Adam sanasyn basqarý múmkin be?

Adam sanasyn basqarý múmkin emes, erkindik pen tańdaý bar degenge senesiz be?! Sizdiń belgili bir taýarǵa qyzyǵyp, sol taýardy satyp alýyńyzdyń qupiiasy tek marketologtarǵa ǵana málim ekenin bilmeýińiz de múmkin. Álbette, búgingi aqparattar tolqyny saǵat saiyn emes, tipti sekýnd saiyn qaryshtap damyp jatqan zamanda Internettegi jarnamalyq beineroliktiń arbaýyna ekiniń biri túse bermeidi. Sebebi, adam sana-sezim deńgeiinde munyń jarnama ekenin uǵynyp, basqa paraqshaǵa ótip ketedi. Alaida sizdiń sanańyzdy basqarý budan da ońai ekenin bilesiz be?!

Qyzyl ma, álde kók pe?

Keibir dári-dármekterdi tańdaýda quramyna emes, túr-túsine qaraityndar bar. Sebebi, jaily, jaqsy tús, eger ony saýatty túrde tańdasa, kózdi birden tartady. «Qyzyl ma, álde kók pe?» degen suraq kópshilikti oilandyrady. Óitkeni adam­nyń nazaryn aýdarýda tús úlken ról atqarady. Ol taýar iesine óz taýarynyń óz­ge­she ekenin jet­kizýge múm­kindik berse, tutynýshyǵa tez tańdaýǵa jol ashady. Dárihana sórelerinen uiyqtatatyn dárilerdiń túsin baiqadyńyz ba?! Dáriniń túr-túsinen buryn, syrtqy qorabyna nazar aýdarsaq, aspan kók ne qara kók tústi ekenin ańǵaramyz. Bul da kezdeisoqtyq emes. Ǵylymi zertteýler dáriniń adamǵa áseri syrtqy túsine de bailanysty ekenin dáleldegen. Tájiribelik zertteýler boiynsha birinshi toptaǵy adamdarǵa qyzyl sary tústi uiyqtatatyn dári berilse, ekinshi topqa kók tústisi berilgen. Nátijesinde, kók tústi dárini qabyldaǵandar 30 minýtqa tez, buǵan qosa 30 minýtqa artyq uiyqtaǵan.

Bul qandai mistika?

Bul – jai ǵana platsebo effektisi. «Platsebo» effektisi burynnan beri meditsinada tanys. Ol adamǵa qandai da bir nárseni sendirýge negizdeledi. Mysaly, naýqasqa emi joq dári berip, ony keremet, zamanaýi, barlyq dertten aiyratyn dári dep tanystyrady. Ná­tijesinde, adamnyń ishtei senimi ony dertinen saýyq­­tyrýy múm­kin. Me­ditsinada mun­dai jaǵdai jii kezdesedi. Taǵy bir eksperimenttik zertteý uiyqtatatyn dári men adamnyń qýatyn arttyratyn dári túsine bailanysty ótkizilgen. Alaida eksperimentke qatysý­shylardyń esh­qai­sysy da kimge qandai dári túsetinin bilmeidi. Sonymen, qa­tysýshylardyń bir tobyna kúlgin tústi, ekinshisine kók tústi dári beredi. Kók tústi dárini qa­byldaǵandardyń 66%-y ózderin tynysh ári jaily sezingenin aitsa, kúlgin tústi dárini ishkenderdiń 20%-y mazasyzdyq seziminiń azaiǵanyn alǵa tartqan. Bul platsebo bol­ǵanyn aitpasa da túsinikti.

Sonymen birge dári-dármek qorabynyń eń ótimdi túsin anyqtaýǵa arnalǵan zert­teýler qońyr jáne qyzyl túster eń kúshti degen oi qalyp­tastyratyny anyqtalǵan.

Aq tús – beitarap tús, adamda jaisyz emotsiia týdyrmaidy. Sondyqtan ony kóbine jar­namalaýshy taýardy nemese sózdi, sóilemdi «kóleńkeleýge» jii paidalanady. Qara – adamnyń kóńil-kúiin túsiretin tús, sondyqtan ony jarnamaǵa ornymen ornalastyra bilgen abzal. Qyzyl – belsendi qimylǵa shaqyratyn tús bolǵandyqtan, ony syrtqy jar­­namaǵa jii qol­danady. Jasyl tús adamǵa jaily áser etip, tynyshtan­dyrady dep esepteledi. Baiqa­sańyz, ony, ásirese spa-protsedýralardy, meditatsiiaǵa arnalǵan taýarlardy, tabiǵi taýarlardy jarnamalaýǵa jii qoldanady. Qyzǵylt-sary adam­nyń shyǵarmashylyq shaby­tyn oiatady, qýattandyrady. Sol sebepti, balalar taýarlaryn, mektepke kerek-jaraqtardy, dári-dármek jarnamasynda pai­dalanylady. Qara-kók tús­tiń naqty sheshimder qabyl­daýda járdemi mol. Sary tústi bel­sendi, jan-jaq­ty adamdar una­tady. Onyń kómegimen ba­la­larǵa arnalǵan taýar­lardy tiimdi ótkizýge, týristik já­ne jarnamalyq agenttikterdiń jumysyn kór­setýge bolady. Kógildir tús – beibitshilik túsi, ony keibir ja­ǵymsyz áser qaldyratyn jar­na­ma­lardy «ju­m­sartý» maqsa­tynda qolda­nady.

