Sol aǵaiynǵa baryp «sýly-nýly soltústikke, shyǵysqa qarai kóshseńizdershi, barlyq jaǵdai jasalady» dep úgittep kórińizshi, «jaraidy» dep birden kelise ketýi ekitalai. Myń oilanyp, júz tolǵanady. «Aǵaiynnyń ortasynda otyrmyz ǵoi, jyly ornymyzdy sýytyp qaitemiz, aǵaiyn-týystan alystamai-aq qoiaiyq, ólsek týǵan jerdiń topyraǵy buiyrsyn» dep qarsy ýáj aitatyndardyń da az bolmaityny anyq.
Negizi, qonys aýdarýǵa bailanysty, aqparat az emes. Biraq, sol aqparat aýyldaǵy aǵaiynǵa tolyq jetpei jatqandai ma, qalai? Oǵan dálel – «Kóship barsaq ótemaqy tólene me?» degen oqyrmandar saýaly. Bul tek ótemaqyǵa ǵana qatysty. Olardyń kósh-qonǵa bailanysty jaýap alsam degen saýaldary óte kóp. Demek, soltústik, shyǵys oblystarynyń bilik ókilderi ótkizgen úsh-tórt jármeńke kezinde jurttyń júz paiyz aqparat alýy múmkin emes degen oi keledi. Bireý estidi, bireý estimedi. Estigen aǵaiynnyń ózi, joǵaryda aitqanymyzdai, birden qulai berilýi ekitalai. Onymen bir márte emes, birneshe ret kezdesip, úgit-nasihat júrgizýge týra keledi. Otaǵasyn qonys aýdarýǵa kóndirgen kúnniń ózinde otbasy músheleriniń biri bolmasa biri dúdámal oida bolýy ábden múmkin. Bári de adam balasy ǵoi, basqa oblys, basqa aýyl, beitanys adamdar, aǵaiyn-týys joq. «Úsh-tórt eńbek jármeńkesimen shektelmeý kerek» dep topshylap otyrǵanymyzdyń mánisi osy. Jergilikti halyqtyń mentalitetin eskerý kerek. Tipti, úidi-úige baryp jumys jasasa da artyq bolmas. Ákimdik pen áleýmettik sala qyzmetkerleriniń múmkindigi shekteýli ekendigin túsinemiz. Úi aralap júrýge olardyń qoly qysqa. Jáne de bul jumysty jergilikti jerdiń jaǵdaiyn, halyqtyń psihologiiasyn jaqsy biletin jandardyń júrgizgeni durys. Olar jergilikti halyqtyń «tilin» biledi. Sóilese alady. Sendire alady. Kóptiń kózin jetkize alady. Soltústikten barǵan delegatsiia músheleriniń bilikti, bilimdi, jan-jaqty ekenine eshqandai talasymyz da, daýymyz da joq. Biraq, olardyń yqpaly jergilikti «úgitshi-nasihatshylardai» bolmaitynyn oilaý kerek. Osyny Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrligi men jergilikti bilik eskerse degen usynysymyz bar. Tipti, jergilikti jerdiń jaǵdaiyn jaqsy biletin patriottar toptastyrylǵan eriktiler jasaǵyn qursa da artyq bolmas. Óitkeni, soltústik oblystardan barǵan delegatsiialardyń músheleri ary ketkende tórt-bes márte tóbe kórsetetin shyǵar, al jergilikti jerdegi belsendilerden jasalǵan jasaq kún saiyn el-jurttyń ortasynda jumys júrgizer edi. Sondai jannyń biri – áriptesimiz Beisenbai Tájibaev. Onymen áńgimeleskende kóp jaitqa kózimiz jetken edi. Ol, tipti, áleýmettik jeliler arqyly «soltústikke qonys aýdaratyn adamdar bolsa habarlasyńyzdar» dep úndedi. Bir emes, birneshe ret.
– Sol úndeýińe ún qosyp, soltústikke qonys aýdarýǵa qulyq bildirgender boldy ma? – dep suradym.
– Bolmady.
– Sebebi nede dep oilaisyń?
–Aýyldaǵy aǵaiynnyń áleýmettik jelini qaraityndary neken-saiaq-aý. Kóp úide internet joq. Jastardyń bári áleýmettik jelige bailanǵan ǵoi qazir. Soǵan qaramastan, habarlasqan eshkim bolmady. Biraq, bir nárseni senimdi aita alamyn, qonystandyrý jaily baǵdarlamany jaqsy biletinder az. Áli de bolsa aǵaiynǵa aqparat jetpei jatyr. Jetken kúnniń ózinde kózbe-kóz, betpe-bet otyryp, keń kósilip túsindirgendei bolmaidy.
