Qazaq jazýshylary men mýzykanttaryn shetelde tanytý, «Rýhani Jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jańa kezeńderi, atalǵan protseske ózindik úlesi men aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrý týraly QazAqparat tilshisine QR Prezident Ákimshiliginiń Ishki saiasat bóliminiń meńgerýshisi Aida Balaeva aityp berdi.
- Aida Ǵalymqyzy, osydan biraz buryn siz Frantsiia, Ulybritaniia men Ispaniia elderinde bolyp, sol jaqtaǵy beldi baspalardyń basshylarymen kezdesip, otandyq avtorlardyń kitabyn shyǵarýǵa kelisip keldińiz. Qol jetkizilgen kelisim týraly tolyǵyraq aityp bere alasyz ba?
- «Jahandyq álemdegi zamanaýi qazaqstandyq mádeniet» tobynyń jumys nátijesi jaily qysqasha aita keteiin. Qazirgi tańda júieli túrde bizdiń ádebiettiń, mýzyka men sýretshiliktiń, horeografiia, kino men teatrdyń jetistikterin shetelde nasihattaý jumysy júrgizilip jatyr. Árbir baǵyt boiynsha naqty nátije bar. Tarqata aitqanda, «Ádebiet» baǵyty boiynsha Memleket basshysynyń tapsyrmasymen BUU-nyń alty tiline aýdarý úshin otandyq avtorlardyń týyndylarynyń irikteýin júrgizdik.
Jumystyń áý basynda avtorlar men týyndylardyń kóp ekenin eskere otyryp, belgili jazýshylarmen, synshylar jáne ádebietshilermen aqyldasa kele biz «Qazirgi qazaqstandyq ádebiettiń antologiiasy» túrinde proza men poeziia janry boiynsha aýdarma jasaýdy jón dep taptyq. Jobany tiimdi ári tolyǵymen júzege asyrý úshin kelissózder júrgizip, álemdegi jetekshi baspalar jáne aýdarma úilerimen yntymaqtastyq týraly kelisimge keldik.
Strategiialyq áriptesterimizdiń ishinde - «Britan keńesi» men Kembridj ýniversiteti, Ispaniia Mádeniet ministrligi men «Servantes institýty», Frantsiiadaǵy Mishel De Mol Ulttyq kitap jáne baspa ortalyǵy bar.
Jýyq arada Reseidegi, Qytai men Arab Ámirlikterindegi áriptesterimizben dál osyndai kelisimderge qol qoiylady.
Joba aiasynda aýdarylǵan kitaptardy atalmysh tórt elde ǵana emes, aýdarma tili qoldanylatyn basqa jaqtarda da taratý boiynsha aýqymdy jumys kútip turǵanyn aita ketý kerek.
Máselen, frantsýz tilindegi oqýshy aýditoriianyń ózi ártúrli esepterdi alyp qaraǵanda 220 million adamǵa deiin jetedi. Al ispan tilinde sóileitinderdiń sany tipti 600 millionǵa deiin barady.
Aýdarylǵan kitaptardyń taratylýy kommertsiialyq negizde de, ǵylymi-zertteý ortalarynda da júzege asyrylady.
Sondyqtan keń aýqymdaǵy oqýshy aýditoriiany tartýdy kózdegen jobanyń keleshegi zor.
- Qazaq tilindegi ádebi kitaptardyń álemniń basqa tilderine aýdarý jumysy qalai júrgiziledi? Osynaý mańyzdy jumysty atqara alarlyqtai bilikti mamandar bar ma?
- Ádebi aýdarma – bul kúrdeli shyǵarmashylyq protsess. Qajetti aýdarmashylyq baza bizde qurylyp ta qoiǵan.
Bizdiń halyqaralyq jobanyń kózqarasy boiynsha Ulttyq aýdarma biýrosynyń mindeti – sapaly jolma-jol aýdarmany daiyndaý. Sonyń negizinde bizdiń áriptester ádebi mátinderdi ázirleidi.
Bul rette biz týyndylardy tek memlekettik tilden aýdaratynymyzdy aita ketkim keledi.
Shyǵarmashylyq erekshelikti dálme-dál oqyrmanǵa jetkize bilý maqsatynda biz avtorlarymyz ben sheteldik aýdarmashylardyń, baspagerlerdiń kezdesýin uiymdastyrǵaly otyrmyz. Bul óz kezeginde mádeni dialogty bir jolǵa qoiyp, shet memlekettermen mádeni bailanysty nyǵaitýǵa jol ashady.
- Kitaptardy álemdik tilderge aýdarýdan basqa «Qazirgi qazaqstandyq mádenietti shetelde nasihattaý» aiasynda taǵy qandai jobalar qolǵa alynǵaly jatyr?
- Júzege asyrylyp jatqan baǵyttardyń árbiri boiynsha bizde naqty nátije bar.
