اگاتا كريستي مەن كەمەل توقاەۆ – دەتەكتيۆ ەلەمٸ

ەدەبيەت ەلەمٸ – ادام رۋحىنىڭ ايناسى. ەر دەۋٸردٸڭ ٶز شىندىعى, ٶز قاھارمانى بار. ال سول شىندىقتى اشۋدىڭ ەڭ قىزىقتى, ەڭ جۇمباق جولدارىنىڭ بٸرٸ – دەتەكتيۆ جانرى. دەتەكتيۆ – تەك قىلمىستى اشۋ ەمەس, ول ادامنىڭ جان دٷنيەسٸن, قوعامداعى ەدٸلدٸك پەن زۇلىمدىقتىڭ كٷرەسٸن بەينەلەيتٸن ەرەكشە كٶركەم ەلەم. وسى ەلەمنٸڭ بيٸك شىڭىندا تۇرعان قوس تۇلعا بار: بٸرٸ – اعىلشىن ەدەبيەتٸنٸڭ پاتشايىمى اگاتا كريستي, ەكٸنشٸسٸ – قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تۇڭعىش كەسٸبي دەتەكتيۆشٸسٸ كەمەل توقاەۆ.

دەتەكتيۆ جانرىنىڭ تابيعاتى

دەتەكتيۆ ەدەبيەتٸ XIX عاسىردا باتىس ەۋروپادا قالىپتاسقان. ەدگار اللان پونىڭ اتاقتى «مورگ كٶشەسٸندەگٸ قىلمىسى» العاشقى دەتەكتيۆتٸك ەڭگٸمە رەتٸندە تاريحقا ەندٸ. ال حح عاسىردا بۇل جانر گٷلدەنٸپ, ەلەم وقىرماندارىنىڭ سٷيٸكتٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى. دەتەكتيۆ – لوگيكالىق ويلاۋ, پسيحولوگييالىق تالداۋ, ادام مٸنەزٸنٸڭ تىلسىم سىرلارىن اشاتىن ينتەللەكتۋالدى ەدەبيەت. وندا وقيعا شىنايى ٶمٸردەن الىنادى, بٸراق بايانداۋ تەسٸلٸ – ەرەكشە. ەربٸر بٶلشەك, ەربٸر دەتال ٶز رٶلٸن اتقارادى.

دەتەكتيۆ وقىرماندى ويلانۋعا, بايىپپەن تالداۋعا, ەدٸلدٸك ٸزدەۋگە ٷيرەتەدٸ. سول سەبەپتٸ بۇل جانر تەك كٶڭٸل كٶتەرۋ ەمەس, تەربيەلٸك ماعىناسى بار ەدەبي باعىت رەتٸندە باعالانادى. دەل وسى قاسيەتتەرٸ ٷشٸن دە اگاتا كريستي مەن كەمەل توقاەۆ شىعارمالارى عاسىرلار بويى ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپاي كەلەدٸ.

اگاتا كريستي – مەڭگٸ جۇمباقتىڭ يەسٸ

اگاتا كريستي – دەتەكتيۆ جانرىنىڭ سيمۆولى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ تارالىمى ەلەم بويىنشا بيبلييا مەن شەكسپيردەن كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ ورىندا. جازۋشىنىڭ قىرىقتان استام رومانى, جٷزدەگەن ەڭگٸمەسٸ, درامالارى بار. ەلەم وقىرمانى ونى پۋارو مەن ميسس مارپلدىڭ اۆتورى رەتٸندە تانيدى.

كريستيدٸڭ تۋىندىلارىنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – پسيحولوگييالىق تەرەڭدٸك پەن لوگيكالىق دەلدٸك. ول قىلمىستى تەك وقيعا رەتٸندە ەمەس, ادام تابيعاتىنىڭ كٶلەڭكەلٸ جاعىن اشۋدىڭ قۇرالى رەتٸندە سۋرەتتەيدٸ. ەر كەيٸپكەردٸڭ ەرەكەتٸندە ٶمٸرلٸك سەبەپ بار: قىزعانىش, كەك, بيلٸككە ۇمتىلۋ نەمەسە ماحاببات.

مىسالى, «ون كٸشكەنتاي نەگر» رومانىندا (قازٸرگٸ اتاۋى — «ال ون كەيٸن ەشكٸم قالمادى») جازۋشى ادام بويىنداعى قورقىنىش پەن كٸنە سەزٸمٸن شەبەر بەينەلەپ, وقىرماندى سوڭىنا دەيٸن ۇستاپ تۇرادى. ال «شىعىس ەكسپرەسٸندەگٸ كٸسٸ ٶلٸمٸ» شىعارماسىندا ەدٸلدٸك پەن زاڭ اراسىنداعى كٷردەلٸ مورالدىق سۇراقتار قوزعالادى.

اگاتا كريستي شىعارمالارىندا ەيەل ينتۋيتسيياسى مەن اناليتيكالىق ويدىڭ ٷيلەسٸمٸ ەرەكشە بايقالادى. ول قىلمىستى ەرلەردٸڭ كٷشٸمەن ەمەس, اقىل مەن سابىر ارقىلى اشۋدىڭ مٷمكٸن ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. سوندىقتان دا ونى «دەتەكتيۆ پاتشايىمى» دەپ اتاۋ ورىندى.

كەمەل توقاەۆ – قازاق دەتەكتيۆٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى

قازاق ەدەبيەتٸندە دەتەكتيۆ جانرى حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا دامي باستادى. وسى جولدىڭ باستاۋشىسى – كەمەل توقاەۆ. ول تەك جازۋشى ەمەس, مايدانگەر, جۋرناليست, قوعام قايراتكەرٸ بولعان تۇلعا. سوعىس جىلدارىنداعى تەجٸريبەسٸ مەن جۋرناليستٸك ٸزدەنٸسٸ ونىڭ شىعارمالارىنا ەرەكشە شىنايىلىق دارىتتى.

كەمەل توقاەۆتىڭ شىعارمالارى قازاق وقىرمانى ٷشٸن مٷلدە جاڭا باعىتتىڭ ەسٸگٸن اشتى. ونىڭ «سوڭعى سوققى», «تٷندە اتىلعان وق», «سارعاباندا بولعان وقيعا», «كٶشپەندٸلەردٸڭ ٸزٸمەن» سىندى تۋىندىلارى كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ تەرگەۋ, ٸز كەسۋ, ەدٸلەت پەن قىلمىستىڭ تارتىسىن سۋرەتتەيدٸ.

جازۋشىنىڭ شىعارمالارىندا ۇلتتىق بوياۋ ەرەكشە. ول وقيعالاردى قازاق قوعامىنىڭ شىندىعىمەن بايلانىستىرىپ, ميليتسييا مەن تەرگەۋشٸ وبرازدارىن ۇلتتىق سيپاتتا بەينەلەي الدى. مىسالى, ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸ تەك زاڭ قىزمەتكەرلەرٸ ەمەس – ولار ادام تاعدىرىنا الاڭدايتىن, ار-وجدان مەن ەدٸلدٸك ٷشٸن كٷرەسەتٸن تۇلعالار.

كەمەل توقاەۆ دەتەكتيۆ جانرىن قازاقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸمەن, دەستٷرٸمەن, تٸلدٸك مەدەنيەتٸمەن ۇشتاستىردى. بۇل – ونىڭ باستى جاڭالىعى ەدٸ. سوندىقتان دا ول قازاق ەدەبيەتٸندە ۇلتتىق دەتەكتيۆ مەكتەبٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى اتاندى.

اگاتا كريستي مەن كەمەل توقاەۆ – ەر دەۋٸردٸڭ, ەر مەدەنيەتتٸڭ ٶكٸلدەرٸ. بٸرٸ سوناۋ بريتان يمپەريياسىنىڭ وتارلىق كەزەڭٸندە ٶمٸر سٷرسە, ەكٸنشٸسٸ كەڭەس وداعى دەۋٸرٸندە جازدى. بٸراق ەكەۋٸن بٸرٸكتٸرەتٸن ورتاق قاسيەت – شىندىقتى ٸزدەۋ.

كريستيدٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ – اريستوكراتييالىق قوعامنىڭ مٷشەلەرٸ. ولار سالقىنقاندى, ەسەپشٸل, بٸراق ٸشتەي قاراما-قايشىلىققا تولى ادامدار. ال توقاەۆ كەيٸپكەرلەرٸ – كەڭەستٸك قوعامنىڭ ەڭبەك ادامدارى, ميليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ, اۋىل تۇرعىندارى. بٸراق ەكٸ جازۋشى دا ادام جانىنداعى جارىق پەن كٶلەڭكەنٸ اشۋعا ۇمتىلادى.

اگاتا كريستي لوگيكالىق تالداۋعا, پسيحولوگييالىق ينتريگاعا سٷيەنسە, كەمەل توقاەۆ شىنايى ٶمٸرگە, تەرگەۋ پروتسەسٸنٸڭ دەلدٸگٸنە مەن بەردٸ. كريستي ٷشٸن قىلمىس – فيلوسوفييالىق جۇمباق, ال توقاەۆ ٷشٸن – قوعامداعى ەدٸلەتسٸزدٸك پەن ادامگەرشٸلٸك سىناعى.

دەگەنمەن ەكٸ اۆتوردىڭ دا شىعارمالارى وقىرماندى ويلانۋعا, ەدٸلدٸككە سەنۋگە شاقىرادى. بۇل – دەتەكتيۆتٸڭ باستى ميسسيياسى.

اگاتا كريستيدٸڭ شىعارمالارى بٷگٸنگە دەيٸن وقىرماندى تاڭعالدىرىپ كەلەدٸ. ونىڭ تۋىندىلارى 100-دەن استام تٸلگە اۋدارىلعان, پەسالارى ەلەم تەاترلارىندا ساحنالانۋدا. 1952 جىلى قويىلعان «تىشقانقاقپان» پەساسى – تاريحتاعى ەڭ ۇزاق ۋاقىت ساحنالانىپ كەلە جاتقان سپەكتاكل.

جازۋشىنىڭ مۇراسى تەك ەدەبيەتپەن شەكتەلمەيدٸ. كريستي ارقىلى ەلەم دەتەكتيۆ جانرىن مەدەني قۇبىلىس رەتٸندە تانىدى. ول ەيەل جازۋشى رەتٸندە ەرلەر ٷستەمدٸك ەتكەن سالادا ٶز ورنىن ايقىنداپ, بٷكٸل ەلەمگە «اقىل مەن پاراسات – ەڭ كٷشتٸ قارۋ» ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.

قازٸرگٸ زامان – اقپارات پەن قىلمىس قاتار جٷرەتٸن كٷردەلٸ دەۋٸر. سول سەبەپتٸ دەتەكتيۆ جانرىنىڭ ماڭىزى ارتا تٷستٸ. قازاق وقىرمانى دا ينتەللەكتۋالدى ەدەبيەتكە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بٷگٸندە وتاندىق جازۋشىلار تەك كلاسسيكالىق تەرگەۋ ەمەس, كيبەرقىلمىس, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك, ەكولوگييالىق قىلمىس سيياقتى جاڭا تاقىرىپتاردى كٶتەرٸپ كەلەدٸ.

دەمەك, كەمەل توقاەۆ باستاعان سوقپاق – ەلٸ دە جالعاسىپ جاتقان جول. قازاق دەتەكتيۆٸ ەلەمدٸك دەڭگەيگە شىعۋى ٷشٸن اگاتا كريستيدٸڭ ينتەللەكتۋالدى تەسٸلٸ مەن توقاەۆتىڭ ۇلتتىق شىنايىلىعىن ۇشتاستىرۋ قاجەت.

اگاتا كريستي مەن كەمەل توقاەۆ – ەكٸ حالىقتىڭ رۋحاني ەلەمٸندەگٸ جارىق جۇلدىزدار. بٸرٸ – سوناۋ باتىستىڭ لوگيكالىق ويلاۋ مەكتەبٸنٸڭ ٶكٸلٸ, ەكٸنشٸسٸ – شىعىستىڭ ادامگەرشٸلٸك پەن ەدٸلدٸك فيلوسوفيياسىن جەتكٸزگەن قالامگەر. بٸراق ەكەۋٸن بٸرٸكتٸرەتٸن تەك قانا بٸر-اق نەرسە بار – ادام جانىنىڭ جۇمباعىن اشۋعا دەگەن ۇمتىلىس.

دەتەكتيۆ جانرى ارقىلى ولار قوعامداعى مورالدىق ٶلشەمدٸ, ار مەن ۇياتتىڭ, ەدٸلدٸك پەن زۇلىمدىقتىڭ شەكاراسىن كٶرسەتتٸ. كريستي مەن توقاەۆتىڭ شىعارمالارى بٸزگە تەك شىندىقتى ٷيرەتەدٸ: قىلمىستى اشۋ – ادامنىڭ ٸشكٸ ەلەمٸن تٷسٸنۋ ارقىلى عانا مٷمكٸن.

سوندىقتان دا بۇل ەكٸ قالامگەردٸڭ مۇراسى – تەك ەدەبيەت ەمەس, رۋحاني مەكتەپ. ولار بٸزگە ويلانۋدى, بايىپپەن شەشٸم قابىلداۋدى, ەدٸلدٸككە سەنۋدٸ ٷيرەتتٸ. ۋاقىت ٶتسە دە, ولاردىڭ كەيٸپكەرلەرٸ مەن يدەيالارى مەڭگٸ جاساي بەرەدٸ. سەبەبٸ دەتەكتيۆ ەلەمٸندە ەڭ باستى جۇمباق – ادامنىڭ ٶزٸ.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