Ádebiet álemi – adam rýhynyń ainasy. Ár dáýirdiń óz shyndyǵy, óz qaharmany bar. Al sol shyndyqty ashýdyń eń qyzyqty, eń jumbaq joldarynyń biri – detektiv janry. Detektiv – tek qylmysty ashý emes, ol adamnyń jan dúniesin, qoǵamdaǵy ádildik pen zulymdyqtyń kúresin beineleitin erekshe kórkem álem. Osy álemniń biik shyńynda turǵan qos tulǵa bar: biri – aǵylshyn ádebietiniń patshaiymy Agata Kristi, ekinshisi – qazaq ádebietiniń tuńǵysh kásibi detektivshisi Kemel Toqaev.
Detektiv janrynyń tabiǵaty
Detektiv ádebieti XIX ǵasyrda Batys Eýropada qalyptasqan. Edgar Allan Ponyń ataqty «Morg kóshesindegi qylmysy» alǵashqy detektivtik áńgime retinde tarihqa endi. Al HH ǵasyrda bul janr gúldenip, álem oqyrmandarynyń súiikti baǵyttarynyń birine ainaldy. Detektiv – logikalyq oilaý, psihologiialyq taldaý, adam mineziniń tylsym syrlaryn ashatyn intellektýaldy ádebiet. Onda oqiǵa shynaiy ómirden alynady, biraq baiandaý tásili – erekshe. Árbir bólshek, árbir detal óz rólin atqarady.
Detektiv oqyrmandy oilanýǵa, baiyppen taldaýǵa, ádildik izdeýge úiretedi. Sol sebepti bul janr tek kóńil kóterý emes, tárbielik maǵynasy bar ádebi baǵyt retinde baǵalanady. Dál osy qasietteri úshin de Agata Kristi men Kemel Toqaev shyǵarmalary ǵasyrlar boiy ózektiligin joǵaltpai keledi.
Agata Kristi – máńgi jumbaqtyń iesi
Agata Kristi – detektiv janrynyń simvoly. Onyń shyǵarmalarynyń taralymy álem boiynsha Bibliia men Shekspirden keiingi úshinshi orynda. Jazýshynyń qyryqtan astam romany, júzdegen áńgimesi, dramalary bar. Álem oqyrmany ony Pýaro men Miss Marpldyń avtory retinde tanidy.
Kristidiń týyndylarynyń basty ereksheligi – psihologiialyq tereńdik pen logikalyq dáldik. Ol qylmysty tek oqiǵa retinde emes, adam tabiǵatynyń kóleńkeli jaǵyn ashýdyń quraly retinde sýretteidi. Ár keiipkerdiń áreketinde ómirlik sebep bar: qyzǵanysh, kek, bilikke umtylý nemese mahabbat.
Mysaly, «On kishkentai negr» romanynda (qazirgi ataýy — «Al on keiin eshkim qalmady») jazýshy adam boiyndaǵy qorqynysh pen kiná sezimin sheber beinelep, oqyrmandy sońyna deiin ustap turady. Al «Shyǵys ekspresindegi kisi ólimi» shyǵarmasynda ádildik pen zań arasyndaǵy kúrdeli moraldyq suraqtar qozǵalady.
Agata Kristi shyǵarmalarynda áiel intýitsiiasy men analitikalyq oidyń úilesimi erekshe baiqalady. Ol qylmysty erlerdiń kúshimen emes, aqyl men sabyr arqyly ashýdyń múmkin ekenin dáleldedi. Sondyqtan da ony «detektiv patshaiymy» dep ataý oryndy.
Kemel Toqaev – qazaq detektiviniń negizin qalaýshy
Qazaq ádebietinde detektiv janry HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda dami bastady. Osy joldyń bastaýshysy – Kemel Toqaev. Ol tek jazýshy emes, maidanger, jýrnalist, qoǵam qairatkeri bolǵan tulǵa. Soǵys jyldaryndaǵy tájiribesi men jýrnalistik izdenisi onyń shyǵarmalaryna erekshe shynaiylyq darytty.
Kemel Toqaevtyń shyǵarmalary qazaq oqyrmany úshin múlde jańa baǵyttyń esigin ashty. Onyń «Sońǵy soqqy», «Túnde atylǵan oq», «Sarǵabanda bolǵan oqiǵa», «Kóshpendilerdiń izimen» syndy týyndylary keńestik kezeńdegi tergeý, iz kesý, ádilet pen qylmystyń tartysyn sýretteidi.
Jazýshynyń shyǵarmalarynda ulttyq boiaý erekshe. Ol oqiǵalardy qazaq qoǵamynyń shyndyǵymen bailanystyryp, militsiia men tergeýshi obrazdaryn ulttyq sipatta beinelei aldy. Mysaly, onyń keiipkerleri tek zań qyzmetkerleri emes – olar adam taǵdyryna alańdaityn, ar-ojdan men ádildik úshin kúresetin tulǵalar.
Kemel Toqaev detektiv janryn qazaqtyń turmys-tirshiligimen, dástúrimen, tildik mádenietimen ushtastyrdy. Bul – onyń basty jańalyǵy edi. Sondyqtan da ol qazaq ádebietinde ulttyq detektiv mektebiniń negizin qalaýshy atandy.
Agata Kristi men Kemel Toqaev – ár dáýirdiń, ár mádeniettiń ókilderi. Biri sonaý Britan imperiiasynyń otarlyq kezeńinde ómir súrse, ekinshisi Keńes Odaǵy dáýirinde jazdy. Biraq ekeýin biriktiretin ortaq qasiet – shyndyqty izdeý.
Kristidiń keiipkerleri – aristokratiialyq qoǵamnyń músheleri. Olar salqynqandy, esepshil, biraq ishtei qarama-qaishylyqqa toly adamdar. Al Toqaev keiipkerleri – keńestik qoǵamnyń eńbek adamdary, militsiia qyzmetkerleri, aýyl turǵyndary. Biraq eki jazýshy da adam janyndaǵy jaryq pen kóleńkeni ashýǵa umtylady.
Agata Kristi logikalyq taldaýǵa, psihologiialyq intrigaǵa súiense, Kemel Toqaev shynaiy ómirge, tergeý protsesiniń dáldigine mán berdi. Kristi úshin qylmys – filosofiialyq jumbaq, al Toqaev úshin – qoǵamdaǵy ádiletsizdik pen adamgershilik synaǵy.
Degenmen eki avtordyń da shyǵarmalary oqyrmandy oilanýǵa, ádildikke senýge shaqyrady. Bul – detektivtiń basty missiiasy.
Agata Kristidiń shyǵarmalary búginge deiin oqyrmandy tańǵaldyryp keledi. Onyń týyndylary 100-den astam tilge aýdarylǵan, pesalary álem teatrlarynda sahnalanýda. 1952 jyly qoiylǵan «Tyshqanqaqpan» pesasy – tarihtaǵy eń uzaq ýaqyt sahnalanyp kele jatqan spektakl.
Jazýshynyń murasy tek ádebietpen shektelmeidi. Kristi arqyly álem detektiv janryn mádeni qubylys retinde tanydy. Ol áiel jazýshy retinde erler ústemdik etken salada óz ornyn aiqyndap, búkil álemge «aqyl men parasat – eń kúshti qarý» ekenin dáleldedi.
Qazirgi zaman – aqparat pen qylmys qatar júretin kúrdeli dáýir. Sol sebepti detektiv janrynyń mańyzy arta tústi. Qazaq oqyrmany da intellektýaldy ádebietke qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Búginde otandyq jazýshylar tek klassikalyq tergeý emes, kiberqylmys, áleýmettik ádiletsizdik, ekologiialyq qylmys siiaqty jańa taqyryptardy kóterip keledi.
Demek, Kemel Toqaev bastaǵan soqpaq – áli de jalǵasyp jatqan jol. Qazaq detektivi álemdik deńgeige shyǵýy úshin Agata Kristidiń intellektýaldy tásili men Toqaevtyń ulttyq shynaiylyǵyn ushtastyrý qajet.
Agata Kristi men Kemel Toqaev – eki halyqtyń rýhani álemindegi jaryq juldyzdar. Biri – sonaý Batystyń logikalyq oilaý mektebiniń ókili, ekinshisi – Shyǵystyń adamgershilik pen ádildik filosofiiasyn jetkizgen qalamger. Biraq ekeýin biriktiretin tek qana bir-aq nárse bar – adam janynyń jumbaǵyn ashýǵa degen umtylys.
Detektiv janry arqyly olar qoǵamdaǵy moraldyq ólshemdi, ar men uiattyń, ádildik pen zulymdyqtyń shekarasyn kórsetti. Kristi men Toqaevtyń shyǵarmalary bizge tek shyndyqty úiretedi: qylmysty ashý – adamnyń ishki álemin túsiný arqyly ǵana múmkin.
Sondyqtan da bul eki qalamgerdiń murasy – tek ádebiet emes, rýhani mektep. Olar bizge oilanýdy, baiyppen sheshim qabyldaýdy, ádildikke senýdi úiretti. Ýaqyt ótse de, olardyń keiipkerleri men ideialary máńgi jasai beredi. Sebebi detektiv áleminde eń basty jumbaq – adamnyń ózi.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
