Ádebietke baǵyt ákelý - sirek qubylys. Tipti, sol baǵytty ákelgen kúnniń ózinde "ol solai eken" dep aitý úshin de júrek kerek. Dál osylai degen belgili qalamger Júsipbek Qorǵasbek «Úrker» habarynda Temirhan Medetbektiń «Kók túrikter saryny» jyr kitabyn avtordyń ózimen birge talqylady, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Onyń aitýynsha, Temirhan Medetbektiń «Kók túrikter saryny» atty óleńderi men pýblitsistikalyq maqalalary, ádebi syn maqalalary men esseleri solai moiyndaldy, eldiń barlyǵy biledi.
«Ábish Kekilbaiuly aǵamyz sizdiń osy úshtomdyq jinaǵyńyzdyń birinshi tomyna alǵysóz jazǵan eken. «Jortqanda jolyń bolsyn, jolbarysym» dep. Endi ekiniń birine óitip aita bermeitin shyǵar. Sonda sizdiń jas kezińizdi bylaisha sýrettepti. «Qarsy aldymdaǵy qara balanyń qalqan qulaǵy tikireiip, judyryqtai óndirshegi odan beter zoraiyp, kóziniń alasy molaiyp, tal-tal kirpikteri andyzdai kóterilip betime baqyraia qarady» deidi. Qarap otyrsam, kóp ózgermepsiz, aǵa. Áli de, erkelep aitaiyq, qulaǵyńyz qalqandai bolyp bizdiń ortamyzda otyrsyz. Qosh keldińiz, aǵa. Osy jerde Ábish Kekilbaev bylai dep jazady. Siz endi Ábish Kekilbaiulynyń aldyna kelip otyrsyz ǵoi. «Áb aǵa, men oqýdy tastadym. Úilendim. Kelinińizdiń aty Sholpan. Altai jaǵynyń qyzy. Jaman adam emes siiaqty. Bópemiz de bar. Qyzmetke turdym. Biraq aty bar da, zaty joq. Ómir óleńdi jarylqaǵanmen, óleń ómirdi jarylqai almaitynyn baiqatty. Búitip júre bergenshe dep, bir toqtamǵa keldim» dep siz ózińizdiń sheshimińizdi aitasyz. «Men Almatydan kettim. Munaishy bolam» deisiz ǵoi endi. Mańǵystaý jaqqa kettim deisiz», – dedi Júsipbek Qorǵasbek.
Al avtordyń ózi aqyndarǵa ómirbaian jasaý, taǵdyrdyń bir synynan ótý qanshalyqty kerek ekenin aita kele, onyń ártúrli ekenin tilge tiek etti.
«Bireýler jaqsy ómirde, jaqsy tirlikte júredi. Men Mańǵystaýǵa eshqandai romantika izdep barǵam joq. Taǵdyrymdy ózgerteiin, taǵdyryma jazylyp qalsyn degen joqpyn. Ol kezde ákem qaitys boldy da qaityp kelgennen keiin meni jumystan shyǵaryp jiberipti. Odan keiin barar jer, basar taý joq. Gazetterge, odan keiin jýrnaldarǵa túrli-túrli jumysqa turaiyn desem, eshkim jumysqa almaidy. Ol kezde aldynda televideniede istegem. Eshkim jumysqa almaǵannan keiin, amal joq, bir jaqqa ketýim kerek boldy. Al elge barsam, elden shyǵa almai qalam», – dedi Temirhan Medetbek.
Moderatordyń aitýynsha, avtor qazaqtyń naǵyz qaimaǵy deitin Ońtústikte Túrkistanda týyp-ósken. Ol jerde de qazaqtyń tili bai. Sonymen birge Mańǵystaý jaqtyń tili erekshe.
«Onyń bailyǵyn biz Ábish Kekilbaiuly arqyly bilemiz ǵoi. Osy jerde siz bir kitabyńyzda aitasyz. Abaidyń óleńi bar ǵoi, «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy, Ol aqynnyń bilimsiz beisharasy» degen óleńin mysalǵa keltiresiz de, «Biz sol óleńdi birjaqty túsinemiz, birtekti taldaimyz» dep aitasyz. Mysaly úshin kóń, qoqyr degen siiaqty sózdi aityp qalsa oǵan tyjyryna qaraimyz. Sonymen birge traktor, burǵynyń túr-túri degen siiaqty terminderdi aityp, jaza-tuǵyn bolsaq synshylar jaqtyrmai qaraidy deisiz. Sonymen birge dialekti týraly aitasyz. Dialekti qazaqtyń sózin baiytyp tur deisiz ǵoi. Al biraq ádebiet synshylary dialekt sózderdi keiipkerdiń aýzyna salsa keshirimmen qaraidy, al óz atymyzdan jazsaq bizge birtúrli qaraidy degen sózińiz bar. Birtúrli qaraidy degen sózge osyǵan siz jaýap beresiz»,– dedi Júsipbek Qorǵasbek.
