ەدٸلەتسٸز, يمانسىز قايدا بارامىز?

ٶركەنيەت – زاتتىق دامۋ. تەحنيكا, قۇرىلىس, ەگٸنشٸلٸك دەگەن سيياقتى. كٶزگە كٶرٸنەتٸن قۇبىلىس نەرسە. ٶركەنيەت ادامزاتتىڭ دامۋى, قوزعالىسى. ول توقتاپ تۇرمايدى. ول توقتاۋى ٷشٸن قوزعالىس توقتاۋى كەرەك. ال, قوزعالىس توقتامايدى. قوزعالىس ٶلسە بەرٸ ٶلەدٸ. قوزعالىستىڭ زور بٸر تٷرٸ – جان (رۋح). جان دەنەنٸ جۇمسايدى. دەنە سول جاننىڭ جۇمساۋىمەن ٶركەنيەت جاسايدى. بٸز ٶركەنيەتتەن بٶلەكتەنە المايمىز. ٶركەنيەتتٸڭ ٸشٸندەمٸز. قازٸر ٶركەنيەت ٶرشٸپ تۇر. ٶركەنيەتپەن تٸل تابىسقان قوعام, قوعام قالپىن ساقتايدى. تٸل تابىسا الماعان قوعام تارايدى. امەريكا – ەلەمدٸك ٶركەنيەت جيىنتىعى. قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ححٸ عاسىردىڭ. ٶركەنيەت تەك زاتتىق نەرسە. رۋحاني نەرسە ەمەس. رۋحاني نەرسە ول بٸزدٸڭ ٸشٸمٸزدە. ٸشكٸ رۋحاني دٷنيە مەن سىرتقى زاتتىق ٶركەنيەت تٸل تابىسقاندا عانا شىن ناعىز ٶركەنيەت ورنايدى. ٶركەنيەت ول قوعام. وتان. مەملەكەت. وسى سٶزدەردٸڭ سينونيمٸ تەرٸزدەس. ٶيتكەنٸ, قازٸر عىلىمنىڭ, بٸلٸمنٸڭ قادٸرٸ قاتتى ارتىپ تۇرعان عاسىر. ٶركەنيەت تۋرالى كٶپ ايتىلىپ جاتقانى سودان. حح عاسىر ەسٸرەسە بٸلٸمنٸڭ پاتشالىق قۇرعان عاسىرى بولدى. بٸراق ول بٸلٸم ٶز بەتٸمەن كەتسە ويران سالادى. ونى اداستىرماي جولعا سالىپ وتىراتىن ول – يمان. قۇدايعا سەنۋ. بٸز قۇدايعا سەنۋٸمٸز كەرەك. ٶركەنيەت بٸزگە قۇل قىزمەتشٸ بولۋ كەرەك.

قازٸر اراب ٶركەنيەتٸ ٷلكەن بٸر ەلەم. اراب, امەريكا ٶركەنيەتتەرٸن سالىستىرىپ قاراۋ كەرەك بٸزگە. بٸر جاقتى كەتۋگە بولمايدى. بٸلٸم يماننىڭ قىزمەتشٸسٸ بولۋ كەرەك. بٸلٸم نەپسٸنٸڭ قىزمەتشٸسٸ بولسا وندا ٶركەنيەت بۇزىلادى. ٶز قالپىنان, قوعام ٶز ٶسٸنەن ٷنەمٸ اۋىتقۋدا بولادى. ال, بٸزگە كەرەگٸ ونىڭ اۋىتقىماي, دٸرٸلدەمەي تىنىشتىق قالپىن ساقتاعانى. قوعام شايقالماۋى ٷشٸن ەكٸ تەپە-تەڭدٸك, بٸلٸم-يمان ٶز ورنىندا بولۋى كەرەك. قۇدايعا سەنۋ – قوعامداعى باستى فاكتور. قۇدايعا سەنبەگەن قوعامنىڭ بولاشاعى بولمايدى. جەردە تٷرلٸ ٶركەنيەتتەر بار. تەك امەريكا ەمەس, تەك اراب ەمەس. مىسالى قىتاي – ٶز الدىنا بٸر ٶركەنيەتتٸك بٶلشەك. جاپونييادا. ەۋروپا ول دا بٸر  ٶز الدىنا قۇجىناعان ٶركەنيەت  يلەۋٸ. يران ٶركەنيەتٸ دە بار. يراندىق ٶركەنيەت ەرەجەسٸ بار. وسىلاردىڭ بەرٸن بٸرٸكتٸرەتٸن بٸر فاكتور ول – بٸلٸم ٶركەنيەتٸ, زاتشىلدىق. ال, رۋحاني تۇرعىدان بٸر ەمەس. يمان دەرەجەسٸ قانداي? قىتايدا بۇل جاعىنان بۇدداشىلدىق, كونفۋتسيشٸلدٸك, داوشىلدىق تٷسٸنٸكتەرمەن ەۋروپادان قالىپ قويادى. ەۋروپادا حريستياندىق تانىم تٷسٸنٸك جۇقاناعى قالعان. امەريكا كەزٸندە پروتەستانتتىق دٸن ۇشقىنىمەن ەل بولعان ەدٸ, بٷگٸندە ول دٸني قۇبىلۋدىڭ ورداسىنا اينالىپ, تازا جالاڭ تەحنيكالىق ٶركەنيەتپەن, زاتشىلدىقپەن قالعان قوعام بولىپ وتىر. بٷگٸندە امەريكانىڭ دٸنٸ – ليبەراليزم.  ليبەرالشىل قوعامدا ەركٸندٸك بولۋى مٷمكٸن, بٸراق رۋحاني-زاتتىق تەپە-تەڭدٸك ورناۋى ەكٸتالاي.  تەپە-تەڭدٸك زاڭىنىڭ مەحانيزمٸ ول – ٶركەنيەت ھەم يمان تٷزٸمٸ. قۇستىڭ ەكٸ قاناتى سەكٸلدٸ. قورجىننىڭ ەكٸ باسى سەكٸلدٸ. بٸرٸ بولماسا بٸرٸ اۋادى. بٸزگە وسى تەڭنٸڭ ەكٸ جاعىندا تەڭ ۇستاۋ كەرەك. وسى ەكٸ تەڭدٸ ۇستاۋعا قازٸر مۇسىلمان مەملەكەتتەر ۇمتىلىپ وتىر. مىسالى –  يران. ونىڭ ٶركەنيەتتٸك ەرەجەسٸ: يمان-ٶركەنيەت. سول سيياقتى ساۋد ارابيياسى – ەۋروپا ٷشٸن جابىق قوعام, بٸز ٷشٸن ولاي ەمەس. كاتار مەملەكەتٸ دە قور, كەدەيشٸلٸكتە, رۋحاني قۇلدىراۋدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتپاعانعا قۇسايدى. سول سيياقتى كۋۆەيتتە. سول سيياقتى ەميراتتار دا, سول سيياقتى يوردانييا دا. ولار مۇنايدى دٸنمەن بايلانىستىرا بٸلدٸ. گاز دا, مۇناي دا يمانمەن ٶلشەنسە عانا ەلگە شىن, دۇرىس قىزمەت ەتەدٸ.

ول تەك كۋبمەتر, بارالەلمەن ٶلشەنسە وندا ەلگە تولىق قىزمەت ەتە المايدى. تەك ٶركەنيەتكە قىزمەت تەۋٸ مٷمكٸن. ال, ٶركەنيەت دەگەن ول تولىق ەل دەگەن ۇعىم ەمەس. ەل دەگەن ۇعىمعا ەڭ جاقىنداۋدىڭ تەسٸلٸ ول: يمان-ٶركەنيەت. باسقاشا جاقىنداۋ مٷمكٸن ەمەس. باسقاشا جول, ەرەجە, تەرتٸپ جوق. وسى كٷنگە دەيٸن ەلەمدٸك ارەنادا قاراستىرىلىپ كەلە جاتقان ەكٸ دامۋ مودەلٸ – سوتسياليزم, كاپيتاليزم شىن مەنٸندە ەلەمدٸك دامۋ جولىن انىقتاپ بەرە المادى. سوتسياليزم جەكە مەنشٸكتٸ جويدى. سٶيتٸپ, ەدٸلەتسٸزدٸككە باردى. ەدٸلەتسٸزدٸك ارقىلى ەدٸلەتتٸ قوعام ورناتپاقشى بولدى. كاپيتاليزم كەرٸسٸنشە جەكە مەنشٸكتٸڭ شاشباۋىن كٶتەردٸ. سوتسياليزم رۋحاني دٷنيەنٸ بٸر پارتييالىق, اتەيٸستٸك قىسىمدا سىعىمداپ ۇستاسا, كاپيتاليزم قۇدايدى جوققا شىعارعان جوق, بٸراق, رۋحتى, جاندى تەجەۋسٸز تولىق ٶز ەركٸنە جٸبەردٸ. بۇل جولدا قۇداي جولىنان شىعۋعا ەكەلدٸ. وسى ەكٸ جولدا قازٸر تىعىرىققا تٸرەلٸپ وتىر. قازٸر وسى ەكٸ جولدىڭ ورتاسىندا بٸر جول تابۋ كەرەك بوپ تۇر. ول جول ٸزدەستٸرٸلۋدە. وسى ورايدا قازٸرگٸ تاڭدا دٷنيە جٷزٸندە يسلام جايلى ەڭگٸمەنٸڭ ٶرشٸپ تۇرۋى دا تەگٸن ەمەس. قازٸر سول ٷشٸنشٸ ەڭ بٸر دۇرىس جول تابىلسا, ەلدە دە سول يسلام قۇندىلىقتارىنا تابىلادى. ٶيتكەنٸ, يسلام – ورتاشا جول. يسلام ادامزاتتى  شەكتەن شىعۋعا شاقىرمايدى, كەرٸسٸنشە ەر نەرسەنٸڭ شەك-مٶلشەرٸن دۇرىس ۇستانۋدى ٷيرەتەدٸ. ەل بولىپ بٸزگە ەندٸ ەس جيياتىن ۋاقىت جەتتٸ. كٸم ەكەنٸمٸزدٸ ەسكە مىقتاپ تٷسٸرەتٸن زامان كەلدٸ. بٸزگە جاي ٶركەنيەتتٸ مەملەكەت قۇرۋعا بولمايدى. يمانمەن بەزەندٸرٸلگەن ٶركەنيەتتٸ مەملەكەت قۇرۋ كەرەك. يمان, ٶركەنيەت ارا-قاتىناسىن ادامزاتتىڭ وي الىبى لەۆ تولستوي وسىدان جٷز جىل بۇرىن سارالاپ بەرگەن ەكەن. ول: «ۋسترويستۆو ۆنەشنيح فورم وبششەستۆەننوي جيزني بەز ۆنۋترەننوگو سوۆەرشەنستۆوۆانييا – ەتو ۆسە راۆنو, چتو پەرەكلادىۆات بەز يزۆەستكي, نو نا نوۆىي مانەر رازۆاليۆايۋششەەسيا زدانيە يز نەوتەساننىح كامنەي. كاك ني كلادي, ۆسە نە بۋدەت زاششيششەنو وت نەپوگودى ي بۋدەت رازۆاليۆاتسيا» دەگەن بولاتىن.  بۇل يمان دەگەن نەرسەنٸڭ شىرىن دەمٸن تاتقان دانىشپان, قۇدايشىل جاننىڭ شىن جٷرەك سٶزٸ.

شىنىندا يمان سٶزٸ پاتشالىق قۇراتىن كەز كەلدٸ مە دەيمٸز?! بوس ەۋرەشٸلٸكتٸ, اقىل ازابىن حح عاسىردا ادامزات قاتتى تارتتى. حح عاسىر تراگەديياسى ول – يمانسىزدىق تراگەديياسى. يمانسىز ٶركەنيەتتەردٸڭ ٶلۋ كٶرٸنٸسٸ. ريم يمپەريياسى, كەشەگٸ, بٷگٸنگٸ  سوۆەت يمپەرييالارىنىڭ قۇرۋ سەبەبٸ بٸرەۋ-اق – يمان ٶلٸمٸ, قۇدايسىزدىق. قۇران كەريمدە تاريحى بايان ەتٸلگەن ٶركەنيەت يەلەرٸ لۇت, عاد, سەمۇد, بابيلونييا, مەديەن ەل-جۇرت, قاۋىمدارى دەل وسىلاي قۇدايسىزدىق زاردابىنان جەر بەتٸنەن ٸزٸ ٶشٸرٸلگەندەردەن ەدٸ. بۇنى ۇلى كٸتاپتا ٷلگٸ ساباق, تاريح رەتٸندە حابارلايدى. قۇراندا تاريح فيلوسوفيياسى تۇجىرىمدالعان. ول فيلوسوفييا: «قۇران جولىمەن جٷرمەگەن ەشبٸر ٶركەنيەت, ەل تابىسقا جەتە المايدى. بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸمنەن كەيٸن اپاتقا ۇشىرايدى» دەيدٸ. ول حاقتىق فورمۋلاسى ەلٸ ٶزگەرگەن جوق. سول كٷيٸ. اللاھ تاعالا ٶيتكەنٸ, ٶزگەرمەيدٸ. يماننىڭ ماڭىزىن وسىلاي اڭعارۋ كەرەك. قۇداي جولىن, يمان جولىن ٸزدەۋ قازٸر ەلەمدە بەلسەندٸلٸكپەن جٷرٸپ جاتىر. بۇل پروتسەستەن بٸزدٸڭ ەل دە شەت قالىپ جاتقان جوق. بەلگٸلٸ فيلوسوف, پروفەسسور ەبدٸمەلٸك نىسانباەۆ بۇل تۇرعىسىندا مىناداي ساراپتاما جاسايدى: «قازاقستاندىق جاڭا فيلوسوفييا ٷشٸنشٸ مىڭجىلدىقتىڭ بۋىرقانىستارىنا جاۋاپ بەرەتٸندەي جاڭا ونتولوگييالىق ستراتەگييا قالىپتاستىرىپ ٷلگەردٸ. ونىڭ نەگٸزگٸ تەمٸرقازىعى شىعىس جەنە باتىستىڭ دٷنيەتانىمدىق تيپتەرٸن وڭتايلى سينتەزدەۋ بولىپ تابىلادى, ياعني باتىستىق ٶركەنيەتتٸڭ رەسۋرستارى مەن جەتٸستٸكتەرٸن, قازٸرگٸ زامانعى عىلىمي جەنە تەحنولوگييالىق قۋاتىن ساقتاي وتىرىپ, ول جوعالتقان رۋحاني دەستٷرلەردٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ, شىعىستىڭ رۋحاني تاعىلىمىن, «ادام-ەلەم» قارىم-قاتىناسىنىڭ بٸرتۇتاستىعىن قايتا جاڭعىرتۋ. «ادامزات ۇرپاعى جاھاندانۋ زامانىندا جەر بەتٸندە ساقتالىپ قالا ما, قالماي ما?» دەگەن عالامدىق مەسەلە الدىنان شىققان بٷگٸنگٸ ادام بالاسى عىلىمدى ادامگەرشٸلٸك پەن رۋحانيلىقتان جوعارى قويعان باتىستىق ٶركەنيەتتٸڭ ٸلٸم-بٸلٸمدٸ ادامزاتقا قارسى باعىتتالعان جات, دٷلەي كٷشكە اينالدىرعانىن تٷسٸنە باستادى» (ە.نىسانباەۆ. «ٶزٸندٸك تانىم» پەنٸ جەنە ونىڭ نەگٸزدەرٸ.  «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ, 26. 04. 2002).

بۇل ەكٸ ۇداي, ەكٸ جار كٷيدە بولۋشىلىقتى قازاق ازاماتى ەرلان جيەنبايدا (الماتى تەحنولوگييا جەنە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتٸ كومپيۋتەر ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ) جاقسى تالدايدى. ول: «قازٸرگٸ زامان – عىلىم مەن تەحنيكالىق پروگرەستٸڭ شىرقاۋ شىڭىنا جەتٸپ, جەتٸ قابات جەر استى مەن كوسموستى قينالماي يگەرٸپ جاتقان بٸلٸمدٸلەردٸڭ زامانى. بٸراق, عىلىم دامىپ, بٸلٸمدٸلەردٸڭ كٶبەيۋٸمەن, قوعامنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى ساف التىنمەن قۇنداقتالۋدىڭ ورنىنا, قۇلدىراپ قۇرىپ بارادى» دەيدٸ (ە.جيەنباي. اباي يگەرگەن ٸلٸمدٸ بٸز نەگە يگەرمەيمٸز? «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ, 01.12. 2000). مەشھٷر جٷسٸپ: «سەن ماعان قۇداي اقىل بەرگەن ەكەن, عىلىم, بٸلٸم بەرگەن ەكەن دەپ, اقىلىڭا, عىلىم, بٸلٸمٸڭە سەنبە! سەنگٸش  بولساڭ, قۇدايعا سەن!» دەپ ەسكەرتەدٸ. بۇل بەكەر مە? ەرينە, بەكەر ەمەس. مۇرتازا بۇلۇتايدان مىسال كەلتٸرەيٸك: «عاسىرلار بويى دٷنيە جٷزٸنٸڭ كٶپتەگەن ايماقتارىن وتارعا اينالدىرعان فرانتسييانىڭ مەشھٷر فيلوسوفى روجە گاردي 1981 جىلى يسلام دٸنٸن قابىلداعان. ول فرانتسييا كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ باس يدەولوگى رەتٸندە ونداعان جىلدار بويى ماتەرياليزم مەن اتەيزمدٸ ناسيحاتتاعان ەدٸ. سوندىقتان ونىڭ مۇسىلمان بولۋى فرانتسييا مەن ەۋروپا ەلدەرٸندە ٷلكەن جاڭالىق بولدى. مۇسىلمان بولعانى جٶنٸندەگٸ باسپاسٶز ماسليحاتىندا گاردي بىلاي دەيدٸ: «يسلام – عاسىرلاردىڭ الدىندا جٷرەتٸن دٸن. ٶزگە دٸندەر بولسا, ۋاقىتتىڭ ارتىندا جٷردٸ. يسلامنان باسقا دٸندەردٸڭ بارلىعى دا ۋاقىتقا سەيكەستەندٸرٸلدٸ, رەفورمالاندى. كيەلٸ كٸتاپتار ۋاقىت تالابىنا ساي ٶزگەرتٸلدٸ. قۇران كەرٸم بولسا جٸبەرٸلگەن سەتتەن باستاپ ۋاقىتتى بيلەدٸ. ول ۋاقىتتىڭ ەمەس, ۋاقىت ونىڭ ٸزٸمەن جٷردٸ. ۋاقىت كەرتەيگەن سايىن قۇران جاسارا بەرەدٸ. بۇل ۋاقىتتان تىس كەرەمەت ۋاقيعا. بٷگٸنگە دەيٸن جويقىن سوعىستار مەن ەلەۋمەتتٸك, ساياسي ھەم ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ بەرٸنەن دە ٷلكەن ۋاقيعا. يسلام ماتەرياليزمگە, پوزيۆيتيستەردٸڭ پٸكٸرلەرٸنە ھەم ەكزيستەنتسيياليستەردٸڭ پٸكٸرلەرٸنە بيلٸك ەتەدٸ. بٸراق بۇلاردىڭ ەشقايسىسى دا يسلامعا بيلٸك ەتە المايدى!»  سودان باستاپ, فيلوسوفتىڭ قالامى يسلام ٷشٸن جۇمىس ٸستەيدٸ. كەيبٸر تۋىندىلارى: «يسلامنىڭ ۋەدەلەرٸ» (1983), «تٸرٸلەرگە جولداۋىم»  (1986), «يسلام جەنە ادامزاتتىڭ بولاشاعى» (1990), «ەنتەگريزم – مەدەني سۋيتسيد» (1992)». باتىستىق اقىلدىڭ, ٶركەنيەت باسشىسىنىڭ  قۇران, يمان الدىندا باس يٸپ, ەكٸ كٷشتٸڭ, ەكٸ اعىمنىڭ توعىسۋى دەگەن وسى بولار. بٸراق, بۇل تەك بٸر جەكە تۇلعانىڭ عانا توعىسۋى. ەلەم ٶركەنيەتٸ اپاتتان امان قالۋ ٷشٸن قوعامدار توعىسۋى كەرەك. قوعامدار جاقىنداسۋى كەرەك. ەلەمدٸك جاقىنداسۋدىڭ بولماي قويمايتىنى ايقىن. وعان دەلەل –  عالامداسۋ (گلوبوليزاتسييا) دەگەن پروتسەسس. بٸراق, بۇل پروتسەستٸڭ باستاۋشى كٷشٸ دە  ەزٸرگە سول ٶركەنيەت بوپ تۇر. ونداعى يماننىڭ رٶلٸ جەتەكشٸ نە تەڭ دەرەجەدە دەپ ايتا المايمىز. بٸراق, ول بولاشاقتا بولاتىن قۇبىلىس. ياعني, يسلامنىڭ ٶرلەۋٸ ول بولاتىن قۇبىلىس. وعان قازٸرگٸ زامان دەلەل بولا الادى. ەندٸگٸ ەڭگٸمە ٷلكەن ەلەمدٸك قۇرىلىمنىڭ جەكە بٶلشەك, ەدينيتسالارى تۋرالى بولماق. وعان ەۋەلٸ جەكە قوعامدار ىڭعايلاسۋى كەرەك. ول ىڭعايلاسۋ: «ٶركەنيەت-يمان» ىڭعايلاسۋى. بٸزدٸڭ جاس ەل دە وسى تۇرعىدان ٶزٸنٸڭ باسىن اشىپ الۋى كەرەك. داعدارىسقا بارىپ تٸرەلەتٸن جولدى ەمەس, شىن جەتٸلٸپ, داميتىن جولدى تاڭداپ الۋى كەرەك. بٸزدٸڭ ەل قازٸر نٶلدە تۇر. الدا ٶلشەمدەر باستالاتىن جول تۇر! ەندٸگٸ ەربٸر قادامىمىز ٶلشەمگە تٷسەدٸ. قازٸر بەرٸ كەشٸرٸمدٸ. بۇدان بىلايعى  باعىتىمىز, جٷرەر جولىمىزعا كەشٸرٸم بولمايدى. سونى اڭعارۋ كەرەك.

بۇل تۇرعىدان تاريح ٶزٸ بٸزگە ٷلكەن مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر. تەۋەلسٸزدٸك ەپەردٸ. قۇجىناعان ادامزاتتىق ٶركەنيەت قوعامىن  الدىمىزعا جايىپ سالىپ وتىر. سوعان ويلانباي قويىپ كەتپەي, كٷشتٸ ساراپتاۋ جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. ەسٸرەسە, رۋحاني تۇسىمىزعا اباي بولۋىمىز كەرەك. رۋحاني باعىتتان قاتەلەسسەك, ماتەريالدىق تۇرمىسىمىزدى بٷلدٸرەمٸز. بۇل اجىراعىسىز, نەزٸك بايلانىستاعى نەرسەلەر. باتىس ٶركەنيەتٸندەگٸ عىلىمنىڭ العا شىعىپ كەتۋٸنە, رۋحاني ٶمٸردە دە  اقىل-ويدىڭ ليدەر بولۋىنا فيلوسوفييا كٸنەلٸ. ونىڭ باسى, فيلوسوفييانىڭ بۇلاي قاتەلەسۋٸ نەدەن تۋىنداپ وتىر? ول دٸننەن بٶلەكتەنٸپ, دٸنمەن ەرەگٸسكە تٷسۋٸنەن. عىلىم نەگە دٸنمەن ەرەگٸسكە تٷسەدٸ?  ول جٷرەكتٸ  اقىلدىڭ جەتە باعالاماۋىنان تۋادى. تازا اقىلمەن قۇدايدى تانۋ مٷمكٸن ەمەس. قۇدايدى تانۋ ٷشٸن ادام دەنەسٸندە ورناتىلعان زات ول – جٷرەك. باتىس قاتتى  باعالاعان عالىم, فيلوسوف, ماتەماتيك, فيزيك, فيزيولوگ رەنە دەكارت (1596-1650) وسىنداي قاتەلٸككە ۇرىنعان جان. ول تۋرالى فيلوسوفييالىق سٶزدٸكتە بىلاي دەيدٸ: «سۋششنوست دۋشي, پو د., ۆ مىشلەنيي. ۆ جيۆوتنىح د. ۆيدەل ليش سلوجنىە اۆتوماتى, ليشەننىە دۋشي ي سپوسوبنوستي مىسليت. ۆمەستە س ف.بەكونوم د. كونەچنۋيۋ زاداچۋ زنانييا ۆيدەل ۆ گوسپودستۆە چەلوۆەكا ناد سيلامي پريرودى, ۆ وتكرىتيي ي يزوبرەتەنيي تەحنيچەسكيح سرەدستۆ, ۆ پوزنانيي پريچين ي دەيستۆيي ۆ ۋسوۆەرشەنستۆوۆانيي پريرودى چەلوۆەكا» (فيلوسوفسكيي سلوۆار, يزداتەلستۆو پوليتيچەسكوي ليتەراتۋرى, م., 1975). تەك اقىلعا جٷگٸنۋدەن پوزيۆيتيزم پايدا بولدى.  ول عىلىم تەك كٶزگە كٶرٸنگەنگە, ناقتى فاكتٸگە عانا جٷگٸنۋگە شاقىرادى. بۇل عىلىم ٶزٸنشە قاتال, سول قاتالدىعىمەن شەكتەۋشٸلٸككە دە ۇرىنادى. پوزيتيۆيزمنەن – ەمپيريزم, ەموتيۆيزم كەلٸپ شىعادى. بٸرەۋٸ تانىم ٷشٸن تەك تەجٸربيەگە سٷيەنەيٸك دەسە, ەكٸنشٸسٸ, ەموتوۆيزم (لات. ۆوزبۋجدات, ۆولنوۆات) جەكە ينديۆيدتٸڭ بەت الدى رۋحاني لاعۋىنا جول اشىپ بەرەدٸ. ياعني, «جەكە ادامنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸندە ويىنا نە كەلسە, سونى ٸستەۋٸنە بولادى. بۇل جەردە ول ابسوليۋتتٸك قۇقىققا يە. ول ٷشٸن ونى سٶگۋگە ەشكٸمنٸڭ قۇقى جوق» دەيدٸ. بۇل جەردە ار-ۇيات دەگەن تٷسٸنٸك رول اتقارمايدى. وسىلاي, عىلىمدا شەكتەن تىس شەكتەۋشٸلٸك, شەكتەن شىعۋعا ەكەپ سوعادى ەكەن. وسى سيياقتى باتىستاعى حح عاسىرداعى ەڭ بٸر سەندٸ فيلوسوفييالىق اعىم ول – ەكزيستەنتسياليزم. ونىڭ نەگٸزگٸ ماعىناسى دا كٷڭگٸرت نەرسە عانا. بٸر پاراسى ول – ٶمٸردٸڭ ماعىناعا يە ەمەستٸگٸ. ادام ٶمٸرٸن ماعىناسىز دەپ  تابادى. ياعني, بۇل جەكە تۇلعانىڭ انىق ٶزٸن-ٶزٸ جوعالتۋىنا ەكەپ سوعاتىن, سوققان عىلىم. ونىڭ كٷيزەلٸستەن باسقا بەرەتٸنٸ شامالى. ال, ادام تەك جان كٷيزەلٸسپەن عانا ازاپتى ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن جاراتىلعان زات ەمەس. 

وسىنداي اقىل-ويدىڭ باتپاعىنا ەكەلٸپ ادامدى شىقپاستاي عىپ باتىرىپ كەتكەن فيلوسوفييا باتىسقا, ونداعى قازٸرگٸ ٶركەنيەتكە وپا ەپەرٸپ جاتقان جوق. جوعارىدا, بٸز قۇران كەريمدە بايان ەتٸلگەن, ٶزدەرٸنٸڭ رۋحاني قۇلدىراۋىنان اپاتقا ۇشىراتىلعان ەلدەر جايلى ايتقان ەدٸك. سول  ەلدەردٸڭ ەڭ بٸر كٶرنەكتٸسٸ ول – سامۋد ەدٸ. سامۋد ەلٸ نە ٷشٸن اللاھ تاراپىنان قىرعىنعا ۇشىراتىلدى? سامۋد ەلٸ ٷلكەن رۋحاني اۋىتقۋلارعا جول بەردٸ. ولار ەيەلدەردٸ قويىپ, ەركەك پەن ەركەك جىنىستىق قاتىناستارعا باراتىن ەڭ بٸر جەكسۇرىندىق ٸستەرگە باردى. ولاردىڭ اپاتقا ۇشىراتىلۋىنىڭ ەڭ باستى سەبەبٸ وسى تٸرلٸكتەرٸ ەدٸ. قۇران كەريمنٸڭ اعراف سٷرەسٸنٸڭ 80-84 اياتتارىندا بۇل جايت بىلاي باياندالادى: «لۇت (اللاھتىڭ وعان سەلەمٸ بولسىن) سول ۋاقىتتا ەلٸنە: «سەندەردەن بۇرىن ەلەمنەن ەشكٸمنٸڭ ٸستەمەگەن ارسىزدىعىن ٸستەيسٸڭدەر مە?» دەدٸ. «سەندەر ەيەلدەردٸ قويىپ ەركەكتەرگە قىزىعىپ كەلەسٸڭدەر مە? ەرينە, سەندەر شەكتەن شىققان ەلسٸڭدەر». ەلٸنٸڭ جاۋابى: «ولاردى كەنتتەرٸڭنەن شىعارىڭدار. ٶيتكەنٸ, ولار ٶتە تازاسىنعان ادامدار» دەۋ عانا بولدى. سوندا, لۇتتى جەنە سەمياسىن قۇتقاردىق. بٸراق قاتىنى عانا اپاتقا ۇشىراعانداردان بولدى. ولارعا جاڭبىر جاۋدىردىق. كٷنەكەرلاردىڭ سوڭىنىڭ قالاي بولعانىن كٶر!»

بۇل تاريحي جەيت تٷرٸك عالىمى حارۋن ياحيانىڭ «اپاتقا ۇشىراعان حالىقتار» (پوگيبشيە نارودى. حارۋن ياحيا. كۋلتۋرا, م., 2002) اتتى كٸتابىندا ەگجەي-تەگجەي باياندالادى. ولارعا جٸبەرٸلگەن اپات تٷرٸ دە قۇراندا انىق ايتىلعان: «ولارعا اپات ەمٸرٸمٸز كەلگەن سەتتە, ول جەردٸڭ ٷستٸن استىنا كەلتٸردٸك. سونداي-اق, ٷستەرٸنە ەرەكشە ەزٸرلەنٸپ قىزدىرىلعان تاس جاۋدىردىق» (ھۇد سٷرەسٸ, 82 ايات). نەمٸس ارحەولوگى ۆەرنەر كەللەر قازٸرگٸ كەزدە بۇل جەردە ٷلكەن جەر سٸلكٸنٸسٸ مەن ۆۋلكان اتقىلاۋى بولعانىن دەلەلدەپ وتىر. بۇل اپات ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا ب.ە.ب. 1800 جىلداردا بولعان. ونىڭ گەوگرافييالىق مەكەنٸ قازٸرگٸ يوردانييا مەملەكەتٸندەگٸ ٶلٸ تەڭٸز ماڭى. ريم يمپەريياسىنداعى پومپەي قالاسىنىڭ دا تراگەديياسى تۋرا وسى –  لۇت پايعامبار ەلٸنٸڭ باسىنا تٷسكەن اپاتپەن ساباقتاس. پومپەي قالاسى بۇزىلعان جىنىستىق قاتىناستىڭ ورداسى بولعان. قازٸرگٸ يتاليياداعى كاپري ارالى (پومپەي وقيعاسى بولعان جەر) گوموسەكسۋاليستەردٸڭ باس قوساتىن جىن ويناعىنا اينالعان كٶرٸنەدٸ. تاريح قايتالانۋدا. ادامداردىڭ ەسٸ كٸرمەيدٸ. بٸزدٸڭ ەندٸ تەۋەلسٸزدٸك العان قازاقستان دا كەيبٸر دەموگراف عالىمدار «قازاقستاندا جەزٶكشەلەر ٷيٸن اشۋ كەرەك» دەپ داۋرىعاتىن قۇسايدى. ولاردىڭ ەرينە, قۇران كەريمنەن حابارى جوق. ولاردى جەتەكتەيتٸن تەك, عىلىمي نەگٸزٸ جوق بولجام.

عىلىمي نەگٸزٸ جوق بولجام, تٷسٸنٸكتەر ادامداردى تەك قاتەلٸككە ۇرىندىرادى. ەرينە, باتىس عىلىمداردىڭ اناسى بوپ تابىلاتىن قۇران كەريمدٸ باسشىلىققا الامايدى. سوندىقتان دا دامىعان ٶركەنيەتتٸ باتىستا گوموسەكسۋاليستەردٸ قۇقىقتىق تۇرعىدان ولاردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸنە رۇقسات بەرٸپ, دەرٸپتەپ وتىر. گوموسەكسۋاليزم – ولار ٷشٸن قازٸرگٸ تاڭدا مەدەني كٶرسەتكٸش.

ول ازعىندىقتىڭ, رۋحاني لاستىقتىڭ كٶرسەتكٸشٸ ەمەس. ەندٸ بٸز باتىستان بۇرىن ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ رۋحاني دٷنيەمٸزدٸ بەكٸتۋٸمٸز كەرەك. باتىس قازٸر رۋحاني كٷيرەۋگە قارسى شارا تاپپاي دال بولىپ وتىر. ولار رۋحاني يمۋنيتەتتەن بٸرجولا ايىرىلۋ قاۋپٸ الدىندا تۇر. بٸز ەگەر ٶز جولىمىزدى تابا الماساق, سول اپاتقا قاراي بەت العان بولامىز. ول جول بٸزگە – كۇران كەريم! قۇران نورمالارى. قۇران كەريمدٸ بٸز عىلىمي تۇرعىدان تٷسٸنٸپ, زەرتتەي, زەردەلەي الماساق, ٶتكەن تاريحي قاتەلەردٸ شيىرلاپ اينالشىقتاۋمەن بولامىز. ال, ول بٸزگە نە كەرەك?

انىق بولىپ وتىرعانداي, ەلدٸك, ٶركەنيەت مەسەلەلەرٸ يمان كاتەگوريياسىنا ٶتە بايلانىستى ەرٸ مۇقتاج, ەرٸ تەۋەلدٸ. ەرينە, بٸز ٶركەنيەتتٸڭ ماڭىزىن باعالاي الماي وتىرعان جوقپىز. ٶركەنيەت بٷگٸنگٸ زامان تالابى. ونسىز زامانمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, بٸر بولۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶركەنيەتتٸ جاساۋ كەرەك نە ونى پايدالانا بٸلۋدٸڭ جولىن, كٶزٸن تابا بٸلۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا قازاق ماتەماتيگٸ اسقار جۇمادٸلداەۆ گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا جاقسى وي-پٸكٸر بٸلدٸرٸپتٸ: «قازٸر قازاقتا باي كٶپ. بٸرەۋٸ ٶزٸنٸڭ اقىل-كٷشٸن ساتىپ بايىعان ەمەس. نە ەكەسٸنٸڭ بايلىعىن پايدالانادى, نە الىپساتارلىقپەن اينالىسادى, نە ۇرلايدى. ٶنەرتاپقىشتىقتىڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيدٸ. بٸزدٸڭ قوعامدا ول تۋرالى ناسيحات تا جوق. تەحنيكالىق جۋرناليستيكا, تەحنيكانى تٷسٸنگٸسٸ كەلگەن تالپىنىس, پسيحولوگييا جوق. كٶپشٸلٸك قاۋىمنىڭ ماتەماتيكاعا ٶكپەلەۋٸنٸڭ ٶزٸ وسىدان شىعادى. سلوۆەنييا دەگەن ەلدە 2 ميلليون حالىق تۇرادى. تەك قانا ماتەماتيكا تۋرالى 20 جۋرنال شىعادى ەكەن! ماتەماتيكانى بٸلگەن, ماتەماتيكاسىن دامىتقان ەلدٸڭ بەرٸ العا شىعىپ كەتتٸ. ماتەماتيكامەن, باسقامەن دە ٸسٸ جوق دامۋشى ەلدەردٸ قارا – ەلٸ سول دامۋشى كٷيٸندە ٸلٸنٸپ-سالىنىپ كەلە جاتىر. اقىن مەن ماتەماتيكتٸ قارسى قويعىم كەلمەيدٸ. بٸراق ادامداردىڭ ويى تەحنيكاعا, ٶنەرتاپقىشتىققا اۋسا, شىن ەگەمەن ەل بولامىز» (اسقار جۇمادٸلداەۆ. قازٸر قازاقتا باي كٶپ. بٸرەۋٸ ٶزٸنٸڭ اقىل-كٷشٸن ساتىپ بايىعان ەمەس. «جاس الاش» گازەتٸ, 22 قاڭتار, 2002). ول راس. بٸزدٸڭ قازاقستاندا ماتەماتيكا ٶلٸ, ابستراكتىلى عىلىمعا اينالعان. ولاي بولاتىنى ونى بٸز كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا پايداعا اسىرمايتىندىعىمىز. ال, ەلەم نە بوپ جاتىر? ەلەم بٸزدٸڭ ويىمىزبەن, تۇرمىسىمىزبەن شەكتەلٸپ قالا ما ەكەن? ولاي بولا قويماس. شىنىندا, وسى بٸز كەيدە, قازاقتار ٶزٸمٸزدٸڭ ەلەم كٶشٸنەن قايدا ارتتا قالىپ قويعانىمىزدى تٷسٸنبەيتٸن سيياقتىمىز. ەلەم بەينە بٸر بٸز تۇرعان جەردە تۇرعان سيياقتى, نەمەسە ول شٸركٸن بٸزدٸڭ تابانىمىزدىڭ استىندا جاتقان سيياقتى. بٸز ەلٸ سول قىزمەتكە تالاسۋمەن ەسٸل ۋاقىتىمىزدى قور قىلىپ جاتقاندا, ەلەم تەگەرشٸگٸ قايدا اينالىپ بارا جاتىر?  بٸز ەلٸ فولكلورلىق سانامەن جٷرگەن سيياقتىمىز. بٸز ۇيىقتاپ جٷرمٸز. دٸن دەپ ەرۋاقتى, شاماندىقتى ۇستاعىمىز كەلەدٸ. دەموكراتييا دەيمٸز دە, رۋلىق اسابيياتتى قوزدىرامىز. مەدەنيەت بٸز ٷشٸن تەك – ايتىس, «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋى, «باۋىرجان-شوۋ»...  شاپان جابۋ!  ولجاس سٷلەيمەنوۆ ايتپاقشى –  «شاپانيزم»! ال, ٶركەنيەتكە بارار جول – ٶنەرتاپقىشتىق, نە ماتەماتيكا ەكەن دەپ ۋايىم جەپ جٷرمەگەنٸمٸز كەدٸك! بار كەمشٸلٸكتٸ «تەۋەلسٸزدٸك» ۇعىمىمەن جاۋىپ, بٷركەپ, جاسىرۋدى قوياتىن كەز جەتكەن سيياقتى. سوندا عانا العا جىلجۋ بولماي ما? ەلدٸك دەگەن قاسيەتتٸ ۇعىمنىڭ, تٷسٸنٸكتٸڭ ٷدەسٸنەن بٸز شىعا الامىز با!? ەڭ زور قاۋٸپ وسى! وسى قاۋٸپ بار ما? بار! ناقتى پروبلەمانىڭ بەتٸنە ناقتى تٷردە قاراۋ كەرەك. ەيتپەسە, ەلدٸك جوق. ەلدٸك بەرٸمٸزگە كەرەك. بٸر رۋعا, بٸر پارتيياعا, بٸر تۇلعاعا عانا كەرەك ەمەس. ەلدٸك دەگەن ول ونداي تار تٷسٸنٸكتەرگە, يدەيالارعا سيياتىن نەرسە ەمەس. بٸز ەلدٸكتٸ الداپ, ٶز ىڭعايىمىزعا تارتىپ, بۇرا المايمىز! ەلدٸك دەگەن ۇعىمنىڭ, يدەيانىڭ استىندا بەكەرگە جانشىلىپ قالمايىق, اعايىن!

ەلدٸك كەلدٸ. حوش! قازٸر ەڭ كٶپ ايتىلاتىن وسى سٶز. ەگەمەندٸك دەيمٸز, تەۋەلسٸزدٸك دەيمٸز, ەل-جەر دەيمٸز. ايتىلۋدان, جارنامادان اقساپ تۇرعان جاعدايىمىز جوق-اۋ. ەڭ وڭباعانى ەركٸمنٸڭ, جەكە ادامنىڭ ٶزٸنە دەگەن سىني كٶزقاراستىڭ جوقتىعىنان بولىپ تۇر. ا.بايتۇرسىنوۆ كەزٸندە ەل جۇمىسى تۋرالى مىناداي سىندار ايتىپ ەدٸ: «جۇرت جۇمىسى قۇمىرسقانىڭ يلەۋٸندەي جۇمىس سيياقتى. قۇمىرسقاشا جابىلا تىنباي ٸستەسەك ٶنەدٸ. بٸرٸ ونى, بٸرٸ مۇنى ٸستەپ, يلەۋدە قاراپ تۇرعان قۇمىرسقا بولمايدى. جۇرت جۇمىسىن دا سولاي ٸستەسە, العا باسادى. ەر قۇمىرسقا بەرٸنە كەرەك يلەۋدٸڭ ٶسۋٸ ٷشٸن كٷشٸ جەتٸپ كٶتەرگەن شٶپشەگٸن اپارىپ سالادى. ۇلتىن كەرەك قىلىپ, حالىققا قىزمەت ەتەمٸن دەگەن قازاق بالالارى قازاق جۇمىسىنا قولىنان كەلگەنٸنشە قاراپ تۇرماي كٸرٸسٸپ ٸستەي بەرسە, ۇلت جۇمىسى ۇلعايىپ, تولىقپاقشى. قازاقتىڭ ٸسٸ قولىنان كەلمەيتٸندەرگە سٶز جوق, ٸس قولىنان كەلەتٸندەرٸ دە قاراپ جاتىر.

وسى كٷنٸ قازاققا كەرەك نەرسەنٸڭ كٶبٸ ەركٸمگە-اق ماعلۇم. قازاققا نە كەرەك ەكەنٸن بٸلمەگەننەن ٸستەي الماي تۇرعان ادام جوق. قازاق كەرەگٸ ايتىلىپ جاتىر ھەم ايتىلار دا. جۇرتقا كەرەگٸن بٸلەتٸندەر كٶپ كٶپ, ٸسەيتٸندەر از. بٸلۋشٸلەرٸمٸز بٸلگەنٸمەن قويماي, ٸستەۋگە كٸرٸسسە ەكەن. بٸلۋشٸلەرٸمٸز ٸستەۋشٸ بولسا, ولاردى كٶرٸپ, ٶزگەلەر دە ٸستەر ەدٸ. سٶيتٸپ, كٶسەمدەر كٶبەيسە, ەرۋشٸلەر دە كٶبەيەر ەدٸ».  نەمەسە: «راسىندا ايتقاندا بٸزدٸڭ قازاق بالالارىنىڭ جۇرت جۇمىسىن ٸستەۋ ەدەتٸندە جوق. كٶبٸمٸز ونداي جۇمىسقا بٶلەرلٸك ۋاقىتتى كارتا ويىنىنا جۇمساعانىمىزدى قىزىقتىراق  كٶرەمٸز. سوندىقتان ويىنشىمىز كٶپ, جۇمىسشىمىز از».  

جەكە  تۇلعانىڭ ەلدٸك جۇمىسىنداعى جاۋاپكەرلٸگٸن حالىق كٶسەمٸ دٶپ كٶرسەتٸپ, ايتىپ وتىر. قازٸردە كٶبٸمٸز اۋىزبەن وراق ورعاندى كەسٸپ قىلىپ بارامىز. ەڭبەكقور قۇمىرسقا ەمەس, «كٶگالدى قۋىپ گٶلايتتاپ, ىرشىپ جٷرٸپ ەن سالعان» شەگٸرتكەگە قۇسايمىز. بۇلاي بولا بەرسە «ەلدٸك», «تەۋەلسٸزدٸك» دەگەن سٶزدەردەن دە ماعىنا كەتٸپ, ٶلٸ ۇعىمعا اينالىپ كەتۋ قاۋپٸ بار. ەڭ بٸرٸنشٸ ەربٸر ادام ٶزٸن قاتاڭ ەسەپكە, تەرگەۋگە الىپ, ار-ۇجدان (سوۆەست)  قىسپاعىنا الماي بٸز ەل بولا المايمىز. ار-ۇجدان تٸرٸلمەي, ويانباي يمان دا ورنىقپايدى. يمان دا زورلىقپەن, ياكي بوستان-بوسقا كەلەتٸن ەگٸلەتٸن نەرسە ەمەس. دانا, حاكٸم اباي: «ەگەردە ەستٸ كٸسٸلەردٸڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كٷنٸندە بٸر مەرتەبە, بولماسا جۇماسىندا بٸر, ەڭ بولماسا, ايىندا بٸر, ٶزٸڭنەن ٶزٸڭ ەسەپ ال! سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگٸ ٶمٸرٸڭدٸ قالاي ٶتكٸزدٸڭ ەكەن, نە بٸلٸمگە, نە احيرەتكە, نە دٷنيەگە جارامدى, كٷنٸندە ٶزٸڭ ٶكٸنبەستەي قىلىقپەن ٶتكٸزٸپپٸسٸڭ?

جوق بولماسا, نە قىلىپ ٶتكٸزگەنٸڭدٸ ٶزٸڭ دە بٸلمەي قالىپپىسىڭ?» (ون بەسٸنشٸ قارا سٶز) دەگەنٸ قانداي تۇجىرىمدى, ناقتى سٶز. بۇل جەردە بار جٷك, مەسەلە ەر ادامنىڭ ٶزٸندە, ٶز ٸشٸندە ەكەنٸن كٶرسەتٸپ تۇر عوي. ياعني, ٶزٸنەن-ٶزٸ ەسەپ المايتىن ادام ول ادام ەمەس, ودان ەشقانداي ەسەپ الۋعا بولمايدى. ەشتەڭە سۇراۋعا دا بولمايدى. ٶيتكەنٸ, ول ٶزٸنەن ەشتەڭە سۇرامايدى. تەك سىرتتان سۇرايدى, بار نەرسەنٸ سىرتتان ٸزدەيدٸ. سىرتقا ٶكپەلەيدٸ. ٶزٸنە-ٶزٸ ەشقاشاندا ٶكپەلەمەيدٸ. تٸپتٸ, ٶزٸنە تيمەيدٸ. ٶزٸن ساقتايدى. نە ٷشٸن, كٸم ٷشٸن? قوعام جەكە تۇلعالاردان تۇرادى. جەكە تۇلعاسىز قوعام جوق. جەكە تۇلعا كٸم? – قوعام سول! جەكە تۇلعانىڭ بەرٸ بۇزىق بولىپ, قوعامنىڭ ٶزدٸ-ٶزٸنەن وڭدى, باقىتتى بولىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس. جەكە تۇلعانىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بۇل جەردە بەك زور. جەكە تۇلعا جاۋاپكەرشٸلٸگٸنەن وي ويلاۋىنان, ۋايىم-قايعى جەۋٸنەن بارىپ بەرٸ شىعادى. سٶزٸمٸزدٸ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ٶلەڭٸمەن اياقتاعىمىز كەلٸپ وتىر:

جەكە-جەكە سٶيلەسەڭ بەرٸ تازا, 
ٶزٸ ەمەس اناۋ كٷنشٸل, وندا جازا. 
ويلارسىڭ: «مىناۋ ناعىز ادام عوي» دەپ, 
بٸرەۋدٸ سٶيلەگەندە مٸنٸن قازا. 
كٶپ جۇرتقا لەنەت وقىر مٸنەزٸ ٷشٸن: 
«كٶپ جاۋىز, كەلە الا ما كٶپكە كٷشٸم?» 
بايقاساڭ, كٶپ جاۋىزدىق كٶبٸ ٶزٸندە, 
سٶزٸمەن بولساداعى اپپاق كٸسٸڭ. 
ەركٸم ٶزٸن تٷزەمەي ەل وڭبايدى, 
بٸرەۋدٸڭ تەرٸس دەۋمەن قىلعان ٸسٸن. 
ەل وڭسىن دەسەڭ, ەۋەلٸ ٶزٸڭدٸ وڭدا, 
ٶزٸڭدٸ بٸل, ٶزٸڭە ەبدەن تٷسٸن. 
ٶزٸڭە-ٶزٸڭ يە بولا الماساڭ, 
ەلگە قالاي كەلمەكشٸ سەنٸڭ كٷشٸڭ? 
مٸندەتتٸ ساناۋ كەرەك ەركٸم ٶزٸن, 
باسقا جاقسى, جامان با سالماي كٶزٸن. 
ادامزات تٷزەلمەي مە ٶزٸ ٸستەسە, 
باسقاعا اقىل قىلىپ ايتقان سٶزٸن. 
ەركٸم ٶزٸن مٸندەتتٸ ساناماعان, 
بٸرلٸكسٸز, التى باقان ٶڭكەي نادان. 
ٷشٸنشٸ ٶنەر-بٸلٸم سەندە جوق, سول ەلدٸكتٸ, 
كٶكتەن الىپ بەرمەك پە قۇداي ساعان.

قىسقاشا ايتقاندا, جەكە باستىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرىپ, اباي ايتقانداي ەڭ بٸرٸنشٸ ٶزٸمٸزدٸ كٷشەيتٸپ, يمانعا, ەدٸلەتكە قاراي بەت بۇرايىق, اعايىن. ەدٸلەتسٸز, يمانسىز قايدا بارامىز? يمانسىز, ەدٸلەتسٸز ەشقانداي قوعامدىق فورما (مەيلٸ سۋپەردەموكراتييالىق بولسا دا) بٸزدٸ ۇشپاققا شىعارا المايدى.

ودان كەيٸن شىن ناعىز ەلدٸكتٸڭ, ٶركەنيەتتٸڭ كەزەگٸ كەلەدٸ.

 اقجول قالشابەك

فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت

ۇلت پورتالى