرٸنٸڭ جٷرگەن جەرٸ استا-تٶك ەن. جۇرت جيىلىپ, سايدالىنىڭ از ورداسىنىڭ ٸشٸ-تىسىن كەرٸپ كەتەدٸ. ارقانىڭ نەبٸر عاجاپ ەندەرٸ مەن ٶز ەۋەندەرٸن دە ەۋەلەتە شىرقاعان اقان وسى كەشتٸڭ گٷلٸ بولادى. وسىنداي وردالى بٸر وتىرىستى اڭساعان ەلەۋمەت ەلسٸن-ەلٸ قوشەمەت كٶرسەتٸپ, قۇرمەتتەرٸن دە اياپ قالمايدى.
بٸر تىنىستاعان سەتتە سايدالىنىڭ ٶركٶكٸرەك ۇلى بەكەن:
– سەرٸ, قۇلاگەرٸڭدٸ ماعان ساتشى, جٷز جىلقى بەرەيٸن, – دەپ كەرگٸسە كەرەك.
سوندا اقان سەرٸ:
– مىنا جۇرت سەنٸ بەكەن مىرزا دەۋشٸ ەدٸ. سەن اقىلىڭ جوق اقىماق مىرزا ەكەنسٸڭ. ەرتەڭ مىنا ەكەڭ سايدالى ٶلمەي مە? سەن سوندا بەس ٷيەز ەلگە ساۋىن ايتپاي-
مىسىڭ? استا بەيگە ۇيىمداستىرمايسىڭ با? باس بەيگەگە جٷز جىلقى تٸكپەيمٸسٸڭ? سوندا قۇلاگەرٸم وزىپ كەلٸپ, سول جٷز جىلقىڭدى مەن المايمىن با. بٸر تەرٸنە الاتىن جٷز جىلقىعا قۇلاگەرٸمدٸ قالاي قيىپ بەرەيٸن, – دەپتٸ.
سايدالى بالاسىنا الايىپ بٸر قارايدى. بەكەن ۇيالىپ شىعىپ كەتەدٸ.
اقان سەرٸنٸڭ اتقان وقتاي ٶتكٸر سٶزٸ, ەرينە, بەكەنگە جايسىز تيەدٸ. رەتٸ كەلگەن جەردە ەسەسٸن قايتارۋدى ويلايدى. اتباسار جەرمەڭكەسٸنە بەكەن مىرزا ەنشٸ, كٷيشٸ, بالۋاندارىمەن سايلانىپ كەلەدٸ. ٶزٸ باي ورىستىڭ ٷيٸن جالعا الىپ, اقاندى قوناققا شاقىرادى. اقان كەلگەن ٷيٸنٸڭ ورىستٸكٸ ەكەنٸن بٸلٸپ, كٸرگەن بويدا تٸزە بٷكپەستەن:
– اسسالاۋماعالەيكٷم, بەكەن مىرزا,
شاقىردى دەگەننەن سوڭ كەلدٸم مۇندا.
كەلسەم دە تٸزە بٷگٸپ وتىرمايمىن,
كٶرسەتپەك قىزمەتٸڭە بولماي ىرزا.
اعۋزى سٶز سٶيلەسەم ەۋەل باستان,
قالبىى نۇر قارايادى ٸشكەن استان.
شاقىردى بەكەن مىرزا دەگەن سٶزبەن,
شٸركٸن-اي, كەلٸپ قالدىم قاپىلىستان.
بەتٸندە قارا قۇمان قاقپاعى جوق,
بالالار شاشىراتىپ سٸدٸك شاشقان.
ەت اسقان شٶگەنٸڭدٸ تەكسەردٸڭ بە?
كەپٸردٸڭ تورايىنىڭ مايىن اسقان.
عۇسىلى ٶمٸر بويى ارىلماعان,
حوزيايكە اس-سۋىڭا ارالاسقان.
ەكەڭنٸڭ قارا قوسى كەتتٸ قايدا,
بەكەن-اي, سەنٸ نەدەن قارا باسقان.
