Órkeniet – zattyq damý. Tehnika, qurylys, eginshilik degen siiaqty. Kózge kórinetin qubylys nárse. Órkeniet adamzattyń damýy, qozǵalysy. Ol toqtap turmaidy. Ol toqtaýy úshin qozǵalys toqtaýy kerek. Al, qozǵalys toqtamaidy. Qozǵalys ólse bári óledi. Qozǵalystyń zor bir túri – jan (rýh). Jan deneni jumsaidy. Dene sol jannyń jumsaýymen órkeniet jasaidy. Biz órkenietten bólektene almaimyz. Órkeniettiń ishindemiz. Qazir órkeniet órship tur. Órkenietpen til tabysqan qoǵam, qoǵam qalpyn saqtaidy. Til tabysa almaǵan qoǵam taraidy. Amerika – álemdik órkeniet jiyntyǵy. Qazirgi álemniń kórinisi. HHI ǵasyrdyń. Órkeniet tek zattyq nárse. Rýhani nárse emes. Rýhani nárse ol bizdiń ishimizde. Ishki rýhani dúnie men syrtqy zattyq órkeniet til tabysqanda ǵana shyn naǵyz órkeniet ornaidy. Órkeniet ol qoǵam. Otan. Memleket. Osy sózderdiń sinonimi tárizdes. Óitkeni, qazir ǵylymnyń, bilimniń qadiri qatty artyp turǵan ǵasyr. Órkeniet týraly kóp aitylyp jatqany sodan. HH ǵasyr ásirese bilimniń patshalyq qurǵan ǵasyry boldy. Biraq ol bilim óz betimen ketse oiran salady. Ony adastyrmai jolǵa salyp otyratyn ol – iman. Qudaiǵa sený. Biz Qudaiǵa senýimiz kerek. Órkeniet bizge qul qyzmetshi bolý kerek.
Qazir arab órkenieti úlken bir álem. Arab, Amerika órkenietterin salystyryp qaraý kerek bizge. Bir jaqty ketýge bolmaidy. Bilim imannyń qyzmetshisi bolý kerek. Bilim nápsiniń qyzmetshisi bolsa onda órkeniet buzylady. Óz qalpynan, qoǵam óz ósinen únemi aýytqýda bolady. Al, bizge keregi onyń aýytqymai, dirildemei tynyshtyq qalpyn saqtaǵany. Qoǵam shaiqalmaýy úshin eki tepe-teńdik, bilim-iman óz ornynda bolýy kerek. Qudaiǵa sený – qoǵamdaǵy basty faktor. Qudaiǵa senbegen qoǵamnyń bolashaǵy bolmaidy. Jerde túrli órkenietter bar. Tek Amerika emes, tek arab emes. Mysaly qytai – óz aldyna bir órkeniettik bólshek. Japoniiada. Eýropa ol da bir óz aldyna qujynaǵan órkeniet ileýi. Iran órkenieti de bar. Irandyq órkeniet erejesi bar. Osylardyń bárin biriktiretin bir faktor ol – bilim órkenieti, zatshyldyq. Al, rýhani turǵydan bir emes. Iman dárejesi qandai? Qytaida bul jaǵynan buddashyldyq, konfýtsishildik, daoshyldyq túsiniktermen eýropadan qalyp qoiady. Eýropada hristiandyq tanym túsinik juqanaǵy qalǵan. Amerika kezinde protestanttyq din ushqynymen el bolǵan edi, búginde ol dini qubylýdyń ordasyna ainalyp, taza jalań tehnikalyq órkenietpen, zatshyldyqpen qalǵan qoǵam bolyp otyr. Búginde amerikanyń dini – liberalizm. Liberalshyl qoǵamda erkindik bolýy múmkin, biraq rýhani-zattyq tepe-teńdik ornaýy ekitalai. Tepe-teńdik zańynyń mehanizmi ol – órkeniet hám iman túzimi. Qustyń eki qanaty sekildi. Qorjynnyń eki basy sekildi. Biri bolmasa biri aýady. Bizge osy teńniń eki jaǵynda teń ustaý kerek. Osy eki teńdi ustaýǵa qazir musylman memleketter umtylyp otyr. Mysaly – Iran. Onyń órkeniettik erejesi: iman-órkeniet. Sol siiaqty Saýd arabiiasy – eýropa úshin jabyq qoǵam, biz úshin olai emes. Katar memleketi de qor, kedeishilikte, rýhani quldyraýda ómir súrip jatpaǵanǵa qusaidy. Sol siiaqty Kýveitte. Sol siiaqty Emirattar da, sol siiaqty Iordaniia da. Olar munaidy dinmen bailanystyra bildi. Gaz da, munai da imanmen ólshense ǵana elge shyn, durys qyzmet etedi.
Ol tek kýbmetr, baralelmen ólshense onda elge tolyq qyzmet ete almaidy. Tek órkenietke qyzmet teýi múmkin. Al, órkeniet degen ol tolyq el degen uǵym emes. El degen uǵymǵa eń jaqyndaýdyń tásili ol: Iman-Órkeniet. Basqasha jaqyndaý múmkin emes. Basqasha jol, ereje, tártip joq. Osy kúnge deiin álemdik arenada qarastyrylyp kele jatqan eki damý modeli – sotsializm, kapitalizm shyn máninde álemdik damý jolyn anyqtap bere almady. Sotsializm jeke menshikti joidy. Sóitip, ádiletsizdikke bardy. Ádiletsizdik arqyly ádiletti qoǵam ornatpaqshy boldy. Kapitalizm kerisinshe jeke menshiktiń shashbaýyn kóterdi. Sotsializm rýhani dúnieni bir partiialyq, ateiistik qysymda syǵymdap ustasa, kapitalizm Qudaidy joqqa shyǵarǵan joq, biraq, rýhty, jandy tejeýsiz tolyq óz erkine jiberdi. Bul jolda Qudai jolynan shyǵýǵa ákeldi. Osy eki jolda qazir tyǵyryqqa tirelip otyr. Qazir osy eki joldyń ortasynda bir jol tabý kerek bop tur. Ol jol izdestirilýde. Osy oraida qazirgi tańda dúnie júzinde Islam jaily áńgimeniń órship turýy da tegin emes. Qazir sol úshinshi eń bir durys jol tabylsa, álde de sol Islam qundylyqtaryna tabylady. Óitkeni, Islam – ortasha jol. Islam adamzatty shekten shyǵýǵa shaqyrmaidy, kerisinshe ár nárseniń shek-mólsherin durys ustanýdy úiretedi. El bolyp bizge endi es jiiatyn ýaqyt jetti. Kim ekenimizdi eske myqtap túsiretin zaman keldi. Bizge jai órkenietti memleket qurýǵa bolmaidy. Imanmen bezendirilgen órkenietti memleket qurý kerek. Iman, órkeniet ara-qatynasyn adamzattyń oi alyby Lev Tolstoi osydan júz jyl buryn saralap bergen eken. Ol: «Ýstroistvo vneshnih form obshestvennoi jizni bez vnýtrennogo sovershenstvovaniia – eto vse ravno, chto perekladyvat bez izvestki, no na novyi maner razvalivaiýsheesia zdanie iz neotesannyh kamnei. Kak ni kladi, vse ne býdet zashisheno ot nepogody i býdet razvalivatsia» degen bolatyn. Bul iman degen nárseniń shyryn dámin tatqan danyshpan, qudaishyl jannyń shyn júrek sózi.
Shynynda iman sózi patshalyq quratyn kez keldi me deimiz?! Bos áýreshilikti, aqyl azabyn HH ǵasyrda adamzat qatty tartty. HH ǵasyr tragediiasy ol – imansyzdyq tragediiasy. Imansyz órkenietterdiń ólý kórinisi. Rim imperiiasy, keshegi, búgingi sovet imperiialarynyń qurý sebebi bireý-aq – iman ólimi, qudaisyzdyq. Quran kárimde tarihy baian etilgen órkeniet ieleri Lut, Ǵad, Semud, Babiloniia, Medien el-jurt, qaýymdary dál osylai qudaisyzdyq zardabynan jer betinen izi óshirilgenderden edi. Buny Uly Kitapta úlgi sabaq, tarih retinde habarlaidy. Quranda tarih filosofiiasy tujyrymdalǵan. Ol filosofiia: «Quran jolymen júrmegen eshbir órkeniet, el tabysqa jete almaidy. Belgili bir merzimnen keiin apatqa ushyraidy» deidi. Ol Haqtyq formýlasy áli ózgergen joq. Sol kúii. Allah Taǵala óitkeni, ózgermeidi. Imannyń mańyzyn osylai ańǵarý kerek. Qudai jolyn, iman jolyn izdeý qazir álemde belsendilikpen júrip jatyr. Bul protsesten bizdiń el de shet qalyp jatqan joq. Belgili filosof, professor Ábdimálik Nysanbaev bul turǵysynda mynadai saraptama jasaidy: «Qazaqstandyq jańa filosofiia úshinshi myńjyldyqtyń býyrqanystaryna jaýap beretindei jańa ontologiialyq strategiia qalyptastyryp úlgerdi. Onyń negizgi temirqazyǵy Shyǵys jáne Batystyń dúnietanymdyq tipterin ońtaily sintezdeý bolyp tabylady, iaǵni batystyq órkeniettiń resýrstary men jetistikterin, qazirgi zamanǵy ǵylymi jáne tehnologiialyq qýatyn saqtai otyryp, ol joǵaltqan rýhani dástúrlerdi qaita qalpyna keltirý, Shyǵystyń rýhani taǵylymyn, «adam-álem» qarym-qatynasynyń birtutastyǵyn qaita jańǵyrtý. «adamzat urpaǵy jahandaný zamanynda jer betinde saqtalyp qala ma, qalmai ma?» degen ǵalamdyq másele aldynan shyqqan búgingi adam balasy ǵylymdy adamgershilik pen rýhanilyqtan joǵary qoiǵan batystyq órkeniettiń ilim-bilimdi adamzatqa qarsy baǵyttalǵan jat, dúlei kúshke ainaldyrǵanyn túsine bastady» (Á.Nysanbaev. «Ózindik tanym» páni jáne onyń negizderi. «Qazaq ádebieti» gazeti, 26. 04. 2002).
Bul eki udai, eki jar kúide bolýshylyqty qazaq azamaty Erlan Jienbaida (Almaty Tehnologiia jáne biznes ýniversiteti kompiýter ortalyǵynyń meńgerýshisi) jaqsy taldaidy. Ol: «Qazirgi zaman – ǵylym men tehnikalyq progrestiń shyrqaý shyńyna jetip, jeti qabat jer asty men kosmosty qinalmai igerip jatqan bilimdilerdiń zamany. Biraq, ǵylym damyp, bilimdilerdiń kóbeiýimen, qoǵamnyń rýhani qundylyqtary saf altynmen qundaqtalýdyń ornyna, quldyrap quryp barady» deidi (E.Jienbai. Abai igergen ilimdi biz nege igermeimiz? «Qazaq ádebieti» gazeti, 01.12. 2000). Máshhúr Júsip: «Sen maǵan Qudai aqyl bergen eken, ǵylym, bilim bergen eken dep, aqylyńa, ǵylym, bilimińe senbe! Sengish bolsań, Qudaiǵa sen!» dep eskertedi. Bul beker me? Árine, beker emes. Murtaza Bulutaidan mysal keltireiik: «Ǵasyrlar boiy dúnie júziniń kóptegen aimaqtaryn otarǵa ainaldyrǵan Frantsiianyń máshhúr filosofy Roje Gardi 1981 jyly Islam dinin qabyldaǵan. Ol Frantsiia kommýnistik partiiasynyń bas ideology retinde ondaǵan jyldar boiy materializm men ateizmdi nasihattaǵan edi. Sondyqtan onyń musylman bolýy Frantsiia men Eýropa elderinde úlken jańalyq boldy. Musylman bolǵany jónindegi baspasóz maslihatynda Gardi bylai deidi: «Islam – ǵasyrlardyń aldynda júretin din. Ózge dinder bolsa, ýaqyttyń artynda júrdi. Islamnan basqa dinderdiń barlyǵy da ýaqytqa sáikestendirildi, reformalandy. Kieli kitaptar ýaqyt talabyna sai ózgertildi. Quran Kárim bolsa jiberilgen sátten bastap ýaqytty biledi. Ol ýaqyttyń emes, ýaqyt onyń izimen júrdi. Ýaqyt kárteigen saiyn Quran jasara beredi. Bul ýaqyttan tys keremet ýaqiǵa. Búginge deiin joiqyn soǵystar men áleýmettik, saiasi hám ekonomikalyq daǵdarystardyń bárinen de úlken ýaqiǵa. Islam materializmge, pozivitisterdiń pikirlerine hám ekzistentsiialisterdiń pikirlerine bilik etedi. Biraq bulardyń eshqaisysy da Islamǵa bilik ete almaidy!» Sodan bastap, filosoftyń qalamy Islam úshin jumys isteidi. Keibir týyndylary: «Islamnyń ýádeleri» (1983), «Tirilerge joldaýym» (1986), «Islam jáne adamzattyń bolashaǵy» (1990), «Entegrizm – mádeni sýitsid» (1992)». Batystyq aqyldyń, órkeniet basshysynyń Quran, Iman aldynda bas iip, eki kúshtiń, eki aǵymnyń toǵysýy degen osy bolar. Biraq, bul tek bir jeke tulǵanyń ǵana toǵysýy. Álem órkenieti apattan aman qalý úshin qoǵamdar toǵysýy kerek. Qoǵamdar jaqyndasýy kerek. Álemdik jaqyndasýdyń bolmai qoimaityny aiqyn. Oǵan dálel – ǵalamdasý (globolizatsiia) degen protsess. Biraq, bul protsestiń bastaýshy kúshi de ázirge sol órkeniet bop tur. Ondaǵy Imannyń róli jetekshi ne teń dárejede dep aita almaimyz. Biraq, ol bolashaqta bolatyn qubylys. Iaǵni, Islamnyń órleýi ol bolatyn qubylys. Oǵan qazirgi zaman dálel bola alady. Endigi áńgime úlken álemdik qurylymnyń jeke bólshek, edinitsalary týraly bolmaq. Oǵan áýeli jeke qoǵamdar yńǵailasýy kerek. Ol yńǵailasý: «Órkeniet-Iman» yńǵailasýy. Bizdiń jas El de osy turǵydan óziniń basyn ashyp alýy kerek. Daǵdarysqa baryp tireletin joldy emes, shyn jetilip, damityn joldy tańdap alýy kerek. Bizdiń El qazir nólde tur. Alda ólshemder bastalatyn jol tur! Endigi árbir qadamymyz ólshemge túsedi. Qazir bári keshirimdi. Budan bylaiǵy baǵytymyz, júrer jolymyzǵa keshirim bolmaidy. Sony ańǵarý kerek.
Bul turǵydan tarih ózi bizge úlken múmkindik berip otyr. Táýelsizdik áperdi. Qujynaǵan adamzattyq órkeniet qoǵamyn aldymyzǵa jaiyp salyp otyr. Soǵan oilanbai qoiyp ketpei, kúshti saraptaý júrgizýimiz kerek. Ásirese, rýhani tusymyzǵa abai bolýymyz kerek. Rýhani baǵyttan qatelessek, materialdyq turmysymyzdy búldiremiz. Bul ajyraǵysyz, názik bailanystaǵy nárseler. Batys órkenietindegi ǵylymnyń alǵa shyǵyp ketýine, rýhani ómirde de aqyl-oidyń lider bolýyna filosofiia kináli. Onyń basy, filosofiianyń bulai qatelesýi neden týyndap otyr? Ol dinnen bólektenip, dinmen eregiske túsýinen. Ǵylym nege dinmen eregiske túsedi? Ol júrekti aqyldyń jete baǵalamaýynan týady. Taza aqylmen Qudaidy taný múmkin emes. Qudaidy taný úshin adam denesinde ornatylǵan zat ol – júrek. Batys qatty baǵalaǵan ǵalym, filosof, matematik, fizik, fiziolog Rene Dekart (1596-1650) osyndai qatelikke urynǵan jan. Ol týraly filosofiialyq sózdikte bylai deidi: «sýshnost dýshi, po D., v myshlenii. V jivotnyh D. Videl lish slojnye avtomaty, lishennye dýshi i sposobnosti myslit. Vmeste s F.Bekonom D. Konechnýiý zadachý znaniia videl v gospodstve cheloveka nad silami prirody, v otkrytii i izobretenii tehnicheskih sredstv, v poznanii prichin i deistvii v ýsovershenstvovanii prirody cheloveka» (Filosofskii slovar, Izdatelstvo politicheskoi literatýry, M., 1975). Tek aqylǵa júginýden pozivitizm paida boldy. Ol ǵylym tek kózge kóringenge, naqty faktige ǵana júginýge shaqyrady. Bul ǵylym ózinshe qatal, sol qataldyǵymen shekteýshilikke de urynady. Pozitivizmnen – empirizm, emotivizm kelip shyǵady. Bireýi tanym úshin tek tájirbiege súieneiik dese, ekinshisi, emotovizm (lat. vozbýjdat, volnovat) jeke individtiń bet aldy rýhani laǵýyna jol ashyp beredi. Iaǵni, «jeke adamnyń rýhani ómirinde oiyna ne kelse, sony isteýine bolady. Bul jerde ol absoliýttik quqyqqa ie. Ol úshin ony sógýge eshkimniń quqy joq» deidi. Bul jerde ar-uiat degen túsinik rol atqarmaidy. Osylai, ǵylymda shekten tys shekteýshilik, shekten shyǵýǵa ákep soǵady eken. Osy siiaqty batystaǵy HH ǵasyrdaǵy eń bir sándi filosofiialyq aǵym ol – ekzistentsializm. Onyń negizgi maǵynasy da kúńgirt nárse ǵana. Bir parasy ol – ómirdiń maǵynaǵa ie emestigi. Adam ómirin maǵynasyz dep tabady. Iaǵni, bul jeke tulǵanyń anyq ózin-ózi joǵaltýyna ákep soǵatyn, soqqan ǵylym. Onyń kúizelisten basqa beretini shamaly. Al, adam tek jan kúizelispen ǵana azapty ómir súrý úshin jaratylǵan zat emes.
Osyndai aqyl-oidyń batpaǵyna ákelip adamdy shyqpastai ǵyp batyryp ketken filosofiia batysqa, ondaǵy qazirgi órkenietke opa áperip jatqan joq. Joǵaryda, biz Quran Kárimde baian etilgen, ózderiniń rýhani quldyraýynan apatqa ushyratylǵan elder jaily aitqan edik. Sol elderdiń eń bir kórnektisi ol – Samýd edi. Samýd eli ne úshin Allah tarapynan qyrǵynǵa ushyratyldy? Samýd eli úlken rýhani aýytqýlarǵa jol berdi. Olar áielderdi qoiyp, erkek pen erkek jynystyq qatynastarǵa baratyn eń bir jeksuryndyq isterge bardy. Olardyń apatqa ushyratylýynyń eń basty sebebi osy tirlikteri edi. Quran Kárimniń Aǵraf súresiniń 80-84 aiattarynda bul jait bylai baiandalady: «Lut (Allahtyń oǵan sálemi bolsyn) sol ýaqytta eline: «Senderden buryn álemnen eshkimniń istemegen arsyzdyǵyn isteisińder me?» dedi. «Sender áielderdi qoiyp erkekterge qyzyǵyp kelesińder me? Árine, sender shekten shyqqan elsińder». Eliniń jaýaby: «Olardy kentterińnen shyǵaryńdar. Óitkeni, olar óte tazasynǵan adamdar» deý ǵana boldy. Sonda, Lutty jáne semiasyn qutqardyq. Biraq qatyny ǵana apatqa ushyraǵandardan boldy. Olarǵa jańbyr jaýdyrdyq. Kúnákárlardyń sońynyń qalai bolǵanyn kór!»
Bul tarihi jáit túrik ǵalymy Harýn Iahianyń «Apatqa ushyraǵan halyqtar» (Pogibshie narody. Harýn Iahia. Kýltýra, M., 2002) atty kitabynda egjei-tegjei baiandalady. Olarǵa jiberilgen apat túri de Quranda anyq aitylǵan: «Olarǵa apat ámirimiz kelgen sátte, ol jerdiń ústin astyna keltirdik. Sondai-aq, ústerine erekshe ázirlenip qyzdyrylǵan tas jaýdyrdyq» (Hud súresi, 82 aiat). Nemis arheology Verner Keller qazirgi kezde bul jerde úlken jer silkinisi men výlkan atqylaýy bolǵanyn dáleldep otyr. Bul apat arheologtardyń aitýynsha b.e.b. 1800 jyldarda bolǵan. Onyń geografiialyq mekeni qazirgi Iordaniia memleketindegi Óli teńiz mańy. Rim imperiiasyndaǵy Pompei qalasynyń da tragediiasy týra osy – Lut paiǵambar eliniń basyna túsken apatpen sabaqtas. Pompei qalasy buzylǵan jynystyq qatynastyń ordasy bolǵan. Qazirgi Italiiadaǵy Kapri araly (Pompei oqiǵasy bolǵan jer) gomoseksýalisterdiń bas qosatyn jyn oinaǵyna ainalǵan kórinedi. Tarih qaitalanýda. Adamdardyń esi kirmeidi. Bizdiń endi táýelsizdik alǵan Qazaqstan da keibir demograf ǵalymdar «Qazaqstanda jezóksheler úiin ashý kerek» dep daýryǵatyn qusaidy. Olardyń árine, Quran Kárimnen habary joq. Olardy jetekteitin tek, ǵylymi negizi joq boljam.
Ǵylymi negizi joq boljam, túsinikter adamdardy tek qatelikke uryndyrady. Árine, batys ǵylymdardyń anasy bop tabylatyn Quran Kárimdi basshylyqqa alamaidy. Sondyqtan da damyǵan órkenietti batysta gomoseksýalisterdi quqyqtyq turǵydan olardyń is-áreketterine ruqsat berip, dáriptep otyr. Gomoseksýalizm – olar úshin qazirgi tańda mádeni kórsetkish.
Ol azǵyndyqtyń, rýhani lastyqtyń kórsetkishi emes. Endi biz batystan buryn ózimizdiń ishki rýhani dúniemizdi bekitýimiz kerek. Batys qazir rýhani kúireýge qarsy shara tappai dal bolyp otyr. Olar rýhani imýnitetten birjola aiyrylý qaýpi aldynda tur. Biz eger óz jolymyzdy taba almasaq, sol apatqa qarai bet alǵan bolamyz. Ol jol bizge – Kuran Kárim! Quran normalary. Quran Kárimdi biz ǵylymi turǵydan túsinip, zerttei, zerdelei almasaq, ótken tarihi qatelerdi shiyrlap ainalshyqtaýmen bolamyz. Al, ol bizge ne kerek?
Anyq bolyp otyrǵandai, eldik, órkeniet máseleleri iman kategoriiasyna óte bailanysty ári muqtaj, ári táýeldi. Árine, biz órkeniettiń mańyzyn baǵalai almai otyrǵan joqpyz. Órkeniet búgingi zaman talaby. Onsyz zamanmen qoian-qoltyq aralasyp, bir bolý múmkin emes. Órkenietti jasaý kerek ne ony paidalana bilýdiń jolyn, kózin taba bilý kerek. Bul turǵyda qazaq matematigi Asqar Jumadildaev gazetke bergen suhbatynda jaqsy oi-pikir bildiripti: «Qazir qazaqta bai kóp. Bireýi óziniń aqyl-kúshin satyp baiyǵan emes. Ne ákesiniń bailyǵyn paidalanady, ne alypsatarlyqpen ainalysady, ne urlaidy. Ónertapqyshtyqtyń ne ekenin bilmeidi. Bizdiń qoǵamda ol týraly nasihat ta joq. Tehnikalyq jýrnalistika, tehnikany túsingisi kelgen talpynys, psihologiia joq. Kópshilik qaýymnyń matematikaǵa ókpeleýiniń ózi osydan shyǵady. Sloveniia degen elde 2 million halyq turady. Tek qana matematika týraly 20 jýrnal shyǵady eken! Matematikany bilgen, matematikasyn damytqan eldiń bári alǵa shyǵyp ketti. Matematikamen, basqamen de isi joq damýshy elderdi qara – áli sol damýshy kúiinde ilinip-salynyp kele jatyr. Aqyn men matematikti qarsy qoiǵym kelmeidi. Biraq adamdardyń oiy tehnikaǵa, ónertapqyshtyqqa aýsa, shyn egemen el bolamyz» (Asqar Jumadildaev. Qazir qazaqta bai kóp. Bireýi óziniń aqyl-kúshin satyp baiyǵan emes. «Jas alash» gazeti, 22 qańtar, 2002). Ol ras. Bizdiń Qazaqstanda matematika óli, abstraktyly ǵylymǵa ainalǵan. Olai bolatyny ony biz kúndelikti turmysta paidaǵa asyrmaityndyǵymyz. Al, álem ne bop jatyr? Álem bizdiń oiymyzben, turmysymyzben shektelip qala ma eken? Olai bola qoimas. Shynynda, osy biz keide, qazaqtar ózimizdiń álem kóshinen qaida artta qalyp qoiǵanymyzdy túsinbeitin siiaqtymyz. Álem beine bir biz turǵan jerde turǵan siiaqty, nemese ol shirkin bizdiń tabanymyzdyń astynda jatqan siiaqty. Biz áli sol qyzmetke talasýmen esil ýaqytymyzdy qor qylyp jatqanda, álem tegershigi qaida ainalyp bara jatyr? Biz áli folklorlyq sanamen júrgen siiaqtymyz. Biz uiyqtap júrmiz. Din dep árýaqty, shamandyqty ustaǵymyz keledi. Demokratiia deimiz de, rýlyq asabiiatty qozdyramyz. Mádeniet biz úshin tek – aitys, «Tamasha» oiyn-saýyq otaýy, «Baýyrjan-shoý»... shapan jabý! Oljas Súleimenov aitpaqshy – «shapanizm»! Al, Órkenietke barar jol – ónertapqyshtyq, ne matematika eken dep ýaiym jep júrmegenimiz kádik! Bar kemshilikti «táýelsizdik» uǵymymen jaýyp, búrkep, jasyrýdy qoiatyn kez jetken siiaqty. Sonda ǵana alǵa jyljý bolmai ma? Eldik degen qasietti uǵymnyń, túsiniktiń údesinen biz shyǵa alamyz ba!? Eń zor qaýip osy! Osy qaýip bar ma? Bar! Naqty problemanyń betine naqty túrde qaraý kerek. Áitpese, Eldik joq. Eldik bárimizge kerek. Bir rýǵa, bir partiiaǵa, bir tulǵaǵa ǵana kerek emes. Eldik degen ol ondai tar túsinikterge, ideialarǵa siiatyn nárse emes. Biz eldikti aldap, óz yńǵaiymyzǵa tartyp, bura almaimyz! Eldik degen uǵymnyń, ideianyń astynda bekerge janshylyp qalmaiyq, aǵaiyn!
Eldik keldi. Hosh! Qazir eń kóp aitylatyn osy sóz. Egemendik deimiz, táýelsizdik deimiz, el-jer deimiz. Aitylýdan, jarnamadan aqsap turǵan jaǵdaiymyz joq-aý. Eń ońbaǵany árkimniń, jeke adamnyń ózine degen syni kózqarastyń joqtyǵynan bolyp tur. A.Baitursynov kezinde el jumysy týraly mynadai syndar aityp edi: «Jurt jumysy qumyrsqanyń ileýindei jumys siiaqty. Qumyrsqasha jabyla tynbai istesek ónedi. Biri ony, biri muny istep, ileýde qarap turǵan qumyrsqa bolmaidy. Jurt jumysyn da solai istese, alǵa basady. Ár qumyrsqa bárine kerek ileýdiń ósýi úshin kúshi jetip kótergen shópshegin aparyp salady. Ultyn kerek qylyp, halyqqa qyzmet etemin degen qazaq balalary qazaq jumysyna qolynan kelgeninshe qarap turmai kirisip istei berse, ult jumysy ulǵaiyp, tolyqpaqshy. Qazaqtyń isi qolynan kelmeitinderge sóz joq, is qolynan keletinderi de qarap jatyr.
Osy kúni qazaqqa kerek nárseniń kóbi árkimge-aq maǵlum. Qazaqqa ne kerek ekenin bilmegennen istei almai turǵan adam joq. Qazaq keregi aitylyp jatyr hám aitylar da. Jurtqa keregin biletinder kóp kóp, iseitinder az. Bilýshilerimiz bilgenimen qoimai, isteýge kirisse eken. Bilýshilerimiz isteýshi bolsa, olardy kórip, ózgeler de ister edi. Sóitip, kósemder kóbeise, erýshiler de kóbeier edi». Nemese: «Rasynda aitqanda bizdiń qazaq balalarynyń jurt jumysyn isteý ádetinde joq. Kóbimiz ondai jumysqa bólerlik ýaqytty karta oiynyna jumsaǵanymyzdy qyzyqtyraq kóremiz. Sondyqtan oiynshymyz kóp, jumysshymyz az».
Jeke tulǵanyń eldik jumysyndaǵy jaýapkerligin halyq kósemi dóp kórsetip, aityp otyr. Qazirde kóbimiz aýyzben oraq orǵandy kásip qylyp baramyz. Eńbekqor qumyrsqa emes, «kógaldy qýyp gólaittap, yrshyp júrip án salǵan» shegirtkege qusaimyz. Bulai bola berse «eldik», «táýelsizdik» degen sózderden de maǵyna ketip, óli uǵymǵa ainalyp ketý qaýpi bar. Eń birinshi árbir adam ózin qatań esepke, tergeýge alyp, ar-ujdan (sovest) qyspaǵyna almai biz el bola almaimyz. Ar-ujdan tirilmei, oianbai iman da ornyqpaidy. Iman da zorlyqpen, iaki bostan-bosqa keletin egiletin nárse emes. Dana, hakim Abai: «Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir mártebe, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa, aiynda bir, ózińnen óziń esep al! Sol aldyńǵy esep alǵannan bergi ómirińdi qalai ótkizdiń eken, ne bilimge, ne ahiretke, ne dúniege jaramdy, kúninde óziń ókinbestei qylyqpen ótkizippisiń?
Joq bolmasa, ne qylyp ótkizgenińdi óziń de bilmei qalyppysyń?» (On besinshi qara sóz) degeni qandai tujyrymdy, naqty sóz. Bul jerde bar júk, másele ár adamnyń ózinde, óz ishinde ekenin kórsetip tur ǵoi. Iaǵni, ózinen-ózi esep almaityn adam ol adam emes, odan eshqandai esep alýǵa bolmaidy. Eshteńe suraýǵa da bolmaidy. Óitkeni, ol ózinen eshteńe suramaidy. Tek syrttan suraidy, bar nárseni syrttan izdeidi. Syrtqa ókpeleidi. Ózine-ózi eshqashanda ókpelemeidi. Tipti, ózine timeidi. Ózin saqtaidy. Ne úshin, kim úshin? Qoǵam jeke tulǵalardan turady. Jeke tulǵasyz qoǵam joq. Jeke tulǵa kim? – qoǵam sol! Jeke tulǵanyń bári buzyq bolyp, qoǵamnyń ózdi-ózinen ońdy, baqytty bolyp ketýi múmkin emes. Jeke tulǵanyń jaýapkershiligi bul jerde bek zor. Jeke tulǵa jaýapkershiliginen oi oilaýynan, ýaiym-qaiǵy jeýinen baryp bári shyǵady. Sózimizdi Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń óleńimen aiaqtaǵymyz kelip otyr:
Jeke-jeke sóileseń bári taza,
Ózi emes anaý kúnshil, onda jaza.
Oilarsyń: «mynaý naǵyz adam ǵoi» dep,
Bireýdi sóilegende minin qaza.
Kóp jurtqa lánet oqyr minezi úshin:
«Kóp jaýyz, kele ala ma kópke kúshim?»
Baiqasań, kóp jaýyzdyq kóbi ózinde,
Sózimen bolsadaǵy appaq kisiń.
Árkim ózin túzemei el ońbaidy,
Bireýdiń teris deýmen qylǵan isin.
El ońsyn deseń, áýeli ózińdi ońda,
Ózińdi bil, ózińe ábden túsin.
Ózińe-óziń ie bola almasań,
Elge qalai kelmekshi seniń kúshiń?
Mindetti sanaý kerek árkim ózin,
Basqa jaqsy, jaman ba salmai kózin.
Adamzat túzelmei me ózi istese,
Basqaǵa aqyl qylyp aitqan sózin.
Árkim ózin mindetti sanamaǵan,
Birliksiz, alty baqan óńkei nadan.
Úshinshi óner-bilim sende joq, sol eldikti,
Kókten alyp bermek pe Qudai saǵan.
Qysqasha aitqanda, jeke bastyń jaýapkershiligin arttyryp, Abai aitqandai eń birinshi ózimizdi kúsheitip, imanǵa, ádiletke qarai bet buraiyq, aǵaiyn. Ádiletsiz, imansyz qaida baramyz? Imansyz, ádiletsiz eshqandai qoǵamdyq forma (meili sýperdemokratiialyq bolsa da) bizdi ushpaqqa shyǵara almaidy.
Odan keiin shyn naǵyz eldiktiń, órkeniettiń kezegi keledi.
Aqjol QALShABEK
Filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent
.jpg)