Aýylsharýashylyǵy - memleket ekonomikasynyń ósimine septigin tigizetin sala. Eldegi JIÓ-niń 1/10 bóligin qamtyp, ónimderi barlyq taýar saýdasynyń 50%-dan artyǵyn quraityndyqtan, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa mol áserin tigizedi. Elimiz úshin de bul sektordyń mańyzy joǵary. Ótken jyly aýylsharýashylyǵynan túsken paida respýblikalyq JIÓ-di 4 trln teńgege arttyrǵan. Sondai-aq bul sala biylǵy jyly 3,6%-ǵa ósim kólemin kórsetken. Jalpy agrarlyq salany tsifrlandyrý – agroónerkásiptik keshendi damytýda úlken mańyzǵa ie. Naqty aitqanda 2017 jyldan bastap qolǵa alynǵan tsifrlandyrý baǵyttarynyń biri – «aqyldy» tehnika protsesin qolǵa alý.
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy ózekti máseleler
Qazaqstandaǵy AÓK-ti damytý ári ony munai eksporty siiaqty aldyńǵy qatarly salalardyń qataryna engizý úshin birqatar máselelerdi sheshý mańyzdy.
Aldymen, Qazaqstandaǵy KSRO dáýirinen qalǵan tehnika men onyń agroónerkásipke tiimdiligi máselesi. Mysaly, jańa tehnikanyń tapshylyǵynan eskirip ketken tehnika tuqym sebý jáne egin jinaý kezinde dándi jáne maily daqyldardyń 14 paiyzy shyǵynǵa ushyraidy. Sonymen birge bul baǵyt qol eńbegin óte kóp qajet etip, ónim kóleminiń artýynda másele týyndaidy.
Ekinshiden, mal sharýashylyǵyndaǵy azyqtandyrý, ónimdiligin arttyrý, mal basynyń joǵalýy siiaqty máseleler. Mal sharýashylyǵy jyl saiyn memleket biýdjetine 2 trln teńge paida ákeledi. Statistikalyq málimetterge súiensek, sońǵy 3 jyl ishinde mal basynyń joǵalýynyń 70 paiyzy baqylaýdyń durys bolmaýynan oryn alǵan. Bul maqsatqa jetýdiń týra joly – elimizdegi aýylsharýashylyǵy salasyn avtomattandyryp, salany tolyqtai tsifrlandyrý.
Úshinshiden, egin sharýashylyǵyndaǵy aýa-raiyn boljaý, eginniń ósý qarqynyń anyqtaý jáne baqylaý júrgizý. Bul baǵytta júrgiziletin jumystar Qazaqstandaǵy egin sharýashylyǵynyń ónimdiligin arttyryp qana qoimai, sapasynyń joǵarylaýyna sebepker bolady.
Tórtinshiden, aýyl sharýashylyǵynyń ónimderin satý jáne tutynýshylarǵa qosymsha shyǵyndarsyz jáne qolaily baǵamen jetkizý.
Tsifrlandyrý arqyly sheshiletin máseleler
TELEMATICS júiesi
Agroónerkásip kesheni óte jaqsy damyǵan memleketter tájiribesine kóz salsaq, olardyń tehnologiialyq tóńkeristi basynan ótkergenin baiqaimyz. Mysaly, búginde eginniń ónimdiligin arttyrý úshin spýtniktik jáne kompiýterlik tehnologiialardyń aqparattary arqyly jumys isteitin Telematics júiesi qoldanysta. Germaniia, Ulybritaniia siiaqty elderde zertteýler nátijesinde óziniń tiimdiligin dáleldegen bul júie tehnikaǵa ornatylady. Onyń kómegimen kombain, ne traktordyń egistiktiń qai alqabynda júrgeni, qandai jyldamdyqta, ne jumys jasap júrgenin baqylaý múmúkindigi bar. Taǵy, tehnika qansha janar jaǵar mai qoldanyp, qansha túsim jinaǵanyn kórýge bolady.
