ادام ساناسىن باسقارۋ مٷمكٸن ەمەس, ەركٸندٸك پەن تاڭداۋ بار دەگەنگە سەنەسٸز بە?! سٸزدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر تاۋارعا قىزىعىپ, سول تاۋاردى ساتىپ الۋىڭىزدىڭ قۇپيياسى تەك ماركەتولوگتارعا عانا مەلٸم ەكەنٸن بٸلمەۋٸڭٸز دە مٷمكٸن. ەلبەتتە, بٷگٸنگٸ اقپاراتتار تولقىنى ساعات سايىن ەمەس, تٸپتٸ سەكۋند سايىن قارىشتاپ دامىپ جاتقان زاماندا ينتەرنەتتەگٸ جارنامالىق بەينەروليكتٸڭ ارباۋىنا ەكٸنٸڭ بٸرٸ تٷسە بەرمەيدٸ. سەبەبٸ, ادام سانا-سەزٸم دەڭگەيٸندە مۇنىڭ جارناما ەكەنٸن ۇعىنىپ, باسقا پاراقشاعا ٶتٸپ كەتەدٸ. الايدا سٸزدٸڭ ساناڭىزدى باسقارۋ بۇدان دا وڭاي ەكەنٸن بٸلەسٸز بە?!
قىزىل ما, ەلدە كٶك پە?
كەيبٸر دەرٸ-دەرمەكتەردٸ تاڭداۋدا قۇرامىنا ەمەس, تٷر-تٷسٸنە قارايتىندار بار. سەبەبٸ, جايلى, جاقسى تٷس, ەگەر ونى ساۋاتتى تٷردە تاڭداسا, كٶزدٸ بٸردەن تارتادى. «قىزىل ما, ەلدە كٶك پە?» دەگەن سۇراق كٶپشٸلٸكتٸ ويلاندىرادى. ٶيتكەنٸ ادامنىڭ نازارىن اۋدارۋدا تٷس ٷلكەن رٶل اتقارادى. ول تاۋار يەسٸنە ٶز تاۋارىنىڭ ٶزگەشە ەكەنٸن جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرسە, تۇتىنۋشىعا تەز تاڭداۋعا جول اشادى. دەرٸحانا سٶرەلەرٸنەن ۇيىقتاتاتىن دەرٸلەردٸڭ تٷسٸن بايقادىڭىز با?! دەرٸنٸڭ تٷر-تٷسٸنەن بۇرىن, سىرتقى قورابىنا نازار اۋدارساق, اسپان كٶك نە قارا كٶك تٷستٸ ەكەنٸن اڭعارامىز. بۇل دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. عىلىمي زەرتتەۋلەر دەرٸنٸڭ ادامعا ەسەرٸ سىرتقى تٷسٸنە دە بايلانىستى ەكەنٸن دەلەلدەگەن. تەجٸريبەلٸك زەرتتەۋلەر بويىنشا بٸرٸنشٸ توپتاعى ادامدارعا قىزىل سارى تٷستٸ ۇيىقتاتاتىن دەرٸ بەرٸلسە, ەكٸنشٸ توپقا كٶك تٷستٸسٸ بەرٸلگەن. نەتيجەسٸندە, كٶك تٷستٸ دەرٸنٸ قابىلداعاندار 30 مينۋتقا تەز, بۇعان قوسا 30 مينۋتقا ارتىق ۇيىقتاعان.
بۇل قانداي ميستيكا?
بۇل – جاي عانا پلاتسەبو ەففەكتٸسٸ. «پلاتسەبو» ەففەكتٸسٸ بۇرىننان بەرٸ مەديتسينادا تانىس. ول ادامعا قانداي دا بٸر نەرسەنٸ سەندٸرۋگە نەگٸزدەلەدٸ. مىسالى, ناۋقاسقا ەمٸ جوق دەرٸ بەرٸپ, ونى كەرەمەت, زاماناۋي, بارلىق دەرتