اۋىلشارۋاشىلىعى - مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ ٶسٸمٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن سالا. ەلدەگٸ جٸٶ-نٸڭ 1/10 بٶلٸگٸن قامتىپ, ٶنٸمدەرٸ بارلىق تاۋار ساۋداسىنىڭ 50%-دان ارتىعىن قۇرايتىندىقتان, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا مول ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ەلٸمٸز ٷشٸن دە بۇل سەكتوردىڭ ماڭىزى جوعارى. ٶتكەن جىلى اۋىلشارۋاشىلىعىنان تٷسكەن پايدا رەسپۋبليكالىق جٸٶ-دٸ 4 ترلن تەڭگەگە ارتتىرعان. سونداي-اق بۇل سالا بيىلعى جىلى 3,6%-عا ٶسٸم كٶلەمٸن كٶرسەتكەن. جالپى اگرارلىق سالانى تسيفرلاندىرۋ – اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ دامىتۋدا ٷلكەن ماڭىزعا يە. ناقتى ايتقاندا 2017 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان تسيفرلاندىرۋ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – «اقىلدى» تەحنيكا پروتسەسٸن قولعا الۋ.
اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەر
قازاقستانداعى اٶك-تٸ دامىتۋ ەرٸ ونى مۇناي ەكسپورتى سيياقتى الدىڭعى قاتارلى سالالاردىڭ قاتارىنا ەنگٸزۋ ٷشٸن بٸرقاتار مەسەلەلەردٸ شەشۋ ماڭىزدى.
الدىمەن, قازاقستانداعى كسرو دەۋٸرٸنەن قالعان تەحنيكا مەن ونىڭ اگروٶنەركەسٸپكە تيٸمدٸلٸگٸ مەسەلەسٸ. مىسالى, جاڭا تەحنيكانىڭ تاپشىلىعىنان ەسكٸرٸپ كەتكەن تەحنيكا تۇقىم سەبۋ جەنە ەگٸن جيناۋ كەزٸندە دەندٸ جەنە مايلى داقىلداردىڭ 14 پايىزى شىعىنعا ۇشىرايدى. سونىمەن بٸرگە بۇل باعىت قول ەڭبەگٸن ٶتە كٶپ قاجەت ەتٸپ, ٶنٸم كٶلەمٸنٸڭ ارتۋىندا مەسەلە تۋىندايدى.
ەكٸنشٸدەن, مال شارۋاشىلىعىنداعى ازىقتاندىرۋ, ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, مال باسىنىڭ جوعالۋى سيياقتى مەسەلەلەر. مال شارۋاشىلىعى جىل سايىن مەملەكەت بيۋدجەتٸنە 2 ترلن تەڭگە پايدا ەكەلەدٸ. ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, سوڭعى 3 جىل ٸشٸندە مال باسىنىڭ جوعالۋىنىڭ 70 پايىزى باقىلاۋدىڭ دۇرىس بولماۋىنان ورىن العان. بۇل ماقساتقا جەتۋدٸڭ تۋرا جولى – ەلٸمٸزدەگٸ اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن اۆتوماتتاندىرىپ, سالانى تولىقتاي تسيفرلاندىرۋ.
ٷشٸنشٸدەن, ەگٸن شارۋاشىلىعىنداعى اۋا-رايىن بولجاۋ, ەگٸننٸڭ ٶسۋ قارقىنىڭ انىقتاۋ جەنە باقىلاۋ جٷرگٸزۋ. بۇل باعىتتا جٷرگٸزٸلەتٸن جۇمىستار قازاقستانداعى ەگٸن شارۋاشىلىعىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ قانا قويماي, ساپاسىنىڭ جوعارىلاۋىنا سەبەپكەر بولادى.
تٶرتٸنشٸدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ٶنٸمدەرٸن ساتۋ جەنە تۇتىنۋشىلارعا قوسىمشا شىعىندارسىز جەنە قولايلى باعامەن جەتكٸزۋ.
تسيفرلاندىرۋ ارقىلى شەشٸلەتٸن مەسەلەلەر
TELEMATICS جٷيەسٸ
اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ ٶتە جاقسى دامىعان مەملەكەتتەر تەجٸريبەسٸنە كٶز سالساق, ولاردىڭ تەحنولوگييالىق تٶڭكەرٸستٸ باسىنان ٶتكەرگەنٸن بايقايمىز. مىسالى, بٷگٸندە ەگٸننٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن سپۋتنيكتٸك جەنە كومپيۋتەرلٸك تەحنولوگييالاردىڭ اقپاراتتارى ارقىلى جۇمىس ٸستەيتٸن Telematics جٷيەسٸ قولدانىستا. گەرمانييا, ۇلىبريتانييا سيياقتى ەلدەردە زەرتتەۋلەر نەتيجەسٸندە ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەگەن بۇل جٷيە تەحنيكاعا ورناتىلادى. ونىڭ كٶمەگٸمەن كومباين, نە تراكتوردىڭ ەگٸستٸكتٸڭ قاي القابىندا جٷرگەنٸ, قانداي جىلدامدىقتا, نە جۇمىس جاساپ جٷرگەنٸن باقىلاۋ مٷمٷكٸندٸگٸ بار. تاعى, تەحنيكا قانشا جانار جاعار ماي قولدانىپ, قانشا تٷسٸم جيناعانىن كٶرۋگە بولادى.
سونىمەن بٸرگە زاماناۋي تراكتورلارعا ورناتىلعان ارنايى تەتٸكشەلەر ەگٸستٸك القابىنىڭ ساپاسىن انىقتايدى. بۇل ٶز كەزەگٸندە استىق تۇقىمىنىڭ بٸركەلكٸ ەگٸلۋٸن قاداعالاپ, تۇقىمنىڭ بٸر ۋاقىتتا ٶنٸم بەرۋٸن جٷزەگە اسىرادى. وسىنداي تەحنيكالار كٶمەگٸمەن بٷگٸنگٸ كٷنٸ جەر شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ پروتسەسٸ جٷزەگە اسىپ وتىر.
ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتار
ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتار – اناليتيكالىق تالداما جاساۋ بارىسىندا ماعلۇمات جيناۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ ەدٸسٸ. بۇل تەحنيكا سپۋتنيكتٸك تەحنيكانىڭ مٷمكٸندٸگٸ جەتپەيتٸن انىق تٷسٸرٸلٸمدەردٸ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ۇشاتىن اپپاراتتاردىڭ سپەكتورلى سەنسورلىق قىزمەتٸن پايدالانا وتىرىپ, اگرارلىق سيپاتتىڭ تەك ۆيزۋالدى سپەكترلەرٸن عانا ەمەس, ۆەگاتاتسييالىق سپەكترلەر دياپوزوندارىنىڭ بارلىق شامالارىن انىقتاي الادى جەنە توپىراق كارتاسىن جاسايدى. بۇل تەحنولوگييانى امەريكادا, ەۋروپا مەن ازييانىڭ بٸرنەشە ەلدەرٸ تەجٸريبەدە بايقاپ, ورگانيكالىق ٶنٸمدەردٸ ٶسٸرۋدە ۇتىمدى پايدالانۋدا.
