بيىلعى جىلدىڭ بەرەكەلٸ جىل عانا ەمەس, تاريح قويناۋىنا قاسيەتتٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەكەلٸ جىلى رەتٸندە ەنٸپ بارا جاتقانى بارلىق قازاقستاندىقتار سيياقتى مەنٸ دە قۋانتادى, جانىما شۋاق, سەزٸمٸمە سۇلۋلىق سەۋلەسٸن سەبەدٸ. اتا-بابالارىمىز تەۋەلسٸزدٸكتٸ سان عاسىر بويى ارمانداسا, سول جولدا باستارىن بەيگەگە تٸكتٸ. ال تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارايلاپ اتقان تاڭىنىڭ نۇرىنا بٶلەنۋ بٸزدٸڭ ۇرپاقتىڭ ەنشٸسٸنە بۇيىرىپتى.
تەۋەلسٸزدٸك بٸزگە وڭاي كەلگەن جوق. سوندىقتان ونى باياندى ەتۋ, جەلبٸرەگەن كٶك تۋىمىزدى قولدان تٷسٸرمەي, بيٸك ەتٸپ ۇستاۋ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قازاقستان حالقىنا اۋقىمى كەڭ, شەشٸلۋ جولدارى كٷردەلٸ مٸندەتتەر جٷكتەدٸ. سول مٸندەتتەردٸ ورايىمەن ەڭسەرٸپ, الدىمىزدا تۇرعان اسقار تاۋداي اسۋلاردان, تەڭٸزدەي تەرەڭ ٶتكەلدەردەن ٶتۋدٸڭ قىرلارى مەن سىرلارىن مەڭگەردٸك, دامۋدىڭ داڭعىل جولدارىن تاڭداپ, ەلباسى باستاپ, حالقى قوشتاپ, ەگەمەن كٶش-كەرۋەنٸمٸز بولاشاققا سەتٸمەن بەت تٷزەدٸ.
بٷگٸنگٸ كٷندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەموكراتييا قاعيدالارىن باسشىلىققا العان, اسىل قازىناسى مەن بايلىعىن – قازاقستان حالقى دەپ تانيتىن, ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان, ەلەمنٸڭ ساياسى ساحناسىندا ايتار سٶزٸ, ٶزٸندٸك ورنى, الىس جەنە جاقىن شەت ەلدەردٸڭ اراسىندا ايتۋلى بەدەلٸ بار مەملەكەت رەتٸندە ورنىقتى. وسى جولدا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ دەربەس سالاسى – سوت بيلٸگٸنٸڭ, قازاقستاندىق سوت جٷيەسٸنٸڭ دامۋ, نىعايۋ جولدارىن ەلٸمٸزدٸڭ تاريحي تاعدىرىنان بٶلٸپ الىپ قاراستىرۋ مٷمكٸن ەمەس.
تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكەن العاشقى جىلداردان باستاپ ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ مەملەكەتتٸك قۇقىقتىق ساياساتتىڭ نەگٸزٸ – تەۋەلسٸز سوت جٷيەسٸن قۇرۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸ جەنە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە ناقتى ٸس-شارالاردىڭ باعدارلاماسى ەزٸرلەندٸ. رەسپۋبليكامىزدىڭ 1993 جىلى قابىلدانعان تۇڭعىش اتا زاڭىندا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى سالالارىمەن قاتار, سوت بيلٸگٸ تۋرالى قاعيدات قاراستىرىلىپ, ال 1995 جىلى بٷكٸلحالىقتىق داۋىس بەرۋ جولىمەن قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدا اتالعان بيلٸكتٸڭ سالاسى مىزعىماس قۇقىقتىق كەپٸلدٸككە يە بولدى.
قازاقستاندىق سوت جٷيەسٸنٸڭ الدىندا قازاقستان حالقىنىڭ اتا زاڭمەن جەنە سوعان بايلانىستى قابىلدانعان باسقا دا زاڭدارمەن كەپٸلدٸك بەرٸلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, حالىقتىڭ سەنٸمٸنە يە بولۋ, زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ سيياقتى ابىرويلى دا جاۋاپتى مٸندەتتەر تۇردى. ال ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ 1994 جىلى 12 اقپانداعى جارلىعىمەن بەكٸتٸلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورمانى دامىتۋ تۋرالى» باعدارلاماسى ەلٸمٸزدٸڭ سوت قۇرىلىسى مەن سوت ٶندٸرٸسٸن دامىتۋدا, تيٸستٸ باعىتتاردى ايقىنداۋدا ايتارلىقتاي رٶل اتقاردى.
جاھاندانۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ تەسٸلٸ رەتٸندە سوت جٷيەسٸنٸڭ قىزمەتٸن جاڭاشا ۇيىمداستىرۋدا سوتتاردى مامانداندىرۋ جولى تاڭداپ الىندى. رەفورما بەلەستەرٸن باعىندىرۋ ماقساتىندا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان ماتەريالدىق-قۇرىلىمدىق شارالاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ٶمٸر ٶزٸ دەلەلدەپ بەردٸ. ناقتى دەرەكتەرگە سٷيەنەتٸن بولساق, ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماقتارىندا 2002 جىلى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتتار, 2004 جىلى مامانداندىرىلعان ەكٸمشٸلٸك سوتتار, 2010 جىلى قىلمىستىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ, ال 2012 جىلى كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ سوتتار قۇرىلدى.
ايتا كەتەتٸن جاعداي, جاڭا قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە ارنالعان زاڭنامالىق باستامالارعا قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ, جاڭا ٷلگٸدەگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق- پروتسەستٸك, ازاماتتىق پروتسەستٸك, قىلمىستىق-اتقارۋ, ەڭبەك كودەكستەرٸ قابىلداندى. ححٸ عاسىردىڭ ەكٸنشٸ ون جىلدىعىندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ سوت جٷيەسٸ حالىقارالىق تالاپتار مەن ستاندارتتار قاعيدالارىنا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەتٸن, بٸلٸكتٸ جەنە تەجٸريبەلٸ سۋديالار ەڭبەك ەتەتٸن, ماتەريالدىق جابدىقتاۋ تۇرعىسىنان تولىعىمەن قامتىلعان, كونستيتۋتسييا قاعيدالارىنا نەگٸزدەلگەن ەرەكشە ٶكٸلەتتٸكتەردٸ جٷزەگە اسىراتىن مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ ورگانى رەتٸندە قالىپتاستى.
ەلٸمٸزدە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قابىلدانۋى مەملەكەتتٸڭ ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ ايتۋلى وقيعا بولدى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ جٷزەگە اسىرۋدا وتاندىق سوت جٷيەسٸنٸڭ الدىنا ايرىقشا مٸندەتتەر قويىلدى.
بٷگٸندە بٸز, وسى مٸندەتتەردٸڭ تىڭعىلىقتى تٷردە ٸسكە اسقانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلٸمٸزدە ٷش ساتىلى سوت جٷيەسٸ جۇمىس ٸستەي باستادى. سوت ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ باستاماسى بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٸستەردٸڭ قارالۋ مەرزٸمٸن بارىنشا قىسقارتۋعا باعىتتالعان ەدٸ. سونىمەن قاتار, ٸستەردٸ وڭايلاتىلعان, قىسقارتىلعان ٶندٸرٸستەردە قاراۋدىڭ زاڭمەن رەتتەلگەن پروتسەسسۋالدىق مٷمكٸندٸكتەرٸ, تاتۋلاسۋ رەسٸمدەرٸ مەن كەلٸسٸمدەرٸن, مەدياتسييا, پارتيسيپاتيۆتٸك تەسٸلدەردٸ كەڭٸنەن قولدانۋ وڭ نەتيجەلەرگە جول باستادى. پٸكٸرٸمٸز دەيەكتٸ بولۋ ٷشٸن مىناداي رەسمي مەلٸمەتتەردٸ كەلتٸرە كەتەيٸك.
2016 جىلدىڭ ون ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭايلاتىلعان (جازباشا) ٶندٸرٸستە قارالعان ازاماتتىق ٸستەردٸڭ سانى ٶتكەن جىلدىڭ وسى مەرزٸمٸمەن سالىستىرعاندا 55 430 ٸستەن 132 841 ٸسكە ارتتى. ال قىسقارتىلعان تەرتٸپپەن قارالعان قىلمىستىق ٸستەردٸڭ سانى 1 738 ٸستەن 3 218 ٸسكە كٶبەيدٸ. كەلتٸرٸلگەن كٶرسەتكٸشتەر العا جٷرۋدٸڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ ەمەس پە?
رەسپۋبليكامىزدا القا زاسەداتەلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن قىلمىستىق ٸستەردٸڭ ساناتتارى تولىقتىرىلىپ, سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرۋعا حالىق ٶكٸلدەرٸن تارتۋدىڭ اياسى كەڭەيدٸ.
جوعارعى سوتتىڭ قۇرامىندا العاش رەت ٸرٸ ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن داۋلاردى شەشەتٸن مامانداندىرىلعان سوت القاسىنىڭ قۇرىلۋى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – شەتەل ينۆەستورلارىن تارتۋدىڭ قۇقىقتىق كەپٸلٸ رەتٸندە قاراستىرىلدى.
ازاماتتىق ٸستەر بويىنشا سوت پروتسەدۋراسى مەن سوت پروتسەستەرٸن جٷرگٸزۋدٸ وڭتايلاندىرۋ جەنە تەزدەتۋ ماقساتىندا ٸس جٷرگٸزۋگە پروكۋرورلاردىڭ قاتىسۋىن ازايتۋ تۋرالى رەفورمالىق شارا دا قوعامدىق قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان مەسەلە ەدٸ. سوندىقتان, ازاماتتىق پروتسەستٸك كودەكسكە اتالعان مەسەلەنٸ رەتتەيتٸن نورمالاردىڭ ەنگٸزٸلۋٸن ۋاقىت تالابى دەپ بٸلەمٸز.
سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرۋداعى باستى تۇلعا – سۋديا ەكەندٸگٸ بارشامىزعا مەلٸم. وسى تۇرعىدا سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ٸرٸكتەۋ تەتٸكتەرٸن كٶبەيتۋ جەنە بٸلٸكتٸلٸك تالاپتارىن كٷشەيتۋ تۋرالى شارالاردىڭ جيىنى تيٸستٸ زاڭنامالارعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ ارقىلى ورىندالدى.
جاڭاشىل تالاپتار رەتٸندە مٸندەتتٸ تٷردە سوت ٸستەرٸن جٷرگٸزۋگە قاتىسۋدىڭ 5 جىلدىق ەڭبەك ٶتٸلٸ, كەسٸبي داعدىسى مەن ٸسكەرلٸگٸن تەكسەرۋ ٷشٸن احۋالدىق تەستٸلەر جٷيەسٸن ەندٸرۋ, بٸر جىلدىق تاعىلىمدامادان, سودان كەيٸن بٸر جىلدىق سىناق مەرزٸمٸنەن ٶتۋ سيياقتى مەسەلەلەر قاراستىرىلدى.
مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىنىڭ قۇرىلىمىندا بولعان سوت تٶرەلٸگٸ ينستيتۋتىن جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تٶرەلٸگٸ اكادەميياسى ەتٸپ قايتا قۇرۋ – سوت جٷيەسٸندە قىزمەت اتقاراتىن بولاشاق مامانداردى كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸككە, سۋديا ماماندىعىنىڭ قىرى مەن سىرىن مەڭگەرۋگە دايىنداۋدىڭ ناقتى جولى بولىپ تابىلادى.
سۋديالار قاۋىمداستىعى ٶز مٸندەتتەرٸن اتقارۋ بارىسىندا ەلباسى مەن قازاقستان حالقى الدىندا ەسەپ بەرۋٸ تيٸس. سوندىقتان, سۋديالاردىڭ جاڭارتىلعان ەدەپ كودەكسٸن قابىلداۋ اعىمداعى جىلعى 21 قاراشا كٷنٸ استانا قالاسىندا ٶتەتٸن سۋديالار وداعىنىڭ كەزەكتەن تىس VII سەزٸنٸڭ كٷن تەرتٸبٸنە ەنگٸزٸلٸپ وتىر.
تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزٸپ, جاڭاشا دامۋ جولىنا تٷسكەن جىلدار اياسىندا وتاندىق سوت جٷيەسٸنٸڭ حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ بەدەلٸ ارتىپ, بٸزدٸڭ جٷيەدەگٸ كەيبٸر وزىق ٷلگٸلەر مەن باستامالار شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تۋدىرا باستاعانى بٸزدٸڭ دۇرىس جولمەن العا قاراي دامىپ كەلە جاتقانىمىزدىڭ دەلەلٸ دەپ بٸلەمٸن.
ايتىلعان جەتٸستٸكتەرٸمٸز بەن ايقىن ماقساتتارىمىز, اسىل مۇراتتارىمىز, سٶز جوق, تەۋەلسٸزدٸك دەپ اتالاتىن قاسيەتتٸ قۇندىلىعىمىزدىڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸن بٸز بٸر سەت تە ۇمىتپايمىز جەنە ۇمىتۋعا تيٸستٸ ەمەسپٸز. ٶز وتانى مەن حالقىن بويتۇمارىنداي قاستەرلەيتٸن, بابالاردىڭ اماناتتارىن ارداقتايتىن سوتتار قاۋىمداستىعىنىڭ ەربٸر مٷشەسٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز مەڭگٸلٸك, تۇعىرلى بولۋى ٷشٸن ار مەن زاڭ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتەدٸ دەپ سەنەمٸز.
«تەۋەلسٸزدٸك – تەتتٸ سٶز عانا ەمەس, ۇلتتىق جاۋاپكەرشٸلٸك» دەپ جازىپ كەتكەن ەكەن اسىل اعامىز ەبٸش كەكٸلباەۆ. تەۋەلسٸزدٸك – حالقىمىزدىڭ قانىمەن, كٶز جاسىمەن, ماڭدايتەرٸمەن جازىلعان ارمانى, باقىتىمىزدىڭ قاينار كٶزٸ, بولاشاعىمىزدىڭ جارىق جۇلدىزى, ۇرپاعىمىزدىڭ اسىل مۇراتى.
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تۇعىرى بەرٸك, حالقىمىز بەن ەلباسىمىز امان بولىپ, تابىستارعا بٸرگە جەتەيٸك.
باعلان ماقۇلبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى
.jpeg)