ەدەبيەتكە باعىت ەكەلۋ - سيرەك قۇبىلىس. تٸپتٸ, سول باعىتتى ەكەلگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە "ول سولاي ەكەن" دەپ ايتۋ ٷشٸن دە جٷرەك كەرەك. دەل وسىلاي دەگەن بەلگٸلٸ قالامگەر جٷسٸپبەك قورعاسبەك «ٷركەر» حابارىندا تەمٸرحان مەدەتبەكتٸڭ «كٶك تٷرٸكتەر سارىنى» جىر كٸتابىن اۆتوردىڭ ٶزٸمەن بٸرگە تالقىلادى, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
ونىڭ ايتۋىنشا, تەمٸرحان مەدەتبەكتٸڭ «كٶك تٷرٸكتەر سارىنى» اتتى ٶلەڭدەرٸ مەن پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى, ەدەبي سىن ماقالالارى مەن ەسسەلەرٸ سولاي مويىندالدى, ەلدٸڭ بارلىعى بٸلەدٸ.
«ەبٸش كەكٸلبايۇلى اعامىز سٸزدٸڭ وسى ٷشتومدىق جيناعىڭىزدىڭ بٸرٸنشٸ تومىنا العىسٶز جازعان ەكەن. «جورتقاندا جولىڭ بولسىن, جولبارىسىم» دەپ. ەندٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸنە ٶيتٸپ ايتا بەرمەيتٸن شىعار. سوندا سٸزدٸڭ جاس كەزٸڭٸزدٸ بىلايشا سۋرەتتەپتٸ. «قارسى الدىمداعى قارا بالانىڭ قالقان قۇلاعى تٸكٸرەيٸپ, جۇدىرىقتاي ٶندٸرشەگٸ ودان بەتەر زورايىپ, كٶزٸنٸڭ الاسى مولايىپ, تال-تال كٸرپٸكتەرٸ اندىزداي كٶتەرٸلٸپ بەتٸمە باقىرايا قارادى» دەيدٸ. قاراپ وتىرسام, كٶپ ٶزگەرمەپسٸز, اعا. ەلٸ دە, ەركەلەپ ايتايىق, قۇلاعىڭىز قالقانداي بولىپ بٸزدٸڭ ورتامىزدا وتىرسىز. قوش كەلدٸڭٸز, اعا. وسى جەردە ەبٸش كەكٸلباەۆ بىلاي دەپ جازادى. سٸز ەندٸ ەبٸش كەكٸلبايۇلىنىڭ الدىنا كەلٸپ وتىرسىز عوي. «ەب اعا, مەن وقۋدى تاستادىم. ٷيلەندٸم. كەلٸنٸڭٸزدٸڭ اتى شولپان. التاي جاعىنىڭ قىزى. جامان ادام ەمەس سيياقتى. بٶپەمٸز دە بار. قىزمەتكە تۇردىم. بٸراق اتى بار دا, زاتى جوق. ٶمٸر ٶلەڭدٸ جارىلقاعانمەن, ٶلەڭ ٶمٸردٸ جارىلقاي المايتىنىن بايقاتتى. بٷيتٸپ جٷرە بەرگەنشە دەپ, بٸر توقتامعا كەلدٸم» دەپ سٸز ٶزٸڭٸزدٸڭ شەشٸمٸڭٸزدٸ ايتاسىز. «مەن الماتىدان كەتتٸم. مۇنايشى بولام» دەيسٸز عوي ەندٸ. ماڭعىستاۋ جاققا كەتتٸم دەيسٸز», – دەدٸ جٷسٸپبەك قورعاسبەك.
ال اۆتوردىڭ ٶزٸ اقىندارعا ٶمٸربايان جاساۋ, تاعدىردىڭ بٸر سىنىنان ٶتۋ قانشالىقتى كەرەك ەكەنٸن ايتا كەلە, ونىڭ ەرتٷرلٸ ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
«بٸرەۋلەر جاقسى ٶمٸردە, جاقسى تٸرلٸكتە جٷرەدٸ. مەن ماڭعىستاۋعا ەشقانداي رومانتيكا ٸزدەپ بارعام جوق. تاعدىرىمدى ٶزگەرتەيٸن, تاعدىرىما جازىلىپ قالسىن دەگەن جوقپىن. ول كەزدە ەكەم قايتىس بولدى دا قايتىپ كەلگەننەن كەيٸن مەنٸ جۇمىستان شىعارىپ جٸبەرٸپتٸ. ودان كەيٸن بارار جەر, باسار تاۋ جوق. گازەتتەرگە, ودان كەيٸن جۋرنالدارعا تٷرلٸ-تٷرلٸ جۇمىسقا تۇرايىن دەسەم, ەشكٸم جۇمىسقا المايدى. ول كەزدە الدىندا تەلەۆيدەنيەدە ٸستەگەم. ەشكٸم جۇمىسقا الماعاننان كەيٸن, امال جوق, بٸر جاققا كەتۋٸم كەرەك بولدى. ال ەلگە بارسام, ەلدەن شىعا الماي قالام», – دەدٸ تەمٸرحان مەدەتبەك.
مودەراتوردىڭ ايتۋىنشا, اۆتور قازاقتىڭ ناعىز قايماعى دەيتٸن وڭتٷستٸكتە تٷركٸستاندا تۋىپ-ٶسكەن. ول جەردە دە قازاقتىڭ تٸلٸ باي. سونىمەن بٸرگە ماڭعىستاۋ جاقتىڭ تٸلٸ ەرەكشە.
«ونىڭ بايلىعىن بٸز ەبٸش كەكٸلبايۇلى ارقىلى بٸلەمٸز عوي. وسى جەردە سٸز بٸر كٸتابىڭىزدا ايتاسىز. ابايدىڭ ٶلەڭٸ بار عوي, «بٶتەن سٶزبەن بىلعانسا سٶز اراسى, ول اقىننىڭ بٸلٸمسٸز بەيشاراسى» دەگەن ٶلەڭٸن مىسالعا كەلتٸرەسٸز دە, «بٸز سول ٶلەڭدٸ بٸرجاقتى تٷسٸنەمٸز, بٸرتەكتٸ تالدايمىز» دەپ ايتاسىز. مىسالى ٷشٸن كٶڭ, قوقىر دەگەن سيياقتى سٶزدٸ ايتىپ قالسا وعان تىجىرىنا قارايمىز. سونىمەن بٸرگە تراكتور, بۇرعىنىڭ تٷر-تٷرٸ دەگەن سيياقتى تەرميندەردٸ ايتىپ, جازا-تۇعىن بولساق سىنشىلار جاقتىرماي قارايدى دەيسٸز. سونىمەن بٸرگە ديالەكتٸ تۋرالى ايتاسىز. ديالەكتٸ قازاقتىڭ سٶزٸن بايىتىپ تۇر دەيسٸز عوي. ال بٸراق ەدەبيەت سىنشىلارى ديالەكت سٶزدەردٸ كەيٸپكەردٸڭ اۋزىنا سالسا كەشٸرٸممەن قارايدى, ال ٶز اتىمىزدان جازساق بٸزگە بٸرتٷرلٸ قارايدى دەگەن سٶزٸڭٸز بار. بٸرتٷرلٸ قارايدى دەگەن سٶزگە وسىعان سٸز جاۋاپ بەرەسٸز»,– دەدٸ جٷسٸپبەك قورعاسبەك.
ال اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ول شىعارماشىلىقتا كٶرٸنٸپ تۇرۋى كەرەك. ونىڭ قىر-سىرى, ونىڭ بٷكٸل بويىنا سٸڭٸرٸپ العان مٸنەز. ەربٸر تٸلدٸڭ ٶزٸنٸڭ شىققان جەرٸندە مٸنەز بولادى. مەسەلەن, دوعالداۋ, ٸرٸلەۋ, كەسەكتەۋ سٶيلەيدٸ ماڭعىستاۋدا. ابايدىڭ «باستاۋ» دەيتٸن سٶزٸ بار. باستاۋدى ەزٸر تٷسٸنبەيتٸن ادام جوق. ال بٸراق كەزٸندە باستاۋ دەيتٸن سٶز وڭتٷستٸكتە دە, باتىستا دا جوق بولاتىن. سوندىقتان اباي سٶزدٸڭ كەرەمەت دەموكراتيياسىن جاساعان ادام. «بٶتەن سٶزبەن بىلعانسا سٶز اراسى, ول اقىننىڭ بٸلٸمسٸز بەيشاراسى» دەگەن شىن مەنٸندە ٶزٸنٸڭ ورنىمەن تۇرمايتىن سٶزدەردٸ قولدانعان. مەسەلەن, كٶڭ دەگەن سٶزدٸ بٸر قاپ كٶڭدٸ پايدالانادى. بٸراق ونى ەشكٸم دە قازٸرگٸ زاماندا دا, سول زاماندا دا جامان سٶز دەپ ەشكٸم ايتقان جوق.
