Sońǵy eki-úsh jylda aldymnan kóp shyqqan, barlyq toǵysharlyqtar siiaqty jolymdy kesken, júregimdi qaraitqan bir is boldy. Men qazir ony rýshyldyq deimin be, jershildik deimin be, bilmeimin. Áiteýir, biletinim — onyń bir bólim adamdardyń arasynda shynymen ómir súrip jatqany. Keibir qandastarymyzǵa jái tirliktiń, qalalardan úi satyp alýdyń ózi muń bolǵan mynadai kezeńde, oǵan bas aýyrtyp júrgen qazekemniń qajyryna tań qalmaýǵa da bolmaidy. Bir shal: «Ne shyqsa da, oqyǵandardan shyǵady» depti. Onysy ras, biraq sál túzetip alý kerek: shyn ilim oqyǵandardan emes, bireýler jaǵynan, tobyrlyq sana qalyptastyrǵan ortada oqylǵandardan shyǵady.
Basynda nieti durys, tilegi týra balalar kóp-kórim kele jatqanda, joldan máihanalarǵa aparyp tegin araq ishkizetin, tegin bóstiretin, qazaqtyń qas igisine qimaityn madaq-maqtaýdy aiamaityn, kerek bolsa ózine óleń arnap ta jiberetin bir aǵalary kezigedi. Tamyry tereńde jatqan syrqat ideialarmen ýlandyra bastaidy álgi balany. Bir kúni sol balańyz – qońyrqalta stýdent janyndaǵy bar tiyn-tebenge araq, tamaq alyp, álgi aǵasynan sondai ziiandy keńesti aqshaǵa tyńdap otyrsa, men tań qalmaimyn. Osy aǵashyl-rýshyl «balalar» aqyr túbinde tym erte juqtyryp alǵan rýhani tońmoiyndyq pen bólektenýdiń kesirinen bir-bir «qara tasqa» ainalady, ol tastan ózi shyǵa almaidy, basqalar da kire almaidy. Jibi bos, áli kóp eshteńeni kórip úlgirmegen jetkinshek ini, solardy kórip júrip, ol da «qara tasqa» ainalady. Endi ózine kerekti dos-jarandy ózindei «qap-qara tastardan» (ókinishtisi — olar ózderin aqpyz dep oilaidy) izdeidi. Basqa bir aimaqtyń shegin attaǵanda da, kóz aldynda álgi «qara tastar» turady kóldeneńdep. Jat aimaqtaǵy basqa rýdaǵy qandas qaýymdy kórgende, eń aldymen, sana túkpirinde ózi kórgen nemese bireýden estigen (kóbineki, estigeni — o, saitannyń qudireti!) qarǵybaýly itterdiń(inimizdiń búkil rýlastaryn aidalada kezikse, tiridei úptegeli júrgen — mys) ittigi turady. «Adamzattyń bárin súi, baýyrym dep» degen Abai dál osy ýaqytta kerekten shyǵyp, múlde jat álemge ainalady. Adamzat turypty, qandas qazaqtyq Qan da jantásilim etetin bolsa kerek. Abai men Qannyń sanadaǵy jurtynda jalpiyp, sazyraiyp, tútigip, ábden bylshiǵan álgi QAP-QARA tas aǵalary otyrady. Ózin soǵan qaryzdardai sezingen inige óz rýynan shyqqannyń bári daryn kórinip, sol ǵalamat «daryndarynyń» úndestigimen dereý birigip, bir ittikke belsene kirisip ketedi. Jańa tanyspen ekeýara, úsheý, beseý… ara áńgimedegi alǵashqy taqyryptyń biri qazaqtyń pálenbai degen rýynan shyqqan Túgenbaidan shekken japasy bolmaq. Al, álgi «qara tasymyz» osynshama japanyń ishinde musylmandyq sabyrlylyǵyn saqtap, qazaǵym ǵoi dep bárine kónipti, úndemepti deidi. Endi sabyrly musylman, qandas «qara tasymyz» sol sabyrly qalpynda qala berse jaqsy edi. Óitpeidi. Bolashaq «qara tastarǵa» ejiktep, onyń kókireginen de bir kektiń otyn qozdatyp, byqsytyp otyrǵany.
Talasbek aǵa Ásemqulov pen jary Zira erterekte jazǵan bir maqalasynda qazaqta rýshyldyq joq, áýletshildik bar ekenin aitatuǵyn. Men kelispegem, biraq qazir kelisem. Rýshyldyq joq, sony jeleý etken tobyrlyq múdde bar. Birigip jumys jasaý — talanttar(nemese genniiler) ǵana jeke izdenis ústinde týdyratyn qas ónerdiń tabiǵatyna jat. Birliktiń bolǵany, árine, jaqsy. Biraq «malǵa» — ataqqa, dúnieqońyzdyqqa, shyn tulǵany, degdardy qyspaqqa alatyn rýhani únsizdikke, elemeýge birliktiń keregi joq edi ǵoi. «Birigý» degen — biraz adamdardyń jáne bir top adamnan bólektenýi. Ainalyp kelgende, bóliný — bórige jem bolý. Sonda bizdiń aǵaiyndar kóńil bólse kerek eken, bul birligiń nege birlik? Jas balada áýelde jalpy qazaqty súigish sezim bolady. Bul kópshil júrek keiin kirleidi, ózderi ómirinde bir ret ońbaǵan, ónerde joly bolmaǵan (ónerge árkim talasady — Táńiriniń adamǵa berer nurly sipaty ónerge kim qol sozbasyn) aǵalary osyndai ortaq ishki zapyrannyń jeteginde kóp kúiki tirlikke barsa kerek. Kúlli ultynyń qamyn oilaityn azamattyq túisigi tómendep, «rý» deitin tar uǵymnyń sheńberinde qalyp qoiady. Ózin-ózi qamaǵan «qara tastan» qaityp shyǵa almai qalady. Jalpy, bundai tobyrlyq birigýge (Birlikke emes!) bir rýdan bolýdyń qajeti shamaly, jabaiy, qorash, qorqaý odaqshyldyqqa bir óńirdiki bolý da jetip artylady. Basqa da kez kelgen bir ilgishekti taýyp, birigýdy júzege asyra berýge bolady. Birliktiń joly aýyr bolǵanymen, mysyq tileý qaýymnyń keremet iisshildigi olardyń basyn bir jemtiktiń ústinde áp-sátte túiistirýge jaraidy. Bul oraida rýyń ne, ulttan da shyǵyp, adamzatty oilap ketken áýlie Abaidyń tirligi olarǵa múldem túsiniksiz. Sizderge málim, áý basta jas bala adamdy alalamai jaqsylyq oilaidy. Bireýge jany ashysa, onyń naiman ne arǵyn bolǵandyǵyn emes, ózi siiaqty adam ekendigin bilgendigi úshin ǵana. Al, bizdiń eresekter álemindegi túrli bólinýshilikter bizdegi eldiktiń tómendigi men qasietsizdikten basqa eshteńe emes.
Aǵalar áýleti qalyptastyrǵan bul tobyrlyq bylyqtyń eń bir kórnekti mysaly. Kóshbendi qazaqtyń jalmańdaǵan jemit jaýǵa qarsy qaitpas kúreskerlik rýhyn sońǵy ret áigilep ótken, at ústinen túspegen, qajet kezinde túrli odaqtar taýyp, halyqaralyq múmkindikterdi de paidalanbaq niette óte sheshimtal hareketterge barǵan, bostan halqymyzdyń óz erkimen noqtaǵa bas suqpas bóri minezin bir kórsetip, qashan jany úzilgenshe basyn imei ketken batyrdy, KEIBIR AǴAIYNDARDYŃ kóńili úshin, Ulttyq Táýelsizdik pen Namystyń jolynda eki birdei imperiianyń sailaýytty jasaǵyna qarsy oilanbai oq atqan kózsiz erligin tómendetip, rý men óńirdiń joqshysy retinde ǵana kórsetý kerek eken. Bul áńgimeni ashyq aitpasaq ta, esti oqyrman ózi-aq túsiner. Ashyq aitar edik, palenbai myń jyldyq(ózderi sói deidi) tyńshylyq, halyqty rýhani quldyqta ustaý mádenieti bar «aǵa halyqtardyń» óz ishimizdegi jandaishaptarynyń kóńline keledi. Basty másele, bizdiń qaýymda tarihi aǵattyqqa oilanbai baratyn ádiletsiz talas-tartystyń joǵary deńgeide óristeýge ábden múmkindigi barlyǵynda. Osyndai kiriptarlyq, quldyq jaǵdaidyń jaryqqa shyǵýyna muryndyq bolǵan tarihi negizder men nadandyqtyń neden tamyr alatynyn óte intellektýaldyq turǵyda taldap bergen Muhtar Maǵaýin men Talasbek Ásemqulovtyń, basqa da úlkendi-kishili aǵalarymyzdyń aldynda qaryzdarmyz jáne otyzǵa kelgeninshe, Abaidyń «qairan jurtynyń» bolashaǵy úshin qam jegen uly adamdyq bolmysyn tolyq tanymaǵan, Qudai men adam balasynyń arasyndaǵy qashyqtyqty barynsha qysqartpaq bolǵan úlken kisilik kelbetin jete túsinbegen bizdiń jigitter, kúlli jurtymyzǵa belgili arýaqtar men aqsaqaldarymyzdyń atyna kúie jaǵylǵanda, myńq etpei otyrǵan qorqynyshty únsizdikteri úshin jaýap berýleri kerek. Óitkeni, osy qaiyrsyz «sabyrlary» óte haýypty rýhani daǵdarystarǵa, qasietsizdikterge sebep bolǵan bolýy múmkin.
Qazaqta «aǵa» óte kieli uǵym. Bizde «aǵa bolǵan erler kóp edi». «Aǵany» ondai kiege kótergen burynǵy qazaqtaǵy ýádege berik, eliniń eldigi jolynda basyn báigege tikken erlerdiń sáýleli joly. Bizge ashyǵyn aitý kerek, rýy úshin shetke qaǵylmaityn Abai, Ahmet, Mirjaqyptar, Júzge kirmeitinder: Shyńǵyshan, Abylai, Kenesarylar aǵa bolýy kerek. Solardyń asqaq muraty júrek túbinde bárinen biik turýy kerek. Rýshyldyq, jershildik, jańa aityp ótkenimizdei, jeke adamdardyń óz álsizdigin búrkemeleýden, nadandyqtan shyǵady. Der kezinde durys tárbie kórmegen, Abaidy baiyptamaǵan, rýhani tulǵalardyń ómirinen habary joq adamdar qansha qabiletti, aqkóńil bolsa da, jeme-jemde tobyrlyq túisikten asa almai, óz rýlasyn, jerlesin, múddelesin aǵa kórip kótedi. Sol aǵalarynan áldeqaida bilimdi, daryndy basqa jandy kóre tura kórmeske salynady nemese óz rýyndaǵy sondai adamdy odan «uly» etip kórsetýge tyrashtanady. Bul jantalas kimge kerek? Seniń «anaýyń» onyń «mynaýynan» artyq bolǵanynan ne uttyń? Qazaqtyń eldiginiń aldynda osynyń bári nege turýshy edi? Búkil halyqtyń uranyna ainalýǵa tiisti batyrdy, óz rýyńnan shyqpaǵany úshin, imperiialardan qalǵan quldyq qorqynyshyńnyń qurbanyna ainaldyryp jibergende, sol babańnyń shahid bolǵan rýhynyń aldynda ózińniń qanshalyq qorash ekenińdi ańdadyń ba? El úshin ómir súrgen erlerdiń, degdarlardyń atyn Qudai qorǵaitynyn bilmediń be?
Sol úshin, kókireginde sáýlesi bar aǵaiyn áýelgi kisilik bolmysyna baǵynyp, qandai bir máseleni(problemany) ulttyq turǵydan oilaýǵa daǵdylanýy, rýlyq, jerlik sheńberde qalyp qoimaýy, ózi de mandymaǵan, sizdi de mandytpas, dál qazir osy sózderdi oqi tursa da, halqymyzdyń búkil mańdaiyna bitken uldaryn óz aǵasyndai kóretin bizderden – qazaqtyń ulan-haiyr múmkindiginen kúmándanatyn aǵalardyń teris yqpalyn ádetten shyǵarýy tiis. Bizdiń jigitter ortaq ittiktiń jolynda bas qosyp tiri júrgenshe, adamgershilik birliktiń jolynda jeke jortyp júrip ólse, qazaq aty Qudaidyń aldynda óz bedelinde qalar edi…
Tizimbek Anashuly,
Ult portaly
