«مەدينادا – مۇحاممەد, تٷركٸستاندا – قوجا احمەت, ماڭعىستاۋدا – پٸر بەكەت!» بارشا قازاق ٷشٸن تۇراقتى سٶز تٸركەسٸنە اينالعان وسى بٸر باتا سٶزٸن باتىسقازاقستاندىقتار «اق جايىقتا – جۇماعازى حازٸرەت» دەپ جالعايدى.
ونىڭ مەنٸسٸ – ەۋەلٸ پايعامبار, ودان كەيٸن كٷللٸ تٷركٸ جۇرتىنىڭ پٸرٸ بولعان ەزٸرەتٸ سۇلتان قوجا احمەت ياساۋيدەن قالعان رۋحاني جولدىڭ جالعاسى دەل وسى جۇماعازى حازٸرەت دەگەن سەنٸم بولسا كەرەك.
التايدان اتىراۋعا دەيٸن سوزىلعان, قۇس قاناتى تالاتىن ۇلان-بايتاق دالانى جايلاعان جالپاق جۇرتتىڭ بٸر دٸن, بٸر سەنٸمدە بولعانى تاڭعالدىرادى. ەيتپەسە جۇماعازى حازٸرەتتٸڭ تۋعان جەرٸ ەدٸل مەن جايىقتى تەڭ جايلاعان بٶكەيلٸك جۇرتى قاسيەتتٸ تٷركٸستاننان 3 مىڭ شاقىرىمداي (!) قاشىقتا جاتىر. بٸراق بٸلٸم ٸزدەگەن جاس جۇماعازى اۋىلىنان ۇزاپ شىعىپ, رۋحاني بٸلٸمدٸ دەل سول تٷركٸستاننان الىپتى! «ەزٸرەتٸ سۇلتان مەشٸتٸندە كٶپ جىل وقىپ, ۇستازدىق دەرەجەسٸنە دە جەتٸپتٸ» دەيدٸ ەل اۋزىنان جەتكەن اڭىز. بٸراق جۇماعازى حازٸرەت بٸلٸمٸ تولىسىپ, كەمەلٸنە كەلگەن سوڭ الىستاعى تۋعان توپىراعىنا اسىققان.
جۇماعازى حازٸرەتتٸڭ قازٸرگٸ جاتقان جەرٸ – شولاق اڭقاتى ٶزەنٸنٸڭ شالقار كٶلٸنە قۇيار ساعاسىن قونىستانۋى دا اڭىزعا بەرگٸسٸز ەڭگٸمە. بۇل جەر ەۋ باستا كەردەرٸ رۋىنا قارايتىن قونىس ەكەن. تٷركٸستاننان العان ٸلٸم-بٸلٸمٸن ەلگە تاراتۋعا كەلگەن جۇماعازى حازٸرەت رۋ اقساقالدارىنا جولىعىپ, وسى جەردٸ سۇراعان ەكەن. ەۋەلٸ كەلٸسٸم الا الماپتى. سول كەزدە رەنٸشٸن ٸشٸنە بٷگٸپ, بۇرىلىپ كەتٸپ بارا جاتقان جاس مولدانىڭ ارقاسىنان لاۋلاپ جالىن كٶرٸنگەن-مىس. مۇنى بايقاعان قارييانىڭ بٸرٸ: «بۇل ادامنىڭ سۇراعانىن بەرٸڭدەر, تەگٸن ادام ەمەس ەكەن», دەپتٸ.
– بابامىزدىڭ كٶپتەگەن قولجازباسى بولعان ەكەن. كەشەگٸ الاساپىرانداردا جوعالىپ كەتكەن. بٸر دەرەگٸ شىعا ما دەپ استراحان, ورىنبور, الماتى ارحيۆتەرٸنە سۇراۋ سالىپ كٶردٸم. ەتتەڭ, ەزٸرگە ەشتەڭە تابىلماي تۇر, – دەيدٸ بٷگٸندە كيەلٸ مەكەننٸڭ شىراعىن جاعىپ, زييارات ەتٸپ كەلگەن حالىققا قىزمەت قىلىپ جٷرگەن عاريفوللا جامبوزوۆ.
قازٸرەتتٸڭ ٷبٸنيياز دەگەن بالاسىنان تۋعان جامبوزدىڭ نەمەرەسٸ عاريفوللا بايمۇراتۇلى 2009 جىلدىڭ 25 ماۋسىمى كٷنٸ باتىس قازاقستان وبلىستىق ەدٸلەت دەپارتامەنتٸندە «دەدەم اتا» جەكە قورىن تٸركەۋدەن ٶتكٸزگەن. قازاق حالقىنىڭ ەۋليەگە قۇرمەت, زييارات ەدەبٸ تۋرالى بٸلۋ ٷشٸن قازاقستاننىڭ ەر جەرٸندەگٸ كيەلٸ مەكەندەردٸ ارنايى كٶرٸپ قايتىپتى.
«ارىستان باب, ەزٸرەتٸ سۇلتان, شوپان اتا, بەكەت اتا سەكٸلدٸ جەرلەردە بولدىم, ول جەردەگٸ زيياراتشى حالىققا جاسالعان قامقورلىققا كٶڭٸلٸم تولدى. شٸركٸن-اي, وسى جەردٸ دە سونداي مەكەنگە اينالدىرسام!» دەپ ارمانداعان ەكەن عاريفوللا. بٷگٸندە شىراقشىنىڭ ٶز كٷشٸمەن, جاناشىرلاردىڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن زييارات ورنىندا سەۋلەتتٸ مەشٸت, ٷلكەن قوناق ٷي كٶتەرٸلگەن. حالىق كٷندە كەلٸپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتقان كيەلٸ مەكەندە ەلەكتر جارىعى, تابيعي گاز جەلٸسٸ تارتىلعان. اينالا اباتتاندىرىلىپ, سۋ بۇرقاق ورناتىلىپ, ٶرنەكتاستار تٶسەلٸپ, كٶشەت ەگٸلٸپ, كەرەمەت كٷيگە تٷسكەن. ورال – اقتٶبە كٷرە جولىنا جالعايتىن 3 شاقىرىمدىق جول عانا اۋا رايىنىڭ قولايسىز كٷندەرٸندە قيىندىق كەلتٸرٸپ تۇرعانى بولماسا, زيياراتشىلارعا بارلىق جاعداي جاسالعان.
جۇماعازى حازٸرەتتٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىق «دەدەم اتا» دەپ اتايدى. بۇل اتاۋدىڭ شىعۋى جٶنٸندە دە بٸرنەشە نۇسقا بار. بٸرەۋلەر «دەدەم» دەگەن قازاقتىڭ كٶنە سٶزٸ, ٷلكەن بابا دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ» دەسە, ەندٸ بٸر توپ سوۆەت ٶكٸمەتٸ جىلدارى وسى ٶڭٸردەگٸ «پراۆدا» سوۆحوزىن باسقارعان ۆيكتور شۋبينمەن بايلانىستىرادى.
حازٸرەت زيراتى جاتقان قورىم ەكٸمشٸلٸك بٶلٸنٸس جاعىنان بٷگٸندە سىرىم اۋدانى, شولاقاڭقاتى اۋىلدىق وكرۋگٸنە قارايدى. بۇل وكرۋگ (ورتالىعى توعاناس اۋىلى) – بۇرىن «پراۆدا» گازەتٸ اتىنداعى كەڭشار اتانعان ەيگٸلٸ شارۋاشىلىق بولاتىن. ەگٸنٸ مەن مال شارۋاشىلىعىن قاتار دامىتىپ, بٷكٸل وداققا ەيگٸلٸ بولعان وسى كەڭشاردى ۇزاق جىل ۆيكتور شۋبين دەگەن ازامات باسقارعان. كەزٸندە شارۋاشىلىق «ميلليونەر سوۆحوز» اتانىپ, شۋبين سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتاعىنا يە بولعان. حالىق بۇعان وسى جۇماعازى ەۋليەنٸڭ شاراپاتى تيدٸ دەپ سانايدى.
– 1954 جىلى «تىڭ يگەرۋ» دەگەن ناۋقان باستالدى عوي. سول جىلدارى جۇماعازى حازٸرەت جاتقان كٶنە زيرات ورنىن تەگٸستەپ, ەگٸس القابىنا جىرتىپ جٸبەرمەك بولعان ەكەن. بٸراق ديرەكتور جۇمساعان تراكتورلار وسى تۇسقا جەتكەندە اياق استىنان سىر بەرٸپ, سىنا بەرگەن. بۇعان سەنبەگەن ۆيكتور يگناتەۆيچ ٶزٸ كەلەدٸ. شىنجىر تابان تراكتوردىڭ تابانى قورىم شەتٸنە ٸلٸگە بەرگەندە شورت ٷزٸلٸپ, تراكتور شىر اينالادى. كەرەمەتتٸ كٶزٸمەن كٶرٸپ, بۇل جەردە بٸر قۇدٸرەت بارىن تٷسٸنگەن شۋبين ەندٸ ەۋليە زيراتىن قورشاپ, ەشكٸم تيٸسپەۋٸن تاپسىرىپتى. ٶزٸم وسى اۋىلدا تۋىپ-ٶستٸم. سوۆحوزدا ساۋىن فەرماسىنىڭ بريگاديرٸ بولىپ, شۋبيننٸڭ قاراۋىندا قىزمەت ەتتٸم. ورىس بولسا دا دەدەم اتانى ەرەكشە سىيلايتىن. جىل سايىن ەۋليەنٸڭ باسىندا قۇران وقىپ, ساداقا شالۋ ٷشٸن اۋىل قارتتارىنا بٸر سيىردى تەگٸن بەرٸپ وتىرعانىنا كۋەمٸن. شۋبين ەۋليەنٸ جۇماعازى دەۋگە تٸلٸ كەلمەي, قۇرمەتپەن «دياديا» دەۋشٸ ەدٸ, – دەيدٸ بٷگٸندە باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇسىلماندار مەشٸتٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ قادەر بيسەنوۆ.
بٸر قىزىعى, ۆيكتور شۋبين قۇرمەتتەگەن قازاق ەۋليەسٸنٸڭ باسىنا اعىلعان جۇرتتىڭ ٸشٸندە ٶزگە ۇلت, ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸ دە تولىپ جٷرەدٸ. زيياراتقا كەلۋشٸلەر تولتىرعان دەپتەرلەردٸ قاراساڭىز, نەبٸر تىلسىم وقيعاعا, قىزىقتى حيكاياعا قانىعاسىز. اسپاندا – كٷن, جەردە ەۋليە ورتاق دەگەن حالىق سەنٸمٸنە تاڭعالىپ, باس يەسٸز.
«دەدەم اتا» جەكە قورىنىڭ رەسمي تٸركەلٸپ, ون جىلعا تاياۋ قىزمەت ەتٸپ جاتقانىن ايتقانبىز. ەرەكشە توقتالىپ ايتا كەتەر مەسەلە – قور جەتەكشٸسٸ عاريفوللا جامبوزوۆ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمنىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگٸزٸن سالىپ وتىرعان ايتۋلى ازاماتتىڭ بٸرٸ. ٶڭٸردەگٸ ٶزگە دە ٷەۇ ٶكٸلدەرٸمەن بٸرلەسٸپ, جىل سايىن ازاماتتىق شارالار ٶتكٸزەدٸ. قايىرىمدىلىق كٶرسەتٸپ, اينالاداعى ەلدٸ مەكەندەردەگٸ از قامتىلعان وتباسىلارعا تۇراقتى تٷردە دەمەۋشٸلٸك جاساپ وتىرعان قىزمەتٸ تاعى بار.
جىل سايىن سەۋٸر ايىندا ورال – اتىراۋ كٷرە جولى بويىنداعى ەۋليە ايالداماسىندا ورال قالاسىنىڭ بٸر توپ بەلسەندٸ ازاماتتارىنىڭ كٷشٸمەن تازالىق سەنبٸلٸگٸ ٶتەدٸ. بۇل «تولاعاي» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرلان سەدٸردٸڭ باستاماسىنان تۋعان ەدٸ. مٸنە, جەتٸنشٸ جىلعا كەتٸپ, دەستٷرلٸ شاراعا اينالدى. دەل وسى سەنبٸلٸك نەتيجەسٸندە زيرات باسىندا پايدا بولعان «الاش اللەياسىندا» بالاپان تەرەكتەر بوي تٷزەپ ٶسٸپ كەلەدٸ. بۇيىرسا بٸرەر جىلدا بۇل جەر شاعىن ورمانعا اينالسا كەرەك.
ەلٸمٸزدە 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ رەتٸندە اتالىپ ٶتٸلەدٸ. بٸراق دەل وسى كٷندٸ قالاي اتاپ ٶتۋدٸڭ بٸرىڭعاي ٷلگٸسٸ قالىپتاسا قويماعانداي. ٸرٸ قالالاردا ميتينگٸ بولىپ, ەسكەرتكٸشكە گٷل قويىلار. جالپىحالىقتىق شارا, ورتاق ٷلگٸ جوق قوي. ال باتىسقازاقستاندىق بەلسەندٸ ازاماتتار دەل وسى كٷنٸ جازىقسىز قۇربان بولعان الاش ارداقتىلارىن ەۋليە باسىندا اس بەرٸپ, دۇعا قىلىپ ەسكە الۋدى ۇسىنعان. عاريفوللا جامبوزوۆ بۇل يدەيانى بٸردەن قولداي كەتتٸ. مٸنە, بٸرنەشە جىلدان بەرٸ 31 مامىر كٷنٸ دەدەم اتا باسىندا ٸرٸ قارا سويىلىپ, ٷلكەن اس بەرٸلەدٸ. جاھانشا دوسمۇحامەدۇلى اتىنداعى «قايراتكەر» قورىنىڭ جەتەكشٸسٸ, الاشتانۋشى عالىم دەمەتكەن سٷلەيمەنوۆا باس بولىپ, دەل وسى جەردە الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٶمٸر جولىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسييا دا ٶتتٸ.
باتىس ٶڭٸرٸندەگٸ حالىقتىق مەرەكەنٸڭ بٸرٸ 14 ناۋرىزداعى «كٶرٸسۋ كٷنٸ» دە بۇل جەردە ۇلان-اسىر توي بولىپ ٶتەدٸ. 16 جەلتوقسان – تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸندە دە وسىناۋ ۇلىق كٷندٸ جاقىنداتۋ جولىندا قۇربان بولعان بارشا الاش ازاماتتارىنىڭ ارۋاعىنا اس بەرٸپ, قۇران باعىشتاۋ دەستٷرلٸ شارالاردىڭ بٸرٸنە اينالعالى قاشان. وسىنىڭ بەرٸ كيەلٸ مەكەن, ەۋليەلٸك زييارات ورىندارىنىڭ بٷگٸنگٸ ميسسيياسىن ايقىنداپ تۇرعانداي. ەرينە, مۇنىڭ بەرٸ وسى كيەلٸ جەردٸڭ يەسٸ, جۇماعازى حازٸرەتتٸڭ ۇرپاعى عاريفوللا قاجى جامبوزوۆتىڭ جاڭاشىل قاسيەتٸنەن, كٶرەگەندٸگٸنەن دەر ەدٸك.
ٶتكەن جىلى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنان كەيٸن ەلٸمٸزدە ٷلكەن قوزعالىس, شىن مەنٸندە رۋحاني جاڭعىرۋ جۇمىستارى باستالدى عوي. سول شارالاردىڭ اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنا ٸسساپارمەن كەلگەن «قاسيەتتٸ قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى ٶڭٸردەگٸ كيەلٸ جەرلەردٸ تٷگەل ارالاپ شىققان ەدٸ. ەرينە ٶڭٸردەگٸ كيەلٸ نىساننىڭ بەرٸ ٶز دەرەجەسٸندە قىزمەت قىلىپ تۇرعان جوق. بٸراق استانالىق مەيماندار جۇماعازى حازٸرەت زيراتىن بٸر كٶرگەندە-اق «بۇل جەر قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق 100 نىسانىنىڭ قاتارىنا كٸرۋگە لايىق ەكەن» دەگەن شەشٸم قابىلداعان. ٶيتكەنٸ جاي كٷندەرٸ-اق ادام اياعى ٷزٸلمەيتٸن كيەلٸ نىساندا سەنبٸ-جەكسەنبٸدە 250-300 ادامعا دەيٸن جينالادى. ولاردىڭ بەرٸنە دە وسى جەردە تٷسەر ورىن, اس ٸشەر داستارقان دايىن. ۇقىپتى ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا زيياراتشىلارعا قىزمەت كٶرسەتۋ جوعارى دەرەجەدە جولعا قويىلعان.
...وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن ەلدەبٸر جومارت جاننىڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن دەدەم اتا زيياراتى باسىندا ەسەم مەشٸت تۇرعىزىلعان بولاتىن. سول جىلى-اق مەشٸتتٸڭ ٸشكٸ ماڭدايشاسىنا قوس قارلىعاش ۇيا سالىپتى. ادام اياعى ٷزٸلمەيتٸن مەشٸتكە كيەلٸ قۇستىڭ قالاي ٷيٸرسەكتەگەنٸ بٸزگە جۇمباق. مٸنە, سودان بەرٸ قارلىعاش بالاپانىن ٶرگٸزٸپ الىپ كەتكەنشە مەشٸتتٸڭ ەسٸگٸ جابىلمايتىن بولدى.
«ماڭ دالا.
ماڭدا جاتقان قابٸر عانا,
دارىعان دəل وسىندا سابىر دارا.
ٸشٸنەن دəدەم اتا مەشٸتٸنٸڭ,
قارلىعاش ۇيا ساپتى قابىرعاعا.
بۇدىر جوق.
تاس قابىرعا بۇل زامانعى,
بەلگٸسٸز – مۇندا قانشا مۇڭ قامالدى.
قاس شەبەر – قيعاش قانات قارلىعاشىم,
سەنٸڭ دە بٸلٸپ جاتىر كٸم باعاڭدى...
مەشٸتتٸڭ ماڭدايىنا ۇيالاپسىڭ,
قاشتىڭ با قاپاسىنان قيياناتتىڭ.
ٸلٸكپەس جەرگە ۇيا ٸلٸكتٸرٸپ,
ٷي سوعىپ الىپسىڭ-اۋ, تيياناقتىم.
پانالاپ تٸرٸنٸ ەمەس, ٶلگەندەردٸ,
رۋحپەن قالادىڭ با ەمدەلگەندٸ.
مەكەنٸن مəڭگٸلٸكتٸڭ تاڭدادىڭ با,
تۇرسىن دەپ ويلاندىرىپ كەلگەندەردٸ.
بۇل بەلگٸ, قاراي بەردٸم, كٶكتەن بە دەپ,
تٷسٸردٸم سۋرەتكە ەپپەن بٶلەك.
جەتٸلٸپ بالاپانى ٶسكەن بە دەپ,
شۋاعىن ماما-قۇستار تٶككەن بە دەپ.
دəمەتٸپ ادامداردان ادامشىلىق,
ۇياسىن اماناتتاپ كەتكەن بە دەپ...», – ورالدىق اقىن داريعا مۇشتانوۆا اپامىزدىڭ وسى ٶلەڭٸ جۇماعازى قازٸرەت زيياراتىنىڭ تىلسىم سىرىن, ادام جانىنا تىنىشتىق سىيلايتىن ەرەكشە قاسيەتٸن بٸلدٸرٸپ تۇرعانداي.
قازبەك قۇتتىمۇراتۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