«Praiming» (aǵylsh. to prime – aldyn ala baǵdarlaý, baǵyt berý) adam yntasyna aldyńǵy bolǵan is-áreket arqyly áser etetin sanany basqarýdyń tásili. Bul áser sanaly jáne beisanaly túrde de bolýy múmkin. 1704 jyly belgili ǵalym G.V.Leibnits adamǵa qai ýaqytta bolmasyn áseri kúshti, alaida sanaly túrde bilinbeitin syrtqy faktorlardyń bar ekenin jazǵan bolatyn. Psihologiiadaǵy praiming uǵymy osylaisha bastaý alǵan.

Qaqpan ba nemese praiming pe?!

Sýpermarketterge kirgen bette, hosh iisti gúlder satylatynyn baiqadyńyz ba? Ál­bette, kóptegen marke­tologtar bul ádisti qoldaný arqyly satylymdy kóbeitedi. «Munda qandai syr bar?» degen suraq kóldeneńinen shyǵady. Kirgen sátte hosh iisti gúlderdi kórgen adam kez kelgen azyq-túlikti de, taýardy da qoldanylý merzimine qaramai satyp alady. Iaǵni, tipti sóredegi nan da peshten shyqqandai áser berip, siz qalai qaqpanǵa túskenińizdi ańǵarmai qalasyz. Ǵylymi tilde bul «praiming» dep atalady.

Kúndelikti kúibeń tir­shi­likpen kópshiligimiz praimingtiń áserine mán de bermeimiz. Alaida qorshaǵan ortamyzda praimingtiń yq­paly zor. Ta­ǵy bir my­sal retinde oqý­shylar arasynda júrgizilgen tá­jiribelik eks­pe­rimentti ai­týǵa bolady. Oqý­shylarǵa «kárilik», «qariialar» sóz­de­rin qoldana oty­ryp, shyǵarma ja­zý­­ǵa tapsyrma be­ril­­di. Eksperiment sońyn­da oqýshylardyń uzaq oi­la­natynyn, árbir qimyl-qozǵa­ly­synyń baiaýlaǵany baiqaldy. Bul shyǵarma tapsyrmasynyń áseri ekeni anyq. Buny psihologtar da baiqaǵan. Árine, bir qaraǵanda munyń barlyǵy shyndyqpen janaspaityndai kórinýi múmkin. Taǵy bir mysal: kóshede ketip bara jatqan beitanys bireý birer minýtqa qolyndaǵy kofesin ustai turýyn ótinedi. Bul tájiribelik eksperimentten keiin qatysýshylar sol beitanys adam jaily pikirin bildirdi. Tańǵalarlyǵy, bireýler bir adamdy aqjarqyn, keń peiildi dep sipattasa, taǵy berýleri qatygez, ózimshil dedi. Alaida olardyń sipaty staqandaǵy kofeniń temperatýrasyna, iaǵni sýyq ne ystyq bolýyna bailanysty ekenin eshkim ańǵarmady.

Durys jaýap alǵyń kelse…

Saýalnamalar men anketa­lardy júrgizýde eń basty dúnie – suraqty durys qoia bilý. Bulai dep otyrǵanymyz, saýalnamaǵa qatysýshynyń jaýaby kóp jaǵdaida suraqtyń qoiylǵanyna bailanysty. Máselen, «Sai­laýǵa kelý mańyzdy ma?» dep sura­ǵannan góri, «Sailaýshy bolǵan mańyzdy ma?» deý adamdy shyn máninde sailaýdyń mán-mańyzy jaily tolǵandyrady, nátijesinde saýalnamaǵa qa­tysýshylardyń kópshiligi oń jaýap berdi. Taǵy bir mysal retinde aýrýhanadaǵy dárigerler jinalysyn keltirýge bo­lady. Basqosýdyń basty taqyryby – jańa ota túrin engizý qanshalyqty qaýipti degen suraq tóńireginde boldy. Másele, hirýrgtardyń qolyndaǵy statistikalyq derekterdi utymdy jetkizý boldy. «Mundai otadan keiin dúnieden ótkender úlesi 20 %-dy qurady» ne bolmasa «Mundai otadan keiin aman qalyp, saýyǵyp ketkender úlesi 80 %». Eki sóilem de bir maǵynany bildirgenimen, buqaraǵa áseri jer men kóktei. Devid Klýsterdiń «oilaý – suraq qoiyp, sheshimin tabýdy qajet etetin máselelerdi anyqtaýdan bastalady» degen pikiri oryndy. Sebebi, durys suraq qoia bilgen adam durys jaýap ta ala alady. Til zertteýshi Alison King «durys suraq qoia bilý – talant, daryn, bilgirlik, suraqty tótesinen qoiyp, dál, aiqyn jetkize bilý – óner» degen eken. Mine, osynyń ózinen-aq oryndy qoiylǵan suraqtyń mańyzyn ańǵaramyz.

Aqbota ISLÁMBEK,

"Aiqyn" gazeti