«بٸزدە ديالەكت دەيتٸن از. ۋنيۆەرسيتەتتە دە, ينستيتۋتتا دا لينگۆيستەردٸڭ ٶزدەرٸ ايتادى. بٸزدە از. مەسەلەن, ٶزبەكتەردە ٶتە كٶپ. بٸر اۋىلى مەن ەكٸنشٸ اۋىلى بٸر-بٸرٸن تٷسٸنبەي قالاتىن دا سٶزدەر بار. ال بٸزدە بەرٸ تٷسٸنٸكتٸ. نەگە ولاي? ٶيتكەنٸ بٸز كٶشپەلٸ بولعانبىز. داليعان جەر. ال ٶزبەكتەردٸڭ جەرٸ كٸشكەنتاي عانا. سونىڭ ٶزٸندە بٸر-بٸرٸن تٷسٸنبەي قالادى وتىرىقشىلار. ال بٸزدە ٷنەمٸ تۇراقتى تٷردە اناۋ ماڭعىستاۋدان ىرعىزعا دەيٸن كٶشٸپ كەلگەن, ىرعىزدان ماڭعىستاۋعا دەيٸن نەمەسە ىرعىزداعى ادامدار سەمەي جاققا دەيٸن بارعان. سٶيتٸپ, بٸر-بٸرٸنە تٸلٸن تٷسٸنٸكتٸ, بٸرقالىپتى نورمالارى قازاق تٸلٸندە ساقتالىپ قالعان. سوندىقتان تٸلٸمٸزدٸڭ شۇبارلانباعانى, ٶزٸنٸڭ ٶتە بٸر دەموكراتييالىق دەڭگەيدە قارىم-قاتىناستا بولعانى, حالقىمىزدىڭ بەرٸ بٸر-بٸرٸنە تٷسٸنٸكتٸ بولعانى. قازٸر شىعىستىڭ ادامى مەن وڭتٷستٸكتٸڭ ادامى نەمەسە باتىستىڭ ادامى بٸر-بٸرٸمەن جاتسىنباي ەركٸن سٶيلەسەدٸ», – دەدٸ تەمٸرحان مەدەتبەك.
وسى كەزدە ەڭگٸمەگە جازۋشى ەمٸرحان مەڭدەكە قوسىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەمٸرحان مەدەتبەك ابايدىڭ لەرمونتوۆتان اۋدارعانىن ايتىپ كەلە جاتقانىن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
«مارقۇم تەكەن ەلٸمقۇلوۆ بىلاي دەيدٸ: قازاقتا بٸرٸنشٸ ورىندى ابايعا تيەمەلدەيدٸ. ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ, تٶرتٸنشٸ دەپ تالاسا بەرٸڭدەر. بٸراق بٸرٸنشٸ ورىنعا تالاسپاڭدار دەگەنٸ عوي. ٶيتكەنٸ قازاقتا بٸرٸنشٸ ورىن ابايعا تيەمەل. جارايدى اباي گەنيي, كەمەڭگەر, دانىشپان. بٸراق كەيٸندەرٸ تاعى كەمەڭگەر شىعۋى مٷمكٸن عوي. بەرٸبٸر ابايعا بٸرٸنشٸ ورىن تيەمەل دەيدٸ تەكەن ەلٸمقۇلوۆ. ول كەيٸنگٸ كەمەڭگەرلەرٸڭ ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ بولسىن دەگەن سيياقتى وي ايتادى. سول تەكەن ەلٸمقۇلوۆتىڭ «جۇمباق جانىندا» ابايدى تالدايدى عوي. تالداعاندا قازٸر دە وقيمىن. قىزىق-قىزىق تالدايدى. مىسالى, تەك تسيفرلارمەن سٶيلەيدٸ. سٸبٸر قازاقتارىنىڭ سول كەزدەگٸ ۋالاياتىندا ون پورۋچيك بولعان, جەتٸ مايور بولعان, ون ەكٸ كاپيتان بولعان. ون پوۋچيكتٸڭ بٸرٸ قۇنانباي ٶسكەنباي. ابايدىڭ ەكەسٸ. جەتٸ مايوردىڭ بٸرٸ شىڭعىس ۋەليحانوۆ. شوقان ۋەليحانوۆتىڭ ەكەسٸ دەپ تالدايدى. اباي لەرمونتوۆتان 28 ٶلەڭ اۋدارعان دەيدٸ. ساناعان. سٶيتەدٸ دە ٶلەڭدەردٸ تالدايدى. ال ەندٸ تەم اعاڭ ابايدىڭ لەرمونتوۆتان اۋدارعانىن ايتىپ كەلەدٸ. بٸراق ابايدىڭ كەمەڭگەرلٸگٸنە, ابايدىڭ گەنييلٸگٸنە, ابايدىڭ دانىشپاندىعىنا ەشقانداي كٶلەڭكە تٷسٸرمەيدٸ. مىسالى, لەرمونتوۆ پەن ابايدى سالىستىرادى دا, اباي ەلدەقايدا تەرەڭدەتٸپ, كەڭەيتٸپ اۋدارعان دەيدٸ. ول سالىستىرمالى ٶلەڭنەن بٸلٸنٸپ تۇر», – دەدٸ ەمٸرحان مەڭدەكە.
ايتا كەتەيٸك, بٷگٸن «ٷركەر» حابارىندا تەمٸرحان مەدەتبەكتٸڭ «كٶك تٷرٸكتەر سارىنى» جىر كٸتابى اۆتوردىڭ ٶزٸمەن بٸرگە تالقىلاندى. بەلگٸلٸ قالامگەر جٷسٸپبەك قورعاسبەكتٸڭ ايتۋىنشا, تەمٸرحان مەدەتبەكتٸڭ «كٶك تٷرٸكتەر سارىنى» اتتى ٶلەڭدەرٸ مەن پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن, ەدەبي سىن ماقالالارى مەن ەسسەلەرٸ سولاي مويىندالدى, ەلدٸڭ بارلىعى بٸلەدٸ.