Sonymen birge zamanaýi traktorlarǵa ornatylǵan arnaiy tetiksheler egistik alqabynyń sapasyn anyqtaidy. Bul óz kezeginde astyq tuqymynyń birkelki egilýin qadaǵalap, tuqymnyń bir ýaqytta ónim berýin júzege asyrady. Osyndai tehnikalar kómegimen búgingi kúni jer sharýashylyǵyn tsifrlandyrý protsesi júzege asyp otyr.
Ushqyshsyz ushatyn apparattar
Ushqyshsyz ushatyn apparattar – analitikalyq taldama jasaý barysynda maǵlumat jinaýdyń eń tiimdi ádisi. Bul tehnika spýtniktik tehnikanyń múmkindigi jetpeitin anyq túsirilimderdi alýǵa múmkindik beredi. Ushatyn apparattardyń spektorly sensorlyq qyzmetin paidalana otyryp, agrarlyq sipattyń tek vizýaldy spektrlerin ǵana emes, vegatatsiialyq spektrler diapozondarynyń barlyq shamalaryn anyqtai alady jáne topyraq kartasyn jasaidy. Bul tehnologiiany Amerikada, Eýropa men Aziianyń birneshe elderi tájiribede baiqap, organikalyq ónimderdi ósirýde utymdy paidalanýda.
Drondar egis alqaptaryna barlaý, taldaý júrgizý úshin paidalanylady. Máselen, qashyqtyqtan zondpen tekserý jumystaryn júrgizý, baqylaý, 3D-modeldeý. Sondai-aq 10-300 metr biiktikte foto-video túsirip, aýmaqtyń shetki jáne eń kishi bólikterin de baqylai alady. Qazir osy tehnika arqyly alqaptyń ósimdik ósirý múmkindikterin, jerdiń qunarlylyǵyn jáne aýrý oshaqtaryn anyqtaýǵa bolady. Sonymen birge drondar egis alqaptaryna taldaý júrgizý múmkindigin beredi. Bul alqaptarǵa tuqym otyrǵyzý josparlaryn jasaý úshin óte mańyzdy.
GSM/GPS navigatorlary
Bul - arnaiy aqparat taratatyn tehnologiia. Sonymen qatar mal basyn baqylaidy. Bul tehnologiiany mal basyn baqylaýǵa arnalǵan «virtýaldy qorshaý» dep aitsaq bolady. Naqty aitqanda, jaiylymnyń qai jerinde, qansha km qashyqtyqta ekenin kóre alady. Sonymen birge et ónimderin óndirýde de paidasyn kórsetip otyr. Sebebi, janýardyń jaǵdaiyn, densaýlyǵyn jáne boiyndaǵy ózgerister jaiynda aqparat beredi. Sáikesinshe bul ónim kólemin arttyryp, kiristiń ulǵaiýyna áser etedi.
Tsifrlandyrý naýqanynyń kelesi satysy – aýylsharýashylyq salasyndaǵy E-kommertsiia
Elektrondyq kommertsiianyń aýmaqtyq shekaralary joq. Sondyqtan bizdiń otandyq aýylsharýashylyq taýar óndirýshiler úshin bul jańa naryqty iemdenip, satyp alýshyny tabýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar internet-saýda aýyldyq jerlerdegi saýdany damytý úshin taptyrmas qural. Búgingi tańdaǵy kórsetkish boiynsha Qazaqstanda azyq-túliktegi e-kommertsiia kólemi – 15,4 mlrd.teńge jáne ol taýarlardaǵy barlyq e-kommertsiianyń 4%-yn quraidy.
Qazirgi ýaqytta elektrondy kommertsiia rásimderi bidai satý jáne satyp alý úshin elektrondyq astyq qolhattarynyń tsifrlyq platformasynda júzege asyrylady. 2019 jyldyń 4 toqsanynda aýyl sharýashylyǵy ónimderi úshin de elektrondyq saýda alańyn qurý da josparǵa qoiylǵan. Osy maqsatty júzege asyrý úshin qazir «Askom Service», «Sapa Software» kompaniialarymen ádistemelik jumystar jasalyp jatyr.
AÓK salasyn tsifrlandyrý bolashaqta...
Salany tsifrlandyrý jumystary júieli aiaqtalar bolsa, 2021 jyly protsester men memlekettik qyzmetter 100% avtomattandyrylyp, Respýblika boiynsha kem degende 20 tsifrlyq ferma jáne 4000 ferma qurylatyn bolady. Sondai-aq, 2022 jylǵa qarai aýylsharýashylyq ónimderiniń elektrondy kommertsiiasynyń úlesi 3%-ǵa deiin tikelei satýdy 20%-ǵa arttyrady degen boljam bar. Sonymen qatar 2020 jyldan bastap IT-kompaniialardyń yqpalymen fermerlerge kásipkerlik, fermerlik sharýashylyq, agronomiia, tuqym sharýashylyǵy, mal sharýashylyǵy boiynsha onlain oqytý júiesin júzege asyrý josparlanyp otyr. Nátijesinde 2025 jylǵa qarai tsifrlandyrýdan kútiletin ekonomikalyq paida kólemi 40 mlrd teńgege deiin ósedi degen boljam bar.
Álem elderinde agroónerkásipti tsifrlandyrý qalai júzege asýda?
Álemdik tájiribede agroónerkásiptik keshendi tsifrlandyrý keńinen qoldanylyp keledi. Oǵan Kanada, Túrkiia, Aýstraliia, Germaniia, AQSh syndy aldyńǵy qatarly elderdiń tájiribesi dálel. 2010 jyly álem boiynsha joǵary tehnologiiamen jumys jasaityn 20 kompaniiaǵa 400 myń AQSh dollary kóleminde investitsiia tartylsa, 2013-2016 jyldary 1300 jańa tehnologiialyq startapqa investitsiia quiylǵan. Al búgingi tańda jyldyq kórsetkishpen 500 joǵary tehnologiialyq startaptar qurylady. Osy kórsetkishter nátijesinde 2015 jyly álemdik aýyl sharýashylyǵy salasyna quiylǵan investitsiianyń kólemi 4,6 mlrd AQSh dollaryna jetken. Agrostartap qurýda jetekshi elder qatarynda AQSh, Qytai, Úndistan, Kanada, Braziliia, Izrail elderi kósh bastap tur. Braziliiada aýyl sharýashylyǵy salasyn tsifrlandyrýda qarjylyq quraldardyń 20-40 paiyz qunynan bólisýge keletin agrarlyq túbirtekter qoldanysqa engizgen. Al Aýstraliiada sáikestendirý júiesi arqyly mal ónimderin qadaǵalaý múmkindigi ulǵaidy. Bul túrli aýrýlardyń aldyn-alý, oryn alǵan jaǵdaida jyldam sharalar qarastyrý jáne basqa tólderge taraý belsendiligin báseńdetedi.
Qorytytyndylai kele, AÓK salasynda jańa innovatsiialyq tehnologiialardy paidalaný astyq kólemin arttyryp qana qoimai, kóptegen máselelerdiń aldyn-alýǵa múmkindik berip otyr. Salanyń tsifrlanýy óz kezeginde JIÓ-degi aýylsharýashylyq salasynyń úlesin arttyrady. Máselen, ekonomikalyq tiimdiliktiń artýyna, qol eńbeginiń jáne shyǵyn kóleminiń azaiýyna ákeledi. Sonymen birge elimizdiń aýylsharýashylyq áleýetiniń odan saiyn artýyna yqpal etedi. Azyq-túliktiń túsim kólemi ósip qana qoimai, qunary artatyn bolady. Mal basy kóbeiip, aýylsharýshylyq ónimderiniń baǵasy tómendeidi. Bunyń barlyǵy el turǵyndarynyń jaǵdaiyna, densaýlyǵyna oń yqpalyn tigizeri sózsiz.