دروندار ەگٸس القاپتارىنا بارلاۋ, تالداۋ جٷرگٸزۋ ٷشٸن پايدالانىلادى. مەسەلەن, قاشىقتىقتان زوندپەن تەكسەرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ, باقىلاۋ, 3D-مودەلدەۋ. سونداي-اق 10-300 مەتر بيٸكتٸكتە فوتو-ۆيدەو تٷسٸرٸپ, اۋماقتىڭ شەتكٸ جەنە ەڭ كٸشٸ بٶلٸكتەرٸن دە باقىلاي الادى. قازٸر وسى تەحنيكا ارقىلى القاپتىڭ ٶسٸمدٸك ٶسٸرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن, جەردٸڭ قۇنارلىلىعىن جەنە اۋرۋ وشاقتارىن انىقتاۋعا بولادى. سونىمەن بٸرگە دروندار ەگٸس القاپتارىنا تالداۋ جٷرگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرەدٸ. بۇل القاپتارعا تۇقىم وتىرعىزۋ جوسپارلارىن جاساۋ ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
GSM/GPS ناۆيگاتورلارى
بۇل - ارنايى اقپارات تاراتاتىن تەحنولوگييا. سونىمەن قاتار مال باسىن باقىلايدى. بۇل تەحنولوگييانى مال باسىن باقىلاۋعا ارنالعان «ۆيرتۋالدى قورشاۋ» دەپ ايتساق بولادى. ناقتى ايتقاندا, جايىلىمنىڭ قاي جەرٸندە, قانشا كم قاشىقتىقتا ەكەنٸن كٶرە الادى. سونىمەن بٸرگە ەت ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋدە دە پايداسىن كٶرسەتٸپ وتىر. سەبەبٸ, جانۋاردىڭ جاعدايىن, دەنساۋلىعىن جەنە بويىنداعى ٶزگەرٸستەر جايىندا اقپارات بەرەدٸ. سەيكەسٸنشە بۇل ٶنٸم كٶلەمٸن ارتتىرىپ, كٸرٸستٸڭ ۇلعايۋىنا ەسەر ەتەدٸ.
تسيفرلاندىرۋ ناۋقانىنىڭ كەلەسٸ ساتىسى – اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى ە-كوممەرتسييا
ەلەكتروندىق كوممەرتسييانىڭ اۋماقتىق شەكارالارى جوق. سوندىقتان بٸزدٸڭ وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن بۇل جاڭا نارىقتى يەمدەنٸپ, ساتىپ الۋشىنى تابۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار ينتەرنەت-ساۋدا اۋىلدىق جەرلەردەگٸ ساۋدانى دامىتۋ ٷشٸن تاپتىرماس قۇرال. بٷگٸنگٸ تاڭداعى كٶرسەتكٸش بويىنشا قازاقستاندا ازىق-تٷلٸكتەگٸ ە-كوممەرتسييا كٶلەمٸ – 15,4 ملرد.تەڭگە جەنە ول تاۋارلارداعى بارلىق ە-كوممەرتسييانىڭ 4%-ىن قۇرايدى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەكتروندى كوممەرتسييا رەسٸمدەرٸ بيداي ساتۋ جەنە ساتىپ الۋ ٷشٸن ەلەكتروندىق استىق قولحاتتارىنىڭ تسيفرلىق پلاتفورماسىندا جٷزەگە اسىرىلادى. 2019 جىلدىڭ 4 توقسانىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ ٷشٸن دە ەلەكتروندىق ساۋدا الاڭىن قۇرۋ دا جوسپارعا قويىلعان. وسى ماقساتتى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قازٸر «Askom Service», «Sapa Software» كومپانييالارىمەن ەدٸستەمەلٸك جۇمىستار جاسالىپ جاتىر.
اٶك سالاسىن تسيفرلاندىرۋ بولاشاقتا...
سالانى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى جٷيەلٸ اياقتالار بولسا, 2021 جىلى پروتسەستەر مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر 100% اۆتوماتتاندىرىلىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا كەم دەگەندە 20 تسيفرلىق فەرما جەنە 4000 فەرما قۇرىلاتىن بولادى. سونداي-اق, 2022 جىلعا قاراي اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەلەكتروندى كوممەرتسيياسىنىڭ ٷلەسٸ 3%-عا دەيٸن تٸكەلەي ساتۋدى 20%-عا ارتتىرادى دەگەن بولجام بار. سونىمەن قاتار 2020 جىلدان باستاپ IT-كومپانييالاردىڭ ىقپالىمەن فەرمەرلەرگە كەسٸپكەرلٸك, فەرمەرلٸك شارۋاشىلىق, اگرونومييا, تۇقىم شارۋاشىلىعى, مال شارۋاشىلىعى بويىنشا ونلاين وقىتۋ جٷيەسٸن جٷزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. نەتيجەسٸندە 2025 جىلعا قاراي تسيفرلاندىرۋدان كٷتٸلەتٸن ەكونوميكالىق پايدا كٶلەمٸ 40 ملرد تەڭگەگە دەيٸن ٶسەدٸ دەگەن بولجام بار.
ەلەم ەلدەرٸندە اگروٶنەركەسٸپتٸ تسيفرلاندىرۋ قالاي جٷزەگە اسۋدا?
ەلەمدٸك تەجٸريبەدە اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ تسيفرلاندىرۋ كەڭٸنەن قولدانىلىپ كەلەدٸ. وعان كانادا, تٷركييا, اۋسترالييا, گەرمانييا, اقش سىندى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ دەلەل. 2010 جىلى ەلەم بويىنشا جوعارى تەحنولوگييامەن جۇمىس جاسايتىن 20 كومپانيياعا 400 مىڭ اقش دوللارى كٶلەمٸندە ينۆەستيتسييا تارتىلسا, 2013-2016 جىلدارى 1300 جاڭا تەحنولوگييالىق ستارتاپقا ينۆەستيتسييا قۇيىلعان. ال بٷگٸنگٸ تاڭدا جىلدىق كٶرسەتكٸشپەن 500 جوعارى تەحنولوگييالىق ستارتاپتار قۇرىلادى. وسى كٶرسەتكٸشتەر نەتيجەسٸندە 2015 جىلى ەلەمدٸك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسييانىڭ كٶلەمٸ 4,6 ملرد اقش دوللارىنا جەتكەن. اگروستارتاپ قۇرۋدا جەتەكشٸ ەلدەر قاتارىندا اقش, قىتاي, ٷندٸستان, كانادا, برازيلييا, يزرايل ەلدەرٸ كٶش باستاپ تۇر. برازيلييادا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تسيفرلاندىرۋدا قارجىلىق قۇرالداردىڭ 20-40 پايىز قۇنىنان بٶلٸسۋگە كەلەتٸن اگرارلىق تٷبٸرتەكتەر قولدانىسقا ەنگٸزگەن. ال اۋسترالييادا سەيكەستەندٸرۋ جٷيەسٸ ارقىلى مال ٶنٸمدەرٸن قاداعالاۋ مٷمكٸندٸگٸ ۇلعايدى. بۇل تٷرلٸ اۋرۋلاردىڭ الدىن-الۋ, ورىن العان جاعدايدا جىلدام شارالار قاراستىرۋ جەنە باسقا تٶلدەرگە تاراۋ بەلسەندٸلٸگٸن بەسەڭدەتەدٸ.
قورىتىتىندىلاي كەلە, اٶك سالاسىندا جاڭا يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى پايدالانۋ استىق كٶلەمٸن ارتتىرىپ قانا قويماي, كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸڭ الدىن-الۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر. سالانىڭ تسيفرلانۋى ٶز كەزەگٸندە جٸٶ-دەگٸ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ ٷلەسٸن ارتتىرادى. مەسەلەن, ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸكتٸڭ ارتۋىنا, قول ەڭبەگٸنٸڭ جەنە شىعىن كٶلەمٸنٸڭ ازايۋىنا ەكەلەدٸ. سونىمەن بٸرگە ەلٸمٸزدٸڭ اۋىلشارۋاشىلىق ەلەۋەتٸنٸڭ ودان سايىن ارتۋىنا ىقپال ەتەدٸ. ازىق-تٷلٸكتٸڭ تٷسٸم كٶلەمٸ ٶسٸپ قانا قويماي, قۇنارى ارتاتىن بولادى. مال باسى كٶبەيٸپ, اۋىلشارۋشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ باعاسى تٶمەندەيدٸ. بۇنىڭ بارلىعى ەل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىنا, دەنساۋلىعىنا وڭ ىقپالىن تيگٸزەرٸ سٶزسٸز.