– Ministrliktiń saitynda barlyq aqparat tur ǵoi, qai oblysqa qansha otbasyny qonystandyrý josparlanyp otyr, qandai jumys oryndary bar, qandai jaǵdai jasalady…
– Sol aqparatty aýyldaǵylardyń kórip-bilip otyrǵanyna talasym bar. Ministrlik basshylarymen kezdesken kezde de osy oidy aitqan edim.
– Olar bul oiyńdy qalai qabyldady?
– Jaqsy qabyldady. Ózimniń oilarymdy, tujyrymdarymdy búkpesiz jaiyp saldym. Mamandyǵym jýrnalist ári ózim ońtústik óńirinen bolǵandyqtan, sonymen birge bul máseleni egjei-tegjeili saralap júrgendikten, bir nársege kózim anyq jetti. Jekelei otbasy emes, búkil aýyldy aǵaiyn-týysymen, kórshi-qolańymen birge kóshirýdi qolǵa alý kerek.
Ońtústikte úlkendi tyńdaidy, úlkenniń bátýaly sózine qulaq asady. Qazir aýyldarda bi bar. Bi – elge eńbegi sińgen, qadirli, abyroily adam. Kópshilik onyń sózine qulaq túredi. Aýyl bileri, aýyl aqsaqaldary arqyly jumys júrgizilse, biz áńgime etip otyrǵan máseleni ońtaily sheshýge ábden bolady.
Shynynda da, qulaqqa kiretin, den qoiatyn usynys. Eger tutas aǵaiyn-týys, kórshi-qolań bir aýylǵa qonystansa, aǵaiynnan alysqa ketip qaldym dep ýaiymdamas edi, jańa ortaǵa tezirek kóndiger edi. Joǵaryda tilge tiek etkenimizdei, qazaqy bolmys-bitim qanymyzda bar. «Ómir bar jerde ólim bar, toiǵa barmasań barma, qazadan qalma» dep jatamyz. «Bilmeitin jerdiń oi-shuńqyry kóp, alda-jalda qaiǵyly jaǵdai bola qalsa, topyraq salýǵa kele almai jatsam aǵaiyndyqqa syn» dep jatady. «Týǵan jerdiń topyraǵy buiyrsyn, súiegim basqa jerde qalǵannan saqtasyn» dep jatady.
Jańalyq ashyp otyrǵanymyz joq, shynynda da osylai ǵoi. Bul úshin aǵaiyndy sóge jamandaýǵa bolmas. Eger búkil aýyl bolyp soltústikke qonys aýdaryp jatsa, qazaqi bolmys-bitimimizge tán osyndai túitkilderdiń túiini sheshiler edi-aý.
Qonystandyrý kóship-qoný ǵana emes, bul – soltústik, shyǵys oblystardy qazaqylandyrý. Mektepteri men balabaqshalary, basqa da áleýmettik nysandary turǵyndardyń azdyǵynan jabylýǵa shaq turǵan aýyldardyń tirshiligin túzeý. Qonys aýdarýshylar kelgen soń balabaqshadaǵy, mektepterdegi bala da kóbeiedi, jumys kúshine tapshy bolyp otyrǵan sharýashylyqtardyń da jaǵdaiy túzeledi, tildik orta qalyptasady. Iaǵni, bir-birimen jipsiz bailanǵan ózekti máselelerdiń túiini tarqatylar edi. Máselen, Pavlodar oblysynda jergilikti ulttyń úlesi áli de az. Sony kóbeitý kerek, qazaqylandyrý kerek. Keń-baitaq, ulan-ǵaiyr qazaq jerin igerýimiz kerek. Esterińizde bar shyǵar, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń sońynda elordamyz «Astanany qazaqylandyrý» dúbirli aktsiiasy bastalǵan edi ǵoi. Sonyń nátijesinde ainaldyrǵan on-on bes jylda Astana qazaqy elordaǵa ainaldy. Bul – jershildik emes, ultshyldyq emes. Bul – ultjandylyq.
Qalai, aǵaiyn, kóshýge daiynsyz ba?
Bárekeldi, kósh kólikti bolsyn!
Ǵalym OMARHAN,
«Egemen Qazaqstan»
