«Mádinada – Muhammed, Túrkistanda – Qoja Ahmet, Mańǵystaýda – pir Beket!» Barsha qazaq úshin turaqty sóz tirkesine ainalǵan osy bir bata sózin batysqazaqstandyqtar «Aq Jaiyqta – Jumaǵazy haziret» dep jalǵaidy.
Onyń mánisi – áýeli paiǵambar, odan keiin kúlli túrki jurtynyń piri bolǵan Ázireti Sultan Qoja Ahmet Iasaýiden qalǵan rýhani joldyń jalǵasy dál osy Jumaǵazy haziret degen senim bolsa kerek.
Altaidan Atyraýǵa deiin sozylǵan, qus qanaty talatyn ulan-baitaq dalany jailaǵan jalpaq jurttyń bir din, bir senimde bolǵany tańǵaldyrady. Áitpese Jumaǵazy hazirettiń týǵan jeri Edil men Jaiyqty teń jailaǵan Bókeilik jurty qasietti Túrkistannan 3 myń shaqyrymdai (!) qashyqta jatyr. Biraq bilim izdegen jas Jumaǵazy aýylynan uzap shyǵyp, rýhani bilimdi dál sol Túrkistannan alypty! «Ázireti Sultan meshitinde kóp jyl oqyp, ustazdyq dárejesine de jetipti» deidi el aýzynan jetken ańyz. Biraq Jumaǵazy haziret bilimi tolysyp, kemeline kelgen soń alystaǵy týǵan topyraǵyna asyqqan.
Jumaǵazy hazirettiń qazirgi jatqan jeri – Sholaq Ańqaty ózeniniń Shalqar kóline quiar saǵasyn qonystanýy da ańyzǵa bergisiz áńgime. Bul jer áý basta kerderi rýyna qaraityn qonys eken. Túrkistannan alǵan ilim-bilimin elge taratýǵa kelgen Jumaǵazy haziret rý aqsaqaldaryna jolyǵyp, osy jerdi suraǵan eken. Áýeli kelisim ala almapty. Sol kezde renishin ishine búgip, burylyp ketip bara jatqan jas moldanyń arqasynan laýlap jalyn kóringen-mys. Muny baiqaǵan qariianyń biri: «Bul adamnyń suraǵanyn berińder, tegin adam emes eken», depti.
– Babamyzdyń kóptegen qoljazbasy bolǵan eken. Keshegi alasapyrandarda joǵalyp ketken. Bir deregi shyǵa ma dep Astrahan, Orynbor, Almaty arhivterine suraý salyp kórdim. Átteń, ázirge eshteńe tabylmai tur, – deidi búginde kieli mekenniń shyraǵyn jaǵyp, ziiarat etip kelgen halyqqa qyzmet qylyp júrgen Ǵarifolla Jambozov.
Qazirettiń Úbiniiaz degen balasynan týǵan Jambozdyń nemeresi Ǵarifolla Baimuratuly 2009 jyldyń 25 maýsymy kúni Batys Qazaqstan oblystyq Ádilet departamentinde «Dádem ata» jeke qoryn tirkeýden ótkizgen. Qazaq halqynyń áýliege qurmet, ziiarat ádebi týraly bilý úshin Qazaqstannyń ár jerindegi kieli mekenderdi arnaiy kórip qaitypty.
«Arystan bab, Ázireti Sultan, Shopan ata, Beket ata sekildi jerlerde boldym, ol jerdegi ziiaratshy halyqqa jasalǵan qamqorlyqqa kóńilim toldy. Shirkin-ai, osy jerdi de sondai mekenge ainaldyrsam!» dep armandaǵan eken Ǵarifolla. Búginde shyraqshynyń óz kúshimen, janashyrlardyń demeýshiligimen ziiarat ornynda sáýletti meshit, úlken qonaq úi kóterilgen. Halyq kúnde kelip, abyr-sabyr bolyp jatqan kieli mekende elektr jaryǵy, tabiǵi gaz jelisi tartylǵan. Ainala abattandyrylyp, sý burqaq ornatylyp, órnektastar tóselip, kóshet egilip, keremet kúige túsken. Oral – Aqtóbe kúre jolyna jalǵaityn 3 shaqyrymdyq jol ǵana aýa raiynyń qolaisyz kúnderinde qiyndyq keltirip turǵany bolmasa, ziiaratshylarǵa barlyq jaǵdai jasalǵan.
Jumaǵazy haziretti jergilikti halyq «Dádem ata» dep ataidy. Bul ataýdyń shyǵýy jóninde de birneshe nusqa bar. Bireýler «Dádem» degen qazaqtyń kóne sózi, úlken baba degendi bildiredi» dese, endi bir top Sovet ókimeti jyldary osy óńirdegi «Pravda» sovhozyn basqarǵan Viktor Shýbinmen bailanystyrady.
Haziret ziraty jatqan qorym ákimshilik bólinis jaǵynan búginde Syrym aýdany, Sholaqańqaty aýyldyq okrýgine qaraidy. Bul okrýg (ortalyǵy Toǵanas aýyly) – buryn «Pravda» gazeti atyndaǵy keńshar atanǵan áigili sharýashylyq bolatyn. Egini men mal sharýashylyǵyn qatar damytyp, búkil Odaqqa áigili bolǵan osy keńshardy uzaq jyl Viktor Shýbin degen azamat basqarǵan. Kezinde sharýashylyq «millioner sovhoz» atanyp, Shýbin Sotsialistik Eńbek Eri ataǵyna ie bolǵan. Halyq buǵan osy Jumaǵazy áýlieniń sharapaty tidi dep sanaidy.
– 1954 jyly «tyń igerý» degen naýqan bastaldy ǵoi. Sol jyldary Jumaǵazy haziret jatqan kóne zirat ornyn tegistep, egis alqabyna jyrtyp jibermek bolǵan eken. Biraq direktor jumsaǵan traktorlar osy tusqa jetkende aiaq astynan syr berip, syna bergen. Buǵan senbegen Viktor Ignatevich ózi keledi. Shynjyr taban traktordyń tabany qorym shetine ilige bergende short úzilip, traktor shyr ainalady. Keremetti kózimen kórip, bul jerde bir qudiret baryn túsingen Shýbin endi áýlie ziratyn qorshap, eshkim tiispeýin tapsyrypty. Ózim osy aýylda týyp-óstim. Sovhozda saýyn fermasynyń brigadiri bolyp, Shýbinniń qaraýynda qyzmet ettim. Orys bolsa da Dádem atany erekshe syilaityn. Jyl saiyn áýlieniń basynda quran oqyp, sadaqa shalý úshin aýyl qarttaryna bir siyrdy tegin berip otyrǵanyna kýámin. Shýbin áýlieni Jumaǵazy deýge tili kelmei, qurmetpen «Diadia» deýshi edi, – deidi búginde Batys Qazaqstan oblystyq musylmandar meshitiniń qyzmetkeri Qader Bisenov.
Bir qyzyǵy, Viktor Shýbin qurmettegen qazaq áýliesiniń basyna aǵylǵan jurttyń ishinde ózge ult, ózge din ókilderi de tolyp júredi. Ziiaratqa kelýshiler toltyrǵan dápterlerdi qarasańyz, nebir tylsym oqiǵaǵa, qyzyqty hikaiaǵa qanyǵasyz. Aspanda – Kún, jerde áýlie ortaq degen halyq senimine tańǵalyp, bas iesiz.
«Dádem ata» jeke qorynyń resmi tirkelip, on jylǵa taiaý qyzmet etip jatqanyn aitqanbyz. Erekshe toqtalyp aita keter másele – qor jetekshisi Ǵarifolla Jambozov úkimettik emes uiymnyń ókili retinde azamattyq qoǵamnyń negizin salyp otyrǵan aitýly azamattyń biri. Óńirdegi ózge de ÚEU ókilderimen birlesip, jyl saiyn azamattyq sharalar ótkizedi. Qaiyrymdylyq kórsetip, ainaladaǵy eldi mekenderdegi az qamtylǵan otbasylarǵa turaqty túrde demeýshilik jasap otyrǵan qyzmeti taǵy bar.
Jyl saiyn sáýir aiynda Oral – Atyraý kúre joly boiyndaǵy áýlie aialdamasynda Oral qalasynyń bir top belsendi azamattarynyń kúshimen tazalyq senbiligi ótedi. Bul «Tolaǵai» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Nurlan Sádirdiń bastamasynan týǵan edi. Mine, jetinshi jylǵa ketip, dástúrli sharaǵa ainaldy. Dál osy senbilik nátijesinde zirat basynda paida bolǵan «Alash alleiasynda» balapan terekter boi túzep ósip keledi. Buiyrsa birer jylda bul jer shaǵyn ormanǵa ainalsa kerek.
Elimizde 31 mamyr – saiasi qýǵyn-súrgin men asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde atalyp ótiledi. Biraq dál osy kúndi qalai atap ótýdiń biryńǵai úlgisi qalyptasa qoimaǵandai. Iri qalalarda mitingi bolyp, eskertkishke gúl qoiylar. Jalpyhalyqtyq shara, ortaq úlgi joq qoi. Al batysqazaqstandyq belsendi azamattar dál osy kúni jazyqsyz qurban bolǵan Alash ardaqtylaryn áýlie basynda as berip, duǵa qylyp eske alýdy usynǵan. Ǵarifolla Jambozov bul ideiany birden qoldai ketti. Mine, birneshe jyldan beri 31 mamyr kúni Dádem ata basynda iri qara soiylyp, úlken as beriledi. Jahansha Dosmuhameduly atyndaǵy «Qairatker» qorynyń jetekshisi, alashtanýshy ǵalym Dámetken Súleimenova bas bolyp, dál osy jerde Alash qairatkerleriniń ómir jolyna arnalǵan ǵylymi konferentsiia da ótti.
Batys óńirindegi halyqtyq merekeniń biri 14 naýryzdaǵy «Kórisý kúni» de bul jerde ulan-asyr toi bolyp ótedi. 16 jeltoqsan – Táýelsizdik merekesinde de osynaý Ulyq kúndi jaqyndatý jolynda qurban bolǵan barsha Alash azamattarynyń arýaǵyna as berip, Quran baǵyshtaý dástúrli sharalardyń birine ainalǵaly qashan. Osynyń bári kieli meken, áýlielik ziiarat oryndarynyń búgingi missiiasyn aiqyndap turǵandai. Árine, munyń bári osy kieli jerdiń iesi, Jumaǵazy hazirettiń urpaǵy Ǵarifolla qajy Jambozovtyń jańashyl qasietinen, kóregendiginen der edik.
Ótken jyly Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynan keiin elimizde úlken qozǵalys, shyn máninde rýhani jańǵyrý jumystary bastaldy ǵoi. Sol sharalardyń aiasynda Batys Qazaqstan oblysyna issaparmen kelgen «Qasietti Qazaqstan» ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń mamandary óńirdegi kieli jerlerdi túgel aralap shyqqan edi. Árine óńirdegi kieli nysannyń bári óz dárejesinde qyzmet qylyp turǵan joq. Biraq astanalyq meimandar Jumaǵazy haziret ziratyn bir kórgende-aq «Bul jer Qazaqstannyń jalpyulttyq 100 nysanynyń qataryna kirýge laiyq eken» degen sheshim qabyldaǵan. Óitkeni jai kúnderi-aq adam aiaǵy úzilmeitin kieli nysanda senbi-jeksenbide 250-300 adamǵa deiin jinalady. Olardyń bárine de osy jerde túser oryn, as isher dastarqan daiyn. Uqypty uiymdastyrýdyń arqasynda ziiaratshylarǵa qyzmet kórsetý joǵary dárejede jolǵa qoiylǵan.
...Osydan birneshe jyl buryn áldebir jomart jannyń demeýshiligimen Dádem ata ziiaraty basynda ásem meshit turǵyzylǵan bolatyn. Sol jyly-aq meshittiń ishki mańdaishasyna qos qarlyǵash uia salypty. Adam aiaǵy úzilmeitin meshitke kieli qustyń qalai úiirsektegeni bizge jumbaq. Mine, sodan beri qarlyǵash balapanyn órgizip alyp ketkenshe meshittiń esigi jabylmaityn boldy.
«Mań dala.
Mańda jatqan qabir ǵana,
Daryǵan dəl osynda sabyr dara.
Ishinen Dədem ata meshitiniń,
Qarlyǵash uia sapty qabyrǵaǵa.
Budyr joq.
Tas qabyrǵa bul zamanǵy,
Belgisiz – munda qansha muń qamaldy.
Qas sheber – qiǵash qanat qarlyǵashym,
Seniń de bilip jatyr kim baǵańdy...
Meshittiń mańdaiyna uialapsyń,
Qashtyń ba qapasynan qiianattyń.
Ilikpes jerge uia iliktirip,
Úi soǵyp alypsyń-aý, tiianaqtym.
Panalap tirini emes, ólgenderdi,
Rýhpen qaladyń ba emdelgendi.
Mekenin məńgiliktiń tańdadyń ba,
Tursyn dep oilandyryp kelgenderdi.
Bul belgi, qarai berdim, kókten be dep,
Túsirdim sýretke eppen bólek.
Jetilip balapany ósken be dep,
Shýaǵyn mama-qustar tókken be dep.
Dəmetip adamdardan Adamshylyq,
Uiasyn amanattap ketken be dep...», – oraldyq aqyn Dariǵa Mushtanova apamyzdyń osy óleńi Jumaǵazy qaziret ziiaratynyń tylsym syryn, adam janyna tynyshtyq syilaityn erekshe qasietin bildirip turǵandai.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan» gazeti
