ەن سٶزدەرٸ – ەلەمتاپىراق. قازٸرگٸ كەزدٸ ايتامىز. تٸپتٸ قيسىنسىز تٸركەستەر مەن وعاش وداعايلارعا بوي ٷيرەتكەنٸمٸز سونشا كٸم نە دەسە دە «مەۋ» دەمەيتٸن بولدىق. «قوسىلعان سولاي كٶپ ەگٸز» دەگەن ەنگە دە يزەكتەپ باقتىق. «قۇداي-اۋ, ەگٸز قوسىلمايدى, تۋادى عوي, ەگٸز بەن جۇپتىڭ ماعىناسى جەر مەن كٶكتەي ەمەس پە شىراقتارىم!» - دەيتٸن بٸر تٸل مامانى, نە تٸل جاناشىرىن كٶرمەدٸك. جە, مۇنداي سٶزدەردٸ تەرسەڭ قۇم سەكٸلدٸ سۋىرىلىپ تۇر, تاۋسىلمايدى. بٸز بۇل جولى ەن سٶزدەرٸندەگٸ بٸر عانا «قارىنداس» سٶزٸنە بايلانىستى وي قوزعاپ كٶرەلٸكشٸ.
بارلىقتارىڭىزعا بەلگٸلٸ, قازاقتا ۇلدان كەيٸنگٸ تۋىلعان قىز سول ۇل بالاعا قارىنداس بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ەرينە بٸر ەكەدەن. بىلايشا تٷسٸندٸرسەك تٸپتٸ ۇعىنىقتى بولار. بٸر اۋىلدان شىققان ادامداردى اۋىلداس, بٸر سىنىپتا وقىعانداردى سىنىپتاس دەگەنٸمٸز سەكٸلدٸ, بٸر قۇرساقتان, ياعني بٸر قارىننان شىققان ادامدى قارىنداس دەمەي نە دەسٸن!
قازاقتىڭ تۋىستىق قاتىناس جٷيەسٸندە مىڭداعان جىلداردان بەرٸ سولاي. سوندىقتان قازاقى سانادا "قارىنداس" سٶزٸنٸڭ قادٸرٸ ەرەكشە. قازاق تاريحىنىڭ شەرلٸ تاريحىنان زار بولىپ جەتكەن "ەلٸم-اي" ەنٸندە: "قارىنداستان ايىرىلعان قيىن ەكەن, قارا كٶزگە مٶلدٸرەپ جاس كەلەدٸ" - دەيدٸ. مۇنى ٷلكەن ماعىناسىندا بٸرگە تۋعان تۋىستان دەپ تە, تۋرا ماعىناسىندا دا تٷسٸنۋگە بولادى. باياعى قازاق جٸگٸتتەرٸنٸڭ قارىنداس الدىنداعى مٸندەتٸن قاراڭىز, "اۋرۋ - استان, داۋ - قارىنداستان" - دەيدٸ. بۇل بٸرگە تۋعانىنا دەگەن جاناشىرلىق پەن ونىڭ نامىسى ٷشٸن نەدەن بولسا دا ايانباي داۋعا تٷسۋگە بار ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
كەيٸنگٸ كەزدە وسى "قارىنداس" سٶزٸ تٷپكٸ ماعىناسىنان اجىراپ بارادى. بۇل ٷردٸس ەۋەلدە ٶزٸمەن بٸرگە تۋماسا دا جاسى كٸشٸ قىزداردى ٶزٸنٸڭ تۋعان قارىنداسىنا بالاپ اعالىق سيپاتتا "قارىنداس" دەپ ايتۋدان باستالسا كەرەك. مىسالى, اسحاناداعى كٷتۋشٸ قىزدارعا "قارىنداسىم, بٸر كەسە شاي بەرە قويساڭ" دەگەن سەكٸلدٸ. باسىندا وسىلاي ماعىنادا ايتىلعان سٶز قازٸر مٷلدە باسقاشا مەنگە يە بولىپ كەتتٸ. ٶتە ٶكٸنٸشتٸ. بۇل بٷگٸنگٸ ۇلتتىق بولمىستىڭ اۋىر حالٸ.
سٶيتٸپ قازٸر كٶپ جٸگٸتتەر "وۋ, قارىنداس" دەپ قىلجاقتايدى. ال كەيبٸر ەنشٸ جٸگٸتتەر "قارىنداس, عاشىقپىن" دەيتٸن بولدى.
مٸنە قاراڭىز, بۇل قايرات نۇرتاس ورىندايتىن "ەدەمٸسٸڭ, قارىنداس" ەنٸنەن ٷزٸندٸ.
مىناۋ تاعى دا سونىڭ ورىنداۋىنداعى "ەح, قارىنداس" ەنٸ ەكەن.
مىناۋ جانبولات بەكتۇرعانوۆ. "توقتا, قارىنداس" دەپ تۇر.
بالعىن قايىربەكۇلى "سۇلۋ قارىنداس" دەپ ەندەتٸپتٸ.
ال, مىناۋ ەزٸل سٷيەر جۇرت اۋزىنا قاراپ وتىراتىن نۇرجان تٶلەنديەۆتٸڭ "قارىنداستى" ساحناعا شاقىرعانى.
ۇسىنىس:
ەندٸ نە ٸستەۋ كەرەك? بٷكٸل قازاقتىڭ تٷسٸنٸگٸنە وسىلايشا ورناپ, قىلجاققا اينالىپ بارا جاتقان "قارىنداس" سٶزٸنٸڭ ورنىن الماستىراتىن باسقا سٶز جوق پا? ەرينە, بار. قازاقتا "قۇداشا" دەگەن بار. ول تٸپتٸ رۋىڭ دا ەمەس, باسقا رۋدىڭ يياعني قۇدا جاقتاعى قىز. ٷيلەنەم دەسەڭ دە, عاشىق بولساڭ دا ەركٸڭ. قانداي ورىندى. مٸنە, اتىڭنان اينالايىن "نۇر-مۇقاسان" توبى ورىنداعان ەندٸ تىڭداڭىز.
ەندٸ قىزدارعا قىلجاقتايتىن, عاشىق بوپ ەن ارنايتىن جٸگٸتتەردٸڭ "ەح, قۇداشا", "ەدەمٸسٸڭ, قۇداشا", "توقتا, قۇداشا" دەپ الماستىرۋىن سۇرايمىز. بٸز بۇل ماتەرييالدا ەن اۆتورلارىن ارنايى قاراستىرمادىق. بۇل العاشقى ەسكەرتۋ رەتٸندە جازىلىپ وتىر. كٸنەلاۋدان گٶرٸ, قارىنداس سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن ەسٸنە سالىپ, مەنٸن تٷسٸندٸرگەندٸ ماقسات ەتتٸك. شٸركٸن-اي, بويلارىندا قازاقى ەركەكتٸك نامىس بولسا قارىنداس سٶزٸن قالاي قولدانىپ تۇرعانىن اقىلى انىق تانىماسا دا, تٷيسٸگٸ تٸتٸركەنەر ەدٸ-اۋ دەپ ارماندايسىڭ...
ال, قادٸرلٸ اعايىن! مىنا ەندەردٸ تىڭداپ كٶرٸڭٸزشٸ, قارىنداس دەگەننٸڭ قانداي اياۋلى, قانداي ىستىق, قانداي باۋىرمال, قانداي سٷيكٸمدٸ جاقىنىڭا ارنالعان ارداقتى سٶز ەكەندٸگٸن تەرەڭٸرەك تٷيسٸنەرسٸز, بەلكٸم.
التىنبەك تەشٸمبەتوۆتٸڭ ورىنداۋىنداعى "قارىنداسىم" ەنٸ.
باۋىرجان وسپانوۆتىڭ ورىنداۋىندا "قارىنداسىم, باعىڭ جانسىن" ەنٸ.
مىناۋ "ەۋەن" توبىنىڭ ورىنداۋىنداعى "قارىنداسىم" ەنٸ.
P.S. ەندٸ تولىق تٷسٸنگەن شىعار, عاشىق بولعان, قۇمارتقان قىزعا (قالقاتايعا, قۇداشاعا) ايتار سٶز بٶلەك تە, قارىنداسقا ايتار سٶز بٶلەك ەكەنٸن. عاشىق بولعاندا ايتىلاتىن سٶزدٸ "قارىنداسقا" دەپ ايتىپ شاتاسقان ەنشٸلەر ول ەندەردٸ بۇدان بىلاي ايتار, يە ايتپاس. ونى ٶزدەرٸنٸڭ اقىلىنا, ارىنا سالدىق. بۇل ەنشٸلەرگە عانا ەمەس, قىزدارعا "قارىنداس" دەپ قالجىڭداۋعا عادەتتەنٸپ كەتكەن بارلىق ازاماتتارعا ارنالادى. اعالىق كٶزبەن ايالاپ ايتىلعان بولسا, وعان سٶز جوق!
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى
.jpg)