Tolyǵyraq aitar bolsaq, kórkem óner salasynda QR Mádeniet jáne sport ministrligi jelisi boiynsha QR Ulttyq mýzeiiniń, Á.Qasteev atyndaǵy óner murajaiynyń sheteldik ekspozitsiialyq jobalaryn júzege asyrý jumysy jalǵasyn tabatyn bolady. Jyl basynan beri «Altyn adamnyń álem mýzeilerine sapary», «Eýraziia kóshpendileri», «Aziia men Eýropanyń toǵysynda» atty kóshpeli kórmeler AQSh, Britaniia, Qytai, Belarýs, Ázerbaijan men ózge de memleketterdiń jetekshi alańdarynda bolyp ótti.
Bul rette aimaqtyq mýzeilerdiń jumysynyń belsendiligin erekshe atap ótý kerek. Olar ózderiniń eń úzdik qoryn el ishi men shetelderdegi kórme úshin daiyndap otyrady.
Mýzei eksponattaryn tsifrlandyrý jumysy da jalǵasýda. Á.Qasteev atyndaǵy óner murajaiymen 14 myń dana, al 3D modeli boiynsha 100 dana músin tsifrlandyryldy. QR Ortalyq memlekettik mýzei qorynda saqtaýda turǵandardyń sany 40 myńǵa tarta danaǵa jetedi.
Tsifrlandyrý turǵysynan aimaqtarda da jumys júrgizilip jatyr. Tarqata aitqanda, Qostanai, Aqtóbe, Atyraý jáne ózge de oblystarda mýzei qorlarynyń 20 paiyzy tsifrlandyrylyp qoiǵan.
Dástúrli jáne klassikalyq mýzyka baǵyty boiynsha shyǵarmashylyq ujymdardyń gastroldik jumysy da jalǵasyn tabýda. Italiia, Resei, Ulybritaniia elderinde aimaqtyq teatrlar ónerin pash etti. «I am a singer Qazaqstan» halyqaralyq telejobasynyń ekinshi maýsymy bastalyp ketti.
Astana men Almaty qalalarynda dástúrli túrde álemniń 15 eliniń qatysýymen «Astana daýysy», «Star of Asia» atty mýzykalyq festivalderi uiymdastyryldy.
Teatr óneriniń jetistikterin ary qarai jalǵastyrý úshin «Qyz Jibek», «Birjan-Sara» ulttyq operalaryn Resei, Italiia, Frantsiia, Túrkiia, Qytai, Japoniia, Koreia Respýblikasy, Grýziia men ózge de memleketterde qoiý josparlanǵan.
Kino óneri salasyndaǵy aitýly oqiǵa retinde 71-shi Kann festivalinde qazaqstandyq pavilonnyń ashylýyn aita ketýge bolady. 2018 jyldyń basynan beri qazaqstandyq 18 film 14 halyqaralyq kinofestivalge qatysty. 11 júldege qol jetkizildi.
Osy jyldyń maýsym aiynda Italiiada jáne Estoniiada Qazaqstan kinolary kúni bolyp ótti. Jyldyń sońyna deiin dál osyndai aitýly sharalardy Tailand Koroldiginde, Chehiiada, Slovakiiada, Rýmyniia men ózge de memleketterde ótkizý kózdelgen.
Jalpy mádeniet pen ónerdiń barlyq baǵyty boiynsha bizdiń memleket ózin álemniń jetekshi alańdarynda pash etti. Bizdiń strategiialyq maqsat - jahandyq mádeni keńistikke integratsiialaný.
- Siz «Jahandyq álemge qazirgi qazaqstandyq mádenietti nasihattaý» baǵytynyń kýratorysyz. Shyǵarmashylyq adamǵa, jazýshy nemese mýzykantqa, sýretshige atalmysh baǵytta eńbegin pash etý úshin ne isteýi kerek? Óner adamdary ózderin qalai kórsete alady?
- Qazirgi qazaqstandyq mádeniet týraly aityp otyrǵanymyzdyqtan, bizdiń basty mindetterdiń biri – Táýelsizdik jetistigin tanyta otyryp, bizdiń el ishindegi talanttardy qoldaý. Shyǵarmashylyq birlestiktermen júrgiziletin barlyq jumys óner ókilderi ózderi qoiǵan naqty talaptardyń negizinde ázirlenedi. Mine, sondyqtan jobaǵa kez kelgen shyǵarmashylyq adamynyń qatysýǵa múmkindigi bar. Bul tek sáttik emes, uzaq merzimdi protsess ekenin aita ketsem deimin. Memleket basshysynyń tapsyrmasynyń arqasynda mádeniet pen ónerdiń ókilderi óz ónerlerin álemdik deńgeige shyǵarýǵa múmkindik alyp otyr.
- Osy jyldyń aqpan aiynda Siz óńirlerdegi jas jazýshylardy jigerlendirýdi maqsat tutqan «Ádebi beldeý» jobasynyń bastalǵanyn jariia ettińiz. Qazirgi ýaqytta ol joba qalai júzege asyrylyp jatyr?
- «Ádebi beldeý» el óńirleri týraly túrli málimetterdi júielendirip, aimaqtyń ereksheligin pash etip júrgen, tarihi ózgesheligin jyr etken daryndy ári talapty jazýshylardy biriktirýdi maqsat tutady.
