Ádepsiz án mátinderine "ái" deitin qazaq qalmaǵan ba?!

Ádepsiz án mátinderine "ái" deitin qazaq qalmaǵan ba?!

Án sózderi – álemtapyraq. Qazirgi kezdi aitamyz. Tipti qisynsyz tirkester men oǵash odaǵailarǵa boi úiretkenimiz sonsha kim ne dese de «máý» demeitin boldyq. «Qosylǵan solai kóp egiz» degen ánge de izektep baqtyq. «Qudai-aý, egiz qosylmaidy, týady ǵoi, egiz ben juptyń maǵynasy jer men kóktei emes pe shyraqtarym!» - deitin bir til mamany, ne til janashyryn kórmedik. Já, mundai sózderdi terseń qum sekildi sýyrylyp tur, taýsylmaidy. Biz bul joly án sózderindegi bir ǵana «qaryndas» sózine bailanysty oi qozǵap kórelikshi.

Barlyqtaryńyzǵa belgili, qazaqta uldan keiingi týylǵan qyz sol ul balaǵa qaryndas bolyp esepteledi. Árine bir ákeden. Bylaisha túsindirsek tipti uǵynyqty bolar. Bir aýyldan shyqqan adamdardy aýyldas, bir synypta oqyǵandardy synyptas degenimiz sekildi, bir qursaqtan, iaǵni bir qarynnan shyqqan adamdy qaryndas demei ne desin!

Qazaqtyń týystyq qatynas júiesinde myńdaǵan jyldardan beri solai. Sondyqtan qazaqy sanada "qaryndas" sóziniń qadiri erekshe. Qazaq tarihynyń sherli tarihynan zar bolyp jetken "Elim-ai" áninde: "Qaryndastan aiyrylǵan qiyn eken, qara kózge móldirep jas keledi" - deidi. Muny úlken maǵynasynda birge týǵan týystan dep te, týra maǵynasynda da túsinýge bolady. Baiaǵy qazaq jigitteriniń qaryndas aldyndaǵy mindetin qarańyz, "aýrý - astan, daý - qaryndastan" - deidi. Bul birge týǵanyna degen janashyrlyq pen onyń namysy úshin neden bolsa da aianbai daýǵa túsýge bar ekendigin kórsetedi.

Keiingi kezde osy "qaryndas" sózi túpki maǵynasynan ajyrap barady. Bul úrdis áýelde ózimen birge týmasa da jasy kishi qyzdardy óziniń týǵan qaryndasyna balap aǵalyq sipatta "qaryndas" dep aitýdan bastalsa kerek. Mysaly, ashanadaǵy kútýshi qyzdarǵa "qaryndasym, bir kese shai bere qoisań" degen sekildi. Basynda osylai maǵynada aitylǵan sóz qazir múlde basqasha mánge ie bolyp ketti. Óte ókinishti. Bul búgingi ulttyq bolmystyń aýyr hali.

Sóitip qazir kóp jigitter "oý, qaryndas" dep qyljaqtaidy. Al keibir ánshi jigitter "qaryndas, ǵashyqpyn" deitin boldy.

Mine qarańyz, bul Qairat Nurtas oryndaityn "Ádemisiń, qaryndas" áninen úzindi.

Mynaý taǵy da sonyń oryndaýyndaǵy "Eh, qaryndas" áni eken.

Mynaý Janbolat Bekturǵanov. "Toqta, qaryndas" dep tur.

Balǵyn Qaiyrbekuly "Sulý qaryndas" dep ándetipti.

Al, mynaý ázil súier jurt aýzyna qarap otyratyn Nurjan Tólendievtiń "qaryndasty" sahnaǵa shaqyrǵany.

USYNYS:

 Endi ne isteý kerek? Búkil qazaqtyń túsinigine osylaisha ornap, qyljaqqa ainalyp bara jatqan "qaryndas" sóziniń ornyn almastyratyn basqa sóz joq pa? Árine, bar. Qazaqta "Qudasha" degen bar. Ol tipti rýyń da emes, basqa rýdyń iiaǵni quda jaqtaǵy qyz. Úilenem deseń de, ǵashyq bolsań da erkiń. Qandai oryndy. Mine, atyńnan ainalaiyn "Nur-Muqasan" toby oryndaǵan ándi tyńdańyz.

 

Endi qyzdarǵa qyljaqtaityn, ǵashyq bop án arnaityn jigitterdiń "Eh, qudasha", "Ádemisiń, qudasha", "Toqta, qudasha" dep almastyrýyn suraimyz. Biz bul materiialda án avtorlaryn arnaiy qarastyrmadyq. Bul alǵashqy eskertý retinde jazylyp otyr. Kinálaýdan góri, qaryndas sóziniń maǵynasyn esine salyp, mánin túsindirgendi maqsat ettik. Shirkin-ai, boilarynda qazaqy erkektik namys bolsa qaryndas sózin qalai qoldanyp turǵanyn aqyly anyq tanymasa da, túisigi titirkener edi-aý dep armandaisyń...

Al, qadirli aǵaiyn! Myna ánderdi tyńdap kórińizshi, qaryndas degenniń qandai aiaýly, qandai ystyq, qandai baýyrmal, qandai súikimdi jaqynyńa arnalǵan ardaqty sóz ekendigin tereńirek túisinersiz, bálkim.

Altynbek Táshimbetovtiń oryndaýyndaǵy "Qaryndasym" áni.

Baýyrjan Ospanovtyń oryndaýynda "Qaryndasym, baǵyń jansyn" áni.

Mynaý "Áýen" tobynyń oryndaýyndaǵy "Qaryndasym" áni.

P.S. Endi tolyq túsingen shyǵar, ǵashyq bolǵan, qumartqan qyzǵa (qalqataiǵa, qudashaǵa) aitar sóz bólek te, qaryndasqa aitar sóz bólek ekenin. Ǵashyq bolǵanda aitylatyn sózdi "qaryndasqa" dep aityp shatasqan ánshiler ol ánderdi budan bylai aitar, iá aitpas. Ony ózderiniń aqylyna, aryna saldyq. Bul ánshilerge ǵana emes, qyzdarǵa "qaryndas" dep qaljyńdaýǵa ǵadettenip ketken barlyq azamattarǵa arnalady. Aǵalyq kózben aialap aitylǵan bolsa, oǵan sóz joq! 

Ularbek Nurǵalymuly

"Ádebiet portaly"