Al avtordyń aitýynsha, ol shyǵarmashylyqta kórinip turýy kerek. Onyń qyr-syry, onyń búkil boiyna sińirip alǵan minez. Árbir tildiń óziniń shyqqan jerinde minez bolady. Máselen, doǵaldaý, irileý, kesekteý sóileidi Mańǵystaýda. Abaidyń «bastaý» deitin sózi bar. Bastaýdy ázir túsinbeitin adam joq. Al biraq kezinde bastaý deitin sóz ońtústikte de, batysta da joq bolatyn. Sondyqtan Abai sózdiń keremet demokratiiasyn jasaǵan adam. «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy, Ol aqynnyń bilimsiz beisharasy» degen shyn máninde óziniń ornymen turmaityn sózderdi qoldanǵan. Máselen, kóń degen sózdi bir qap kóńdi paidalanady. Biraq ony eshkim de qazirgi zamanda da, sol zamanda da jaman sóz dep eshkim aitqan joq.
«Bizde dialekt deitin az. Ýniversitette de, institýtta da lingvisterdiń ózderi aitady. Bizde az. Máselen, ózbekterde óte kóp. Bir aýyly men ekinshi aýyly bir-birin túsinbei qalatyn da sózder bar. Al bizde bári túsinikti. Nege olai? Óitkeni biz kóshpeli bolǵanbyz. Daliǵan jer. Al ózbekterdiń jeri kishkentai ǵana. Sonyń ózinde bir-birin túsinbei qalady otyryqshylar. Al bizde únemi turaqty túrde anaý Mańǵystaýdan Yrǵyzǵa deiin kóship kelgen, Yrǵyzdan Mańǵystaýǵa deiin nemese Yrǵyzdaǵy adamdar Semei jaqqa deiin barǵan. Sóitip, bir-birine tilin túsinikti, birqalypty normalary qazaq tilinde saqtalyp qalǵan. Sondyqtan tilimizdiń shubarlanbaǵany, óziniń óte bir demokratiialyq deńgeide qarym-qatynasta bolǵany, halqymyzdyń bári bir-birine túsinikti bolǵany. Qazir shyǵystyń adamy men ońtústiktiń adamy nemese batystyń adamy bir-birimen jatsynbai erkin sóilesedi», – dedi Temirhan Medetbek.
Osy kezde áńgimege jazýshy Ámirhan Meńdeke qosyldy. Onyń aitýynsha, Temirhan Medetbek Abaidyń Lermontovtan aýdarǵanyn aityp kele jatqanyn tilge tiek etti.
«Marqum Táken Álimqulov bylai deidi: Qazaqta birinshi oryndy Abaiǵa tiemeldeidi. Ekinshi, úshinshi, tórtinshi dep talasa berińder. Biraq birinshi orynǵa talaspańdar degeni ǵoi. Óitkeni qazaqta birinshi oryn Abaiǵa tiemel. Jaraidy Abai genii, kemeńger, danyshpan. Biraq keiinderi taǵy kemeńger shyǵýy múmkin ǵoi. Báribir Abaiǵa birinshi oryn tiemel deidi Táken Álimqulov. Ol keiingi kemeńgerleriń ekinshi, úshinshi bolsyn degen siiaqty oi aitady. Sol Táken Álimqulovtyń «Jumbaq janynda» Abaidy taldaidy ǵoi. Taldaǵanda qazir de oqimyn. Qyzyq-qyzyq taldaidy. Mysaly, tek tsifrlarmen sóileidi. Sibir qazaqtarynyń sol kezdegi ýalaiatynda on porýchik bolǵan, jeti maior bolǵan, on eki kapitan bolǵan. On poýchiktiń biri Qunanbai Óskenbai. Abaidyń ákesi. Jeti maiordyń biri Shyńǵys Ýálihanov. Shoqan Ýálihanovtyń ákesi dep taldaidy. Abai Lermontovtan 28 óleń aýdarǵan deidi. Sanaǵan. Sóitedi de óleńderdi taldaidy. Al endi Tem aǵań Abaidyń Lermontovtan aýdarǵanyn aityp keledi. Biraq Abaidyń kemeńgerligine, Abaidyń geniiligine, Abaidyń Danyshpandyǵyna eshqandai kóleńke túsirmeidi. Mysaly, Lermontov pen Abaidy salystyrady da, Abai áldeqaida tereńdetip, keńeitip aýdarǵan deidi. Ol salystyrmaly óleńnen bilinip tur», – dedi Ámirhan Meńdeke.
Aita keteiik, búgin «Úrker» habarynda Temirhan Medetbektiń «Kók túrikter saryny» jyr kitaby avtordyń ózimen birge talqylandy. Belgili qalamger Júsipbek Qorǵasbektiń aitýynsha, Temirhan Medetbektiń «Kók túrikter saryny» atty óleńderi men pýblitsistikalyq maqalalaryn, ádebi syn maqalalary men esseleri solai moiyndaldy, eldiń barlyǵy biledi.
