Ádil sot júiesi – táýelsiz eldiń berik tireginiń biri

Biylǵy jyldyń berekeli jyl ǵana emes, tarih qoinaýyna qasietti Táýelsizdigimizdiń shirek ǵasyrlyq merekeli jyly retinde enip bara jatqany barlyq qazaqstandyqtar siiaqty meni de qýantady, janyma shýaq, sezimime sulýlyq sáýlesin sebedi. Ata-babalarymyz Táýelsizdikti san ǵasyr boiy armandasa, sol jolda bastaryn báigege tikti. Al Táýelsizdiktiń arailap atqan tańynyń nuryna bólený bizdiń urpaqtyń enshisine buiyrypty.

Táýelsizdik bizge ońai kelgen joq. Sondyqtan ony baiandy etý, jelbiregen kók Týymyzdy qoldan túsirmei, biik etip ustaý Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Qazaqstan hal­qyna aýqymy keń, sheshilý joldary kúrdeli mindetter júktedi. Sol mindet­terdi oraiymen eńserip, aldymyzda turǵan asqar taýdai asýlardan, teńizdei tereń ótkelderden ótýdiń qyrlary men syrlaryn meńgerdik, damýdyń dańǵyl joldaryn tańdap, Elbasy bastap, halqy qoshtap, egemen kósh-kerýenimiz bolashaqqa sátimen bet túzedi.

Búgingi kúnde Qazaqstan Respýb­likasy demokratiia qaǵidalaryn basshy­lyqqa alǵan, asyl qazynasy men bai­lyǵyn – Qazaqstan halqy dep tanityn, ekonomikasy qaryshtap damyǵan, álemniń saiasy sahnasynda aitar sózi, ózindik orny, alys jáne jaqyn shet elderdiń arasynda aitýly bedeli bar memleket retinde ornyqty. Osy jolda memlekettik biliktiń derbes salasy – sot biliginiń, qazaqstandyq sot júiesiniń damý, nyǵaiý joldaryn elimizdiń tarihi taǵdyrynan bólip alyp qarastyrý múmkin emes.

Táýelsizdikke qol jetken alǵash­qy jyldardan bastap Elbasy N.Á.Nazarbaev memlekettik quqyqtyq saia­sat­tyń negizi – táýelsiz sot júiesin qu­rý tý­raly bastama kóterdi jáne mem­le­kettik deńgeide naqty is-sharalar­dyń baǵdarlamasy ázirlendi. Respýb­li­kamyzdyń 1993 jyly qabyldan­ǵan tuńǵysh Ata Zańynda memleket­tik biliktiń atqarýshy, zań shyǵarý­shy salalarymen qatar, sot biligi tý­raly qaǵidat qarastyrylyp, al 1995 jy­ly Búkilhalyqtyq daýys berý joly­men qabyldanǵan Ata Zańymyzda atal­ǵan biliktiń salasy myzǵymas quqyq­tyq kepildikke ie boldy.

Qazaqstandyq sot júiesiniń aldynda Qazaqstan halqynyń Ata Zańmen jáne soǵan bailanysty qabyldanǵan basqa da zańdarmen kepildik berilgen qu­qyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaý, halyqtyń senimine ie bolý, zań ús­temdigin qamtamasyz etý siiaqty abyroily da jaýapty mindetter turdy. Al el Prezidentiniń 1994 jyly 12 aqpandaǵy Jarlyǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy quqyqtyq reformany damytý týraly» baǵdarlamasy elimizdiń sot qurylysy men sot óndirisin damytýda, tiisti baǵyttardy aiqyndaýda aitarlyqtai ról atqardy.

Jahandaný men jańǵyrýdyń tásili retinde sot júiesiniń qyzmetin jańasha uiymdastyrýda sottardy mamandandyrý joly tańdap alyndy. Reforma belesterin baǵyndyrý maqsatynda júzege asyrylyp jatqan materialdyq-qurylymdyq sharalardyń tiimdiligin ómir ózi dáleldep berdi. Naqty derekterge súienetin bolsaq, elimizdiń barlyq aimaqtarynda 2002 jyly mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomikalyq sottar, 2004 jyly mamandandyrylǵan ákimshilik sottar, 2010 jyly qylmystyq ister jónindegi, al 2012 jyly kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi sottar quryldy.

Aita ketetin jaǵdai, jańa qoǵamdyq qatynastardy retteýge arnalǵan zańnamalyq bastamalarǵa qoldaý kórsetilip, jańa úlgidegi Qazaqstan Respýblikasynyń qylmystyq- protsestik, Azamattyq protsestik, Qylmystyq-atqarý, Eńbek kodeksteri qabyldandy. HHI ǵasyrdyń ekinshi on jyldyǵynda memleketimizdiń sot júiesi halyqaralyq talaptar men standarttar qaǵidalaryna tolyǵymen jaýap beretin, bilikti jáne tájiribeli sýdialar eńbek etetin, materialdyq jabdyqtaý turǵysynan tolyǵymen qamtylǵan, Konstitýtsiia qaǵi­dalaryna negizdelgen erekshe óki­lettikterdi júzege asyratyn memlekettik biliktiń organy retinde qalyptasty.

Elimizde «100 naqty qadam» Ult jos­pary qabyldanýy memlekettiń saiasi, áleýmettik, ekonomikalyq ómirindegi eń aitýly oqiǵa boldy. Bes institýttyq reformanyń basty baǵyttarynyń biri – zań ústemdigin qamtamasyz etýdi júzege asyrýda otandyq sot júiesiniń aldyna airyqsha mindetter qoiyldy.

Búginde biz, osy mindetterdiń tyńǵylyqty túrde iske asqanyn maqtanyshpen aita alamyz. 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizde úsh satyly sot júiesi jumys istei bastady. Sot satylaryn ońtailandyrý bastamasy birinshi kezekte isterdiń qaralý merzimin barynsha qysqartýǵa baǵyt­talǵan edi. Sonymen qatar, isterdi ońailatylǵan, qysqar­tylǵan óndiristerde qaraý­dyń zańmen rettelgen protsessýaldyq múmkin­dik­teri, tatýlasý rásimderi men kelisimderin, media­tsiia, partisipativtik tásil­derdi keńinen qoldaný oń náti­jelerge jol bastady. Piki­rimiz dáiekti bolý úshin mynadai resmi málimetterdi keltire keteiik.

2016 jyldyń on aiynyń qory­tyn­dysy boiynsha ońailatylǵan (jazbasha) óndiriste qaralǵan azamattyq isterdiń sany ótken jyldyń osy merzimimen sa­lys­tyrǵanda 55 430 isten 132 841 iske artty. Al qysqartylǵan tártippen qa­ral­­ǵan qylmystyq isterdiń sany 1 738 isten 3 218 iske kóbeidi. Keltirilgen kór­set­­kish­ter alǵa júrýdiń aiqyn kórinisi emes pe?

Respýblikamyzda alqa zaseda­tel­deriniń qatysýymen qaralatyn qyl­mystyq isterdiń sanattary tolyq­tyrylyp, sot tóreligin júzege asyrýǵa halyq ókilderin tartýdyń aiasy keńeidi.

Joǵarǵy sottyń quramynda alǵash ret iri investorlardyń qatysýymen qara­latyn daýlardy sheshetin maman­dan­dyrylǵan sot alqasynyń qurylýy el ekonomikasyn damytýdyń ózekti máse­le­leriniń biri – shetel investorlaryn tar­týdyń quqyqtyq kepili retinde qaras­tyryldy.

Azamattyq ister boiynsha sot protsedýrasy men sot protsesterin júrgizýdi ońtailandyrý jáne tezdetý maqsatynda is júrgizýge prokýrorlardyń qatysýyn azaitý týraly reformalyq shara da qoǵamdyq qajettilikten týyndaǵan másele edi. Sondyqtan, Azamattyq protsestik kodekske atalǵan máseleni retteitin normalardyń engizilýin ýaqyt talaby dep bilemiz.

Sot tóreligin júzege asyrýdaǵy bas­ty tulǵa – sýdia ekendigi barshamyzǵa málim. Osy turǵyda sýdia laýazymyna kandidattardy irikteý tetikterin kó­beitý jáne biliktilik talaptaryn kú­­sheitý týraly sharalardyń jiyny tiisti zańnamalarǵa ózgerister men to­lyq­­tyrýlar engizý arqyly oryndaldy.

Jańashyl talaptar retinde mindetti túrde sot isterin júrgizýge qatysýdyń 5 jyldyq eńbek ótili, kásibi daǵdysy men iskerligin tekserý úshin ahýaldyq testiler júiesin endirý, bir jyldyq taǵylymdamadan, sodan keiin bir jyldyq synaq merziminen ótý siiaqty máseleler qarastyryldy.

Memlekettik basqarý akade­miiasynyń qurylymynda bolǵan Sot tóreligi institýtyn Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot tóreligi akademiiasy etip qaita qurý – sot júiesinde qyzmet atqaratyn bolashaq mamandardy kásibi biliktilikke, sýdia mamandyǵynyń qyry men syryn meńgerýge daiyndaýdyń naqty joly bolyp tabylady.

Sýdialar qaýymdastyǵy óz mindet­terin atqarý barysynda Elbasy men Qazaqstan halqy aldynda esep berýi tiis. Sondyqtan, sýdialardyń jańartylǵan Ádep kodeksin qabyldaý aǵymdaǵy jylǵy 21 qarasha kúni Astana qalasynda ótetin Sýdialar odaǵynyń kezekten tys VII seziniń kún tártibine engizilip otyr.

Táýelsizdikke qol jetkizip, jańasha damý jolyna túsken jyldar aiasynda otandyq sot júiesiniń halyqaralyq dárejedegi bedeli artyp, bizdiń júiedegi keibir ozyq úlgiler men bastamalar sheteldik áriptesterimizdiń tarapynan qyzyǵýshylyq týdyra bastaǵany bizdiń durys jolmen alǵa qarai damyp kele jatqanymyzdyń dáleli dep bilemin.

Aitylǵan jetistikterimiz ben aiqyn maqsattarymyz, asyl murattarymyz, sóz joq, Táýelsizdik dep atalatyn qasietti qundylyǵymyzdyń nátijesi ekenin biz bir sát te umytpaimyz jáne umytýǵa tiisti emespiz. Óz Otany men halqyn boitumaryndai qasterleitin, babalardyń amanattaryn ardaqtaityn sottar qaýymdastyǵynyń árbir múshesi Táýelsizdigimiz máńgilik, tuǵyrly bolýy úshin ar men zań jolynda aianbai eńbek etedi dep senemiz.

«Táýelsizdik – tátti sóz ǵana emes, ulttyq jaýapkershilik» dep jazyp ketken eken asyl aǵamyz Ábish Kekilbaev. Táýelsizdik – halqymyzdyń qanymen, kóz jasymen, mańdaiterimen jazylǵan armany, baqytymyzdyń qainar kózi, bolashaǵymyzdyń jaryq juldyzy, urpaǵymyzdyń asyl muraty.

Táýelsizdigimizdiń tuǵyry berik, halqymyz ben Elbasymyz aman bolyp, tabystarǵa birge jeteiik.

Baǵlan MAQULBEKOV,

Qazaqstan Respýblikasy Joǵarǵy sotynyń sýdiasy