Búgingi tańda elýge tarta zamandas jazýshylardan qurylǵan kóshpeli top jasaqtaldy. Olar elimizdiń ártúrli aimaqtaryn baǵyt alatyn bolady.
Jergilikti ádebi birlestiktermen birlese otyryp, jazýshylar aimaqtardaǵy tarihi faktterdi, kieli geografiiany jáne óńirdiń ózge de biregei erekshelikterin zertteitin bolady.
«Ádebi beldeý» elimizdiń mádeni astanasy – Almatydan bastaý alyp, jyl sońyna deiin elimizdiń barlyq oblysyn qamtidy. Avtorlardyń eńbekteri «Týǵan jer» entsiklopediiasynda jinaqtalady. Bul óz kezeginde atqarylǵan jumysty júielendirýge múmkindik beredi.
- Siz sonymen birge «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jobalyq keńsesine jetekshilik etesiz. Qazirgi tańda atalmysh qurylym qandai jumystardy atqaryp jatyr? Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn júrgizý baǵytynda qandai da bir jetistikter týraly ne aitar edińiz?
- Jobalyq keńse – «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń negizgi úilestirýshisi. Jobalyq ádis barlyq aimaqtar men múddeli memlekettik organdardyń jumysyna naqty algoritm berýge jol ashty.
Búgingi tańda Qoǵamdyq damý ministrliginiń qyzmetiniń aýqymy keńeiip bara jatqanyna bailanysty Keńse belsendi tranfsormatsiiadan ótip jatyr.
Bizdiń jumystyń basty nátijesi – naqty jobalar men BAQ-tyń barlyq túri boiynsha óte aýqymdy aqparattyq qoldaý.
Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan baǵdarlamanyń barlyq baǵyty halyqtyń zor qoldaýyna ie boldy.
Mine, qazirgi tańda biz ortaq jumysymyzdyń naqty nátijelerin kórip otyrmyz. Bul baǵytta pash eterlik jobalardyń biri – «Týǵan jer».
Joba júzege asa bastaǵaly beri demeýshiler men metsenattardyń kómegi arqyly 17 mektep, 62 balabaqsha, 36 mádeniet, 23 densaýlyq saqtaý, 169 sporttyq nysan, 32 balalar alańy salyndy. Bul jetistik, jeke bastamalardy aitpaǵanda, iske asyrylǵan sharýa. Odan bólek, demeýshilerdiń arqasynda synyptardy kompiýtermen qamtamasyz etý, aýlalalardy abattandyrý sekildi qanshama jumys atqaryldy. Mundai igi jetistikter álbette keleshektegi jańa jobalar boiynsha kóńilge qýanysh pen jiger uialatady.
- Al Siz jeke ózińiz «Týǵan jer» baǵdarlamasyna qatystyńyz ba? Týǵan jerińizdi qoldaý baǵytynda qolǵa alǵan sharýalaryńyz bar bolar?
- Qoǵamdyq mańyzy bar jobalardyń bárinde jeke qatysýdyń mańyzy óte erekshe.
Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasy bul rette jeke bastamalarǵa erekshe alań ashyp beredi. Ózimiz kórip otyrǵandai, joǵaryda atalǵan jobalardyń qai-qaisysy búkilhalyqtyq qoldaýǵa ie bolyp otyr.
Jeke ózimniń úlesim retinde balalarǵa arnalǵan «Qyzyr qonǵan qut meken» atty ǵylymi-tanymdyq kitaptyń jaryq kórýin atap ótýime bolady. Bul kitap meniń týǵan jerimniń tarihy týraly jazylǵan. Ol arqyly balalar Almaty oblysy Jambyl aýdanynyń barlyq turǵylyqty mekeniniń tarihyn bile alady.
Eń birinshi kezekte bul kitap ósip kele jatqan jas býynǵa arnalǵan. Balalar óz týǵan jeriniń tarihy, onyń kieli oryndary men uly adamdary týraly bilýi kerek. Kitapta ózender men taýlardyń, turǵylyqty jerlerdiń ataýlary qaidan shyqqany týraly jazylǵan. Kitapta ózender men taýlardyń, turǵylyqty jerlerdiń ataýlary qaidan shyqqany týraly jazylǵan. Kitapta jinalǵan materialdar jas ólketanýshylardyń zertteý jumystaryna jaqsy serpin berer degen senimdemin.
Memleket basshysy atap ótkendei, óz týǵan jerińniń tarihy arqyly meniń jerlesterim jalpy respýblikalyq deńgeidegi oqiǵalardy tereń zerdelei alady.
Osyǵan orai qoǵamdyq sananyń jańǵyrýynyń tabysy árbir qazaqstandyqqa bailanysty ekenin túisine bilýimiz kerek.
Sondyqtan, «Rýhani Jańǵyrý» – bul jeke joba emes, jyl saiyn jańa ideialarmen jáne jobalarmen tolyǵa túsetin uzaq merzimdi baǵdarlama.
- Suhbatyńyzǵa raqmet.
