سوڭعى ەكٸ-ٷش جىلدا الدىمنان كٶپ شىققان, بارلىق توعىشارلىقتار سيياقتى جولىمدى كەسكەن, جٷرەگٸمدٸ قارايتقان بٸر ٸس بولدى. مەن قازٸر ونى رۋشىلدىق دەيمٸن بە, جەرشٸلدٸك دەيمٸن بە, بٸلمەيمٸن. ەيتەۋٸر, بٸلەتٸنٸم — ونىڭ بٸر بٶلٸم ادامداردىڭ اراسىندا شىنىمەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانى. كەيبٸر قانداستارىمىزعا جەي تٸرلٸكتٸڭ, قالالاردان ٷي ساتىپ الۋدىڭ ٶزٸ مۇڭ بولعان مىناداي كەزەڭدە, وعان باس اۋىرتىپ جٷرگەن قازەكەمنٸڭ قاجىرىنا تاڭ قالماۋعا دا بولمايدى. بٸر شال: «نە شىقسا دا, وقىعانداردان شىعادى» دەپتٸ. ونىسى راس, بٸراق سەل تٷزەتٸپ الۋ كەرەك: شىن ٸلٸم وقىعانداردان ەمەس, بٸرەۋلەر جاعىنان, توبىرلىق سانا قالىپتاستىرعان ورتادا وقىلعانداردان شىعادى.
باسىندا نيەتٸ دۇرىس, تٸلەگٸ تۋرا بالالار كٶپ-كٶرٸم كەلە جاتقاندا, جولدان مەيحانالارعا اپارىپ تەگٸن اراق ٸشكٸزەتٸن, تەگٸن بٶستٸرەتٸن, قازاقتىڭ قاس يگٸسٸنە قيمايتىن ماداق-ماقتاۋدى ايامايتىن, كەرەك بولسا ٶزٸنە ٶلەڭ ارناپ تا جٸبەرەتٸن بٸر اعالارى كەزٸگەدٸ. تامىرى تەرەڭدە جاتقان سىرقات يدەيالارمەن ۋلاندىرا باستايدى ەلگٸ بالانى. بٸر كٷنٸ سول بالاڭىز – قوڭىرقالتا ستۋدەنت جانىنداعى بار تيىن-تەبەنگە اراق, تاماق الىپ, ەلگٸ اعاسىنان سونداي زيياندى كەڭەستٸ اقشاعا تىڭداپ وتىرسا, مەن تاڭ قالمايمىن. وسى اعاشىل-رۋشىل «بالالار» اقىر تٷبٸندە تىم ەرتە جۇقتىرىپ العان رۋحاني توڭمويىندىق پەن بٶلەكتەنۋدٸڭ كەسٸرٸنەن بٸر-بٸر «قارا تاسقا» اينالادى, ول تاستان ٶزٸ شىعا المايدى, باسقالار دا كٸرە المايدى. جٸبٸ بوس, ەلٸ كٶپ ەشتەڭەنٸ كٶرٸپ ٷلگٸرمەگەن جەتكٸنشەك ٸنٸ, سولاردى كٶرٸپ جٷرٸپ, ول دا «قارا تاسقا» اينالادى. ەندٸ ٶزٸنە كەرەكتٸ دوس-جاراندى ٶزٸندەي «قاپ-قارا تاستاردان» (ٶكٸنٸشتٸسٸ — ولار ٶزدەرٸن اقپىز دەپ ويلايدى) ٸزدەيدٸ. باسقا بٸر ايماقتىڭ شەگٸن اتتاعاندا دا, كٶز الدىندا ەلگٸ «قارا تاستار» تۇرادى كٶلدەنەڭدەپ. جات ايماقتاعى باسقا رۋداعى قانداس قاۋىمدى كٶرگەندە, ەڭ الدىمەن, سانا تٷكپٸرٸندە ٶزٸ كٶرگەن نەمەسە بٸرەۋدەن ەستٸگەن (كٶبٸنەكي, ەستٸگەنٸ — و, سايتاننىڭ قۇدٸرەتٸ!) قارعىباۋلى يتتەردٸڭ(ٸنٸمٸزدٸڭ بٷكٸل رۋلاستارىن ايدالادا كەزٸكسە, تٸرٸدەي ٷپتەگەلٸ جٷرگەن — مىس) يتتٸگٸ تۇرادى. «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي, باۋىرىم دەپ» دەگەن اباي دەل وسى ۋاقىتتا كەرەكتەن شىعىپ, مٷلدە جات ەلەمگە اينالادى. ادامزات تۇرىپتى, قانداس قازاقتىق قان دا جانتەسٸلٸم ەتەتٸن بولسا كەرەك. اباي مەن قاننىڭ ساناداعى جۇرتىندا جالپيىپ, سازىرايىپ, تٷتٸگٸپ, ەبدەن بىلشيعان ەلگٸ قاپ-قارا تاس اعالارى وتىرادى. ٶزٸن سوعان قارىزدارداي سەزٸنگەن ٸنٸگە ٶز رۋىنان شىققاننىڭ بەرٸ دارىن كٶرٸنٸپ, سول عالامات «دارىندارىنىڭ» ٷندەستٸگٸمەن دەرەۋ بٸرٸگٸپ, بٸر يتتٸككە بەلسەنە كٸرٸسٸپ كەتەدٸ. جاڭا تانىسپەن ەكەۋارا, ٷشەۋ, بەسەۋ… ارا ەڭگٸمەدەگٸ العاشقى تاقىرىپتىڭ بٸرٸ قازاقتىڭ پەلەنباي دەگەن رۋىنان شىققان تٷگەنبايدان شەككەن جاپاسى بولماق. ال, ەلگٸ «قارا تاسىمىز» وسىنشاما جاپانىڭ ٸشٸندە مۇسىلماندىق سابىرلىلىعىن ساقتاپ, قازاعىم عوي دەپ بەرٸنە كٶنٸپتٸ, ٷندەمەپتٸ دەيدٸ. ەندٸ سابىرلى مۇسىلمان, قانداس «قارا تاسىمىز» سول سابىرلى قالپىندا قالا بەرسە جاقسى ەدٸ. ٶيتپەيدٸ. بولاشاق «قارا تاستارعا» ەجٸكتەپ, ونىڭ كٶكٸرەگٸنەن دە بٸر كەكتٸڭ وتىن قوزداتىپ, بىقسىتىپ وتىرعانى.
تالاسبەك اعا ەسەمقۇلوۆ پەن جارى زيرا ەرتەرەكتە جازعان بٸر ماقالاسىندا قازاقتا رۋشىلدىق جوق, ەۋلەتشٸلدٸك بار ەكەنٸن ايتاتۇعىن. مەن كەلٸسپەگەم, بٸراق قازٸر كەلٸسەم. رۋشىلدىق جوق, سونى جەلەۋ ەتكەن توبىرلىق مٷددە بار. بٸرٸگٸپ جۇمىس جاساۋ — تالانتتار(نەمەسە گەننييلەر) عانا جەكە ٸزدەنٸس ٷستٸندە تۋدىراتىن قاس ٶنەردٸڭ تابيعاتىنا جات. بٸرلٸكتٸڭ بولعانى, ەرينە, جاقسى. بٸراق «مالعا» — اتاققا, دٷنيەقوڭىزدىققا, شىن تۇلعانى, دەگداردى قىسپاققا الاتىن رۋحاني ٷنسٸزدٸككە, ەلەمەۋگە بٸرلٸكتٸڭ كەرەگٸ جوق ەدٸ عوي. «بٸرٸگۋ» دەگەن — بٸراز ادامداردىڭ جەنە بٸر توپ ادامنان بٶلەكتەنۋٸ. اينالىپ كەلگەندە, بٶلٸنۋ — بٶرٸگە جەم بولۋ. سوندا بٸزدٸڭ اعايىندار كٶڭٸل بٶلسە كەرەك ەكەن, بۇل بٸرلٸگٸڭ نەگە بٸرلٸك? جاس بالادا ەۋەلدە جالپى قازاقتى سٷيگٸش سەزٸم بولادى. بۇل كٶپشٸل جٷرەك كەيٸن كٸرلەيدٸ, ٶزدەرٸ ٶمٸرٸندە بٸر رەت وڭباعان, ٶنەردە جولى بولماعان (ٶنەرگە ەركٸم تالاسادى — تەڭٸرٸنٸڭ ادامعا بەرەر نۇرلى سيپاتى ٶنەرگە كٸم قول سوزباسىن) اعالارى وسىنداي ورتاق ٸشكٸ زاپىراننىڭ جەتەگٸندە كٶپ كٷيكٸ تٸرلٸككە بارسا كەرەك. كٷللٸ ۇلتىنىڭ قامىن ويلايتىن ازاماتتىق تٷيسٸگٸ تٶمەندەپ, «رۋ» دەيتٸن تار ۇعىمنىڭ شەڭبەرٸندە قالىپ قويادى. ٶزٸن-ٶزٸ قاماعان «قارا تاستان» قايتىپ شىعا الماي قالادى. جالپى, بۇنداي توبىرلىق بٸرٸگۋگە (بٸرلٸككە ەمەس!) بٸر رۋدان بولۋدىڭ قاجەتٸ شامالى, جابايى, قوراش, قورقاۋ وداقشىلدىققا بٸر ٶڭٸردٸكٸ بولۋ دا جەتٸپ ارتىلادى. باسقا دا كەز كەلگەن بٸر ٸلگٸشەكتٸ تاۋىپ, بٸرٸگۋدى جٷزەگە اسىرا بەرۋگە بولادى. بٸرلٸكتٸڭ جولى اۋىر بولعانىمەن, مىسىق تٸلەۋ قاۋىمنىڭ كەرەمەت يٸسشٸلدٸگٸ ولاردىڭ باسىن بٸر جەمتٸكتٸڭ ٷستٸندە ەپ-سەتتە تٷيٸستٸرۋگە جارايدى. بۇل ورايدا رۋىڭ نە, ۇلتتان دا شىعىپ, ادامزاتتى ويلاپ كەتكەن ەۋليە ابايدىڭ تٸرلٸگٸ ولارعا مٷلدەم تٷسٸنٸكسٸز. سٸزدەرگە مەلٸم, ەۋ باستا جاس بالا ادامدى الالاماي جاقسىلىق ويلايدى. بٸرەۋگە جانى اشىسا, ونىڭ نايمان نە ارعىن بولعاندىعىن ەمەس, ٶزٸ سيياقتى ادام ەكەندٸگٸن بٸلگەندٸگٸ ٷشٸن عانا. ال, بٸزدٸڭ ەرەسەكتەر ەلەمٸندەگٸ تٷرلٸ بٶلٸنۋشٸلٸكتەر بٸزدەگٸ ەلدٸكتٸڭ تٶمەندٸگٸ مەن قاسيەتسٸزدٸكتەن باسقا ەشتەڭە ەمەس.
اعالار ەۋلەتٸ قالىپتاستىرعان بۇل توبىرلىق بىلىقتىڭ ەڭ بٸر كٶرنەكتٸ مىسالى. كٶشبەندٸ قازاقتىڭ جالماڭداعان جەمٸت جاۋعا قارسى قايتپاس كٷرەسكەرلٸك رۋحىن سوڭعى رەت ەيگٸلەپ ٶتكەن, ات ٷستٸنەن تٷسپەگەن, قاجەت كەزٸندە تٷرلٸ وداقتار تاۋىپ, حالىقارالىق مٷمكٸندٸكتەردٸ دە پايدالانباق نيەتتە ٶتە شەشٸمتال حارەكەتتەرگە بارعان, بوستان حالقىمىزدىڭ ٶز ەركٸمەن نوقتاعا باس سۇقپاس بٶرٸ مٸنەزٸن بٸر كٶرسەتٸپ, قاشان جانى ٷزٸلگەنشە باسىن يمەي كەتكەن باتىردى, كەيبٸر اعايىنداردىڭ كٶڭٸلٸ ٷشٸن, ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸك پەن نامىستىڭ جولىندا ەكٸ بٸردەي يمپەرييانىڭ سايلاۋىتتى جاساعىنا قارسى ويلانباي وق اتقان كٶزسٸز ەرلٸگٸن تٶمەندەتٸپ, رۋ مەن ٶڭٸردٸڭ جوقشىسى رەتٸندە عانا كٶرسەتۋ كەرەك ەكەن. بۇل ەڭگٸمەنٸ اشىق ايتپاساق تا, ەستٸ وقىرمان ٶزٸ-اق تٷسٸنەر. اشىق ايتار ەدٸك, پالەنباي مىڭ جىلدىق(ٶزدەرٸ سٶي دەيدٸ) تىڭشىلىق, حالىقتى رۋحاني قۇلدىقتا ۇستاۋ مەدەنيەتٸ بار «اعا حالىقتاردىڭ» ٶز ٸشٸمٸزدەگٸ جاندايشاپتارىنىڭ كٶڭلٸنە كەلەدٸ. باستى مەسەلە, بٸزدٸڭ قاۋىمدا تاريحي اعاتتىققا ويلانباي باراتىن ەدٸلەتسٸز تالاس-تارتىستىڭ جوعارى دەڭگەيدە ٶرٸستەۋگە ەبدەن مٷمكٸندٸگٸ بارلىعىندا. وسىنداي كٸرٸپتارلىق, قۇلدىق جاعدايدىڭ جارىققا شىعۋىنا مۇرىندىق بولعان تاريحي نەگٸزدەر مەن ناداندىقتىڭ نەدەن تامىر الاتىنىن ٶتە ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا تالداپ بەرگەن مۇحتار ماعاۋين مەن تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ, باسقا دا ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ اعالارىمىزدىڭ الدىندا قارىزدارمىز جەنە وتىزعا كەلگەنٸنشە, ابايدىڭ «قايران جۇرتىنىڭ» بولاشاعى ٷشٸن قام جەگەن ۇلى ادامدىق بولمىسىن تولىق تانىماعان, قۇداي مەن ادام بالاسىنىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى بارىنشا قىسقارتپاق بولعان ٷلكەن كٸسٸلٸك كەلبەتٸن جەتە تٷسٸنبەگەن بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر, كٷللٸ جۇرتىمىزعا بەلگٸلٸ ارۋاقتار مەن اقساقالدارىمىزدىڭ اتىنا كٷيە جاعىلعاندا, مىڭق ەتپەي وتىرعان قورقىنىشتى ٷنسٸزدٸكتەرٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرۋلەرٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ, وسى قايىرسىز «سابىرلارى» ٶتە حاۋىپتى رۋحاني داعدارىستارعا, قاسيەتسٸزدٸكتەرگە سەبەپ بولعان بولۋى مٷمكٸن.
قازاقتا «اعا» ٶتە كيەلٸ ۇعىم. بٸزدە «اعا بولعان ەرلەر كٶپ ەدٸ». «اعانى» ونداي كيەگە كٶتەرگەن بۇرىنعى قازاقتاعى ۋەدەگە بەرٸك, ەلٸنٸڭ ەلدٸگٸ جولىندا باسىن بەيگەگە تٸككەن ەرلەردٸڭ سەۋلەلٸ جولى. بٸزگە اشىعىن ايتۋ كەرەك, رۋى ٷشٸن شەتكە قاعىلمايتىن اباي, احمەت, مٸرجاقىپتار, جٷزگە كٸرمەيتٸندەر: شىڭعىسحان, ابىلاي, كەنەسارىلار اعا بولۋى كەرەك. سولاردىڭ اسقاق مۇراتى جٷرەك تٷبٸندە بەرٸنەن بيٸك تۇرۋى كەرەك. رۋشىلدىق, جەرشٸلدٸك, جاڭا ايتىپ ٶتكەنٸمٸزدەي, جەكە ادامداردىڭ ٶز ەلسٸزدٸگٸن بٷركەمەلەۋدەن, ناداندىقتان شىعادى. دەر كەزٸندە دۇرىس تەربيە كٶرمەگەن, ابايدى بايىپتاماعان, رۋحاني تۇلعالاردىڭ ٶمٸرٸنەن حابارى جوق ادامدار قانشا قابٸلەتتٸ, اقكٶڭٸل بولسا دا, جەمە-جەمدە توبىرلىق تٷيسٸكتەن اسا الماي, ٶز رۋلاسىن, جەرلەسٸن, مٷددەلەسٸن اعا كٶرٸپ كٶتەدٸ. سول اعالارىنان ەلدەقايدا بٸلٸمدٸ, دارىندى باسقا جاندى كٶرە تۇرا كٶرمەسكە سالىنادى نەمەسە ٶز رۋىنداعى سونداي ادامدى ودان «ۇلى» ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىراشتانادى. بۇل جانتالاس كٸمگە كەرەك? سەنٸڭ «اناۋىڭ» ونىڭ «مىناۋىنان» ارتىق بولعانىنان نە ۇتتىڭ? قازاقتىڭ ەلدٸگٸنٸڭ الدىندا وسىنىڭ بەرٸ نەگە تۇرۋشى ەدٸ? بٷكٸل حالىقتىڭ ۇرانىنا اينالۋعا تيٸستٸ باتىردى, ٶز رۋىڭنان شىقپاعانى ٷشٸن, يمپەرييالاردان قالعان قۇلدىق قورقىنىشىڭنىڭ قۇربانىنا اينالدىرىپ جٸبەرگەندە, سول باباڭنىڭ شاھيد بولعان رۋحىنىڭ الدىندا ٶزٸڭنٸڭ قانشالىق قوراش ەكەنٸڭدٸ اڭدادىڭ با? ەل ٷشٸن ٶمٸر سٷرگەن ەرلەردٸڭ, دەگدارلاردىڭ اتىن قۇداي قورعايتىنىن بٸلمەدٸڭ بە?
سول ٷشٸن, كٶكٸرەگٸندە سەۋلەسٸ بار اعايىن ەۋەلگٸ كٸسٸلٸك بولمىسىنا باعىنىپ, قانداي بٸر مەسەلەنٸ(پروبلەمانى) ۇلتتىق تۇرعىدان ويلاۋعا داعدىلانۋى, رۋلىق, جەرلٸك شەڭبەردە قالىپ قويماۋى, ٶزٸ دە ماندىماعان, سٸزدٸ دە ماندىتپاس, دەل قازٸر وسى سٶزدەردٸ وقي تۇرسا دا, حالقىمىزدىڭ بٷكٸل ماڭدايىنا بٸتكەن ۇلدارىن ٶز اعاسىنداي كٶرەتٸن بٸزدەردەن – قازاقتىڭ ۇلان-حايىر مٷمكٸندٸگٸنەن كٷمەنداناتىن اعالاردىڭ تەرٸس ىقپالىن ەدەتتەن شىعارۋى تيٸس. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر ورتاق يتتٸكتٸڭ جولىندا باس قوسىپ تٸرٸ جٷرگەنشە, ادامگەرشٸلٸك بٸرلٸكتٸڭ جولىندا جەكە جورتىپ جٷرٸپ ٶلسە, قازاق اتى قۇدايدىڭ الدىندا ٶز بەدەلٸندە قالار ەدٸ…
تٸزٸمبەك اناشۇلى,
ۇلت پورتالى