اتاڭنىڭ ارۋاعىنا شەك كەلتٸرٸپ,
ۇيالماي ٶزٸڭ تەڭدٸ زامانداستان.
ەسٸلدٸڭ توعايىڭا شاتىر تٸكسەڭ,
مەجٸلٸس بولار ەدٸ سۇحباتتاسقان.
بەلگٸلٸ ورتا جٷزگە اقان سەرٸ,
ٸشپەيدٸ شٷبەلٸ حارام استان.
قولىڭدى ۇستاۋعا دا جيٸركەنەم,
قوش, ساۋ بول, بارىم وسى امانداسقان, – دەپ شىعىپ جٷرە بەرٸپتٸ.
***
اقان سەرٸ ەل ارالاپ جٷرٸپ اتىعاي بىلعاۋىش قاجىنىڭ ۇلى ازىناباي مىرزانىڭ وتاۋىنا تٷسەدٸ. سەرٸ شەشٸنٸپ, تٶرگٸ بٶلمەگە ٶتٸپ بارىپ وتىرادى. اۋىز ٷيدە جٷرگەن ازىنابايدىڭ كەلٸنشەگٸ:
– وسى ٷيدە پٸسكەن باۋىرساق تا جوق. شەي مەن قانت تا تاۋسىلىپ قالدى.
قايداعى قاڭعىباس قوناق وسى ٷيگە كەلەدٸ, – دەپ كٷڭكٸلدەيدٸ.
جەيسٸز ەڭگٸمەنٸ ەستٸگەن سەرٸ قاسىندا وتىرعان ازىنابايعا قاراپ:
– شىراعىم, شىعىپ قاپتى ساقال, مۇرتىڭ,
كەلٸننٸڭ ۇناتپادىم مٸنەز-قۇلقىن.
ٶز باسىڭ ەجەپتەۋٸر كٶرٸنەدٸ,
ايتىپ كٶر, كٸم بولادى قايىڭ جۇرتىڭ, – دەپ سۇرايدى.
ازىناباي قايىن جۇرتىن ايتادى. سوندا اقان بىلاي دەيدٸ:
– جاقسىلاپ بۇل كەلٸندٸ باعۋ كەرەك,
الدىنا لاعىل شامىن جاعۋ كەرەك.
قوناققا بۇدان بىلاي كٷڭكٸلدەسە,
ازۋىن بالتامەنەن قاعۋ كەرەك.
جاقسى ەيەل جٸگٸت سىرىن شاشپاۋ كەرەك,
بۇرالقى بۇرا جٷرٸس باسپاۋ كەرەك.
قىرسىعى جامان ەيەل ەرگە تيەر,
وندايدى جاقسى جٸگٸت تاستاۋ كەرەك, – دەپ كيٸنٸپ شىعادى دا, بىلعاۋىش قاجىنىڭ ٶز ٷيٸنە كەلەدٸ.
كٸرٸپ كەلگەن سەرٸ:
– وتاۋعا كەلٸپ ەدٸم قونۋدى ويلاپ,
كٸشٸ ٷيدە وتىرۋعا كٷلٸپ ويناپ.
الدىمنان شابالانىپ شىعا كەلدٸ,
بٸر قانشىق بوساعاعا قويعان بايلاپ.
قابام دەپ ۇمتىلىپ ەت, باسقا تەپتٸم,
تٶگٸلتٸپ ۋلى تٸلدٸڭ زەرٸن تٶكتٸم.
قىڭسىلاپ تىنىشىمدى الا بەرگەننەن سوڭ,
وتاۋدان ٷلكەن ٷيگە شىعىپ كەتتٸم, – دەيدٸ.
بىلعاۋىش اڭقاۋ ادام ەكەن:
– وتاۋدىڭ يتٸ قانشىق ەمەس, ارلان ەدٸ عوي, – دەيدٸ.
سوندا اقان سەرٸ:
– ول ٷيدە ارلان دا بار بٷكٸرەيگەن,
مىسىقتاي سيرەك مۇرتى تٸكٸرەيگەن.
قولىنان ٸس كەلەردەي كٶرٸنبەيدٸ,
مالعا نە, قانشىققا نە كەكٸرەيگەن, – دەيدٸ.
بىلعاۋىشتىڭ ەيەلٸ سٶز تٷسٸنەتٸن زەردەلٸ جان ەكەن.
– ول – بٸزدٸڭ وتاۋ ەدٸ. بالالاردان بٸر بٸلمەستٸك ٶتكەن ەكەن. بار قاتالىقتى ٶز موينىما الامىن. كەنە, قوناقتار, تٶرلەتٸڭدەر, – دەپ كەلٸپ, اقان سەرٸنٸ ٶزٸ شەشٸندٸرٸپ, تٶرگە ەكەلٸپ وتىرعىزادى.
بىلعاۋىش قاجى:
– سەن قاي جٸگٸتسٸڭ? – دەيدٸ.
اقان:
– بەلگٸلٸ ورتا جٷزگە اقان سەرٸڭ,
استىمدا قۇلا تورى ماڭماڭ كەرٸم.
بالاسى بىلعاۋىشتىڭ ازىناباي,
مىرزا دەپ اتىعايدا ەستٸپ ەدٸم.
وڭاشا وتاۋ ٷيدە دۋمانداتىپ,
قىزىققا باتىرعالى كەلٸپ ەدٸم.
قانشىقتاي شابالانىپ شىعا كەلدٸ,
ٷلگٸسٸز كٶرگەنٸ جوق جامان كەلٸن.
كەلٸن قانشىق, ۇلىڭىز ارلان بولار,
ارلانى قانشىققا قۇل بولعان بولار.
قانشىقتاي شابالانىپ شىقپاسا ەگەر,
بەت الىپ كەلگەن قوناق قونعان بولار, – دەپ ٶزٸن تانىستىرىپ, كەلٸننٸڭ كەمشٸلٸگٸن بەتكە باسادى.
بەيبٸشە:
– شىراعىم, اقان سەرٸ دەگەن اتاعىڭا سىرتتان قانىق ەدٸك. ەندٸ سٶزدٸ ۇزارتا كٶرمە, – دەپ ٶتٸنەدٸ.
ەرتەڭٸنە مەيماندار اتتاناردا بەيبٸشە سەرٸنٸڭ ٷستٸنە ەكەلٸپ شاپان جابادى.
اقان سەرٸ رازى كٶڭٸلمەن:
– بەيبٸشە جان ەكەنسٸڭ اسىل انا,
ساي ەكەن كٶركٸڭٸزگە اقىل-سانا.
ەسٸمنەن كەتپەستەي بٸر ٸس بولىپ ەت,
كەشٸردٸم, ول ٶكپەنٸ سٸزگە عانا.
مەن الدىم, شاپانىڭىزدى ٶزٸڭٸز ال,
جٷرگەم جوق اقىماقتارعا ايىپ سالا, – دەپ شاپانىن قايتارىپ بەرٸپ, اتتانىپ كەتٸپتٸ قايران سەرٸ!
***
اتاقتى ناۋان حازٸرەت اقان سەرٸمەن باجا ەدٸ عوي. سودان دا بٸر-بٸرٸنە دەگەن سىي-قۇرمەتتەرٸ سۋىسپاعان عوي. بٸردە ناۋان باجاسىنا:
– عالىمتايىما قىز ايتتىرايىن دەپ ەدٸم. سەن ەيەل زاتىنىڭ سۇڭعىلا سىنشىسىسىڭ عوي. كٸممەن قۇدا بولعانىم جٶن? – دەپ اقىل سۇرايدى. سوندا اقان سەرٸ:
– قۇر بەكەر جامان ەيەل بۇلتتىڭ قابى,
كەلمەيدٸ جاقسى ەيەلسٸز ەردٸڭ باعى.
جابىعا ارعىماقتان ايعىر سالساڭ
بالاسى سول ارعىماق تۋار جابى.
ەر جٸگٸت قانشا جاقسى بولسا-داعى,
ەيەلگە بايلانىستى ەردٸڭ باعى.
العانى ەرگە سەرٸك بولا الماسا,
جٸگٸتتٸڭ بولماشىدان سىڭار ساعى.
جٸگٸتتەر, ەيەل الساڭ تەكسەرٸپ ال,
تٶركٸنٸ, ناعاشىسى بارلىق جاعى.
اقىلى, زەيٸن, كٶركٸ بٸردەي كەلسٸن,
قۇر بەكەر كەرەك ەمەس بەتتٸڭ اعى.
جٸگٸتتەر, ەيەل الساڭ سٶيلەسٸپ ال,
سٶيلەس تە فاھٸمٸنە زەيٸنٸڭ سال.
قۇتىلۋ قيىن بولار بالا تاپسا,
ەمەس قوي سويىپ, ساتىپ جوياتىن مال.
ٶمٸرگە ٷيلەسە الماي ٶكٸنٸشپەن,
دەۋمەنەن «ەتتەڭ عانا» بولاسىڭ مال.
ۇقىپسىز جامان ەيەل العان جٸگٸت,
موينىنا ارىق اتتاي بٸتپەيدٸ جال.
جاقسى ەيەل العان جٸگٸت بازارى ٷيدە,
ماحاببات, سٷيٸسپەندٸك كەلسە ەگەر دەل.
اقاننان سۇراساڭىز ايتارى وسى,
حازٸرەت, ەندٸگٸسٸن اقىلعا سال, – دەپ توقتاپتى سەرٸ.
***
اقان سەرٸ ناۋان حازٸرەتپەن قوجىم تٸنەلٸ قاجىنىڭ اپالى-سٸڭلٸلٸ قىزدارىنا ٷيلەنگەن. باجا. بٸراق ەكەۋٸنٸڭ دە ەيەلدەرٸ قايتىس بولادى. ناۋان بٸر تاتاردىڭ قىزىنا ٷيلەنەدٸ, ال اقان سودان كەيٸن ٷيلەنگەن عوي. بٸر جىلدا.
ناۋان:
– اقان, مەن ٷيلەندٸم. سەن نەگە كەشٸگٸپ جٷرەسٸڭ? – دەپ ساۋال سالادى.
سوندا اقان:
– قوجىم قىزىن الدىق تا بولدىق باجا,
ەكەۋٸ دە ٶلدٸ عوي جەتٸپ قازا.
سٸزدە قانداي سىر بارىن مەن بٸلمەيمٸن,
بۇل كٷنگەشە مەن ٶزٸم ەتتٸم ازا.
كەزدەسپەي جٷر سٷيگەنٸم ويىمداعى,
قالىڭدىققا ساي كەلمەي قايىن جاعى.
الا سالسام سٸز قۇساپ ابايلاماي,
تەڭسٸزدەردٸڭ تالايى دايىن داعى.
ەر دەۋلەتٸ جاقسى ەيەل ەككەن ەگٸن,
قالتقىسىز-اق كەلتٸرەر ەردٸڭ ەبٸن.
اجارىنا قۇر بەكەر ماساتتانباي,
قاراۋ كەرەك زەر سالىپ اتا-تەگٸن.
ەر سەرٸگٸ جاقسى ەيەل دەگەن ىراس,
جاقسى ٷلگٸسٸ بالاعا بولار ميراس.
«الىپ انادان تۋادى», – دەيدٸ قازاق,
شاقشا باستان تۋماسىن قالاقشا باس, – دەيدٸ.
حازٸرەت قاتتى قىسىلىپ: «پاي-پاي, اقان-اي! بەت-جٷزٸنە قاراماي كٸسٸنٸ قازبالاپ تاستايسىڭ-اۋ! – دەپتٸ».
***
اقان سەرٸ ەل ارالاپ جٷرٸپ اتاقتى مەيرام بولىستىڭ ٷيٸنە تٷسەدٸ. كٸرٸپ كەلٸپ سەلەم بەرگەندە, مەيرام بولىس ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ:
– قاراۋىلدىڭ ساڭلاق سەرٸسٸ-اي! – دەپ كەلٸپ وت دەڭگەيٸندە كٶرٸسٸپ امانداسادى. ٷيدەگٸ مەيرامنىڭ التى ۇلى نە سەلەم بەرمەيدٸ, نە سەلەم المايدى. بولىستىڭ ٷلكەن ۇلى سەيٸلبەك جانايداروۆ دەگەن ورىسشا وقىعان شەنەۋٸك ەكەن, سول:
– قاراۋىلدىڭ قارشاداي قارا ساقالتايىنا قاتىندارشا كٶرٸسپەي-اق وتىرىپ امانداسۋ دا جەتەتٸن ەدٸ عوي, – دەپتٸ جاقتىرماي.
سوندا اقان سەرٸ وتىرماستان:
– اتاندىڭ مەيرام قاجى جۇرتتان اسقان,
اتاعىڭ اسىپ شىقتى التى الاشتان.
اق سۇڭقار ٷيدە بولماي تٷزدە تٷنەر,
بٸر نەرسە بالالارعا ارالاسقان.
سەلەمٸمدٸ نە المايدى, نە بەرمەيدٸ,
اللانىڭ راحماتىنان بەزٸپ قاشقان.
بٸر كەلگەن جولاۋشىعا سىر العىزدى,
بولماي ما تەكاپپاردىڭ دوسى دۇشپان.
ەكەگە بالا تارتىپ تۋۋ قايدا?
تۋعان با بالالاردىڭ بەرٸ ويناستان.
ٶز باسىڭ ارتىق تۋعان ادام ەكەن,
قۋاندىق پەن سٷيٸندٸككە ٷلگٸ شاشقان.
قاجىعا بارماسام دا جانىم تازا,
ٸشپەيدٸ اقان سەرٸ شٷبەلٸ استان.
قىرقىلىپ قىزىل تٸلٸم قالماسا ەگەر,
باستايمىن جانايداردان ەتٸپ داستان, – دەپ شىعىپ جٷرە بەرەدٸ. مەيرام بولىس سوڭىنان جٷگٸرە شىعادى.
– بالالاردان بٸر بٸلمەستٸك ٸس ٶتتٸ. كەشٸرە گٶر. ٷيگە تٷس, – دەيدٸ شىلاۋىنا ورالىپ.
اقان: «بٸر شىعىپ قالعان سوڭ قايتا كٸرۋ ەبەستٸك بولادى» دەپ ورالمايدى.
مەيرام: «بالالاردىڭ ايىبى» دەپ 25 سوم اقشا ۇسىنادى.
اقان اقشانى ۇستاپ تۇرىپ:
– ەمەس پە ايتىلعان سٶز اتىلعان وق,
ىزالى سٶز جالىنى قىپ-قىزىل شوق.
ٶزٸڭ ال مىناۋىڭدى, مەن المايمىن,
اقىماققا ايىپ سالا شىققانىم جوق, – دەپ اقشاسىن كەرٸ قايتارىپ, جٷرٸپ كەتٸپتٸ.
تٷسٸنٸك: «تۋعان با بالالارىڭ بەرٸ ويناستان» دەگەنٸ مەيرامنىڭ ٷشٸنشٸ ەيەلٸ جىلقىشىمەن كٶڭٸلدەس بولىپ, مەيرامنىڭ ٶزٸ ۇستاپ العان.
«باستايمىن جانايداردان ەتٸپ داستان» دەگەنٸ مەيرامنىڭ ەكەسٸ جانايدار باتىر كەنەسارى, ناۋرىزبايدىڭ قولىندا بولعان. ناۋرىزباي تٶرە جانايداردىڭ كەلٸنشەگٸمەن كٶڭٸلدەس بولادى. «مەيرام ناۋرىزبايدىڭ بالاسى» دەگەن سٶز ەل ٸشٸندە جيٸ ايتىلادى. مەيرام بەتكە تاڭبا وسى وقيعالاردى اقان سەرٸ ٶلەڭٸنە قوسا ما دەپ قىسىلعانداعى اقيقات ەدٸ.
ەل اۋزىنان ەكشەپ العان
تٶلەگەن قاجىباي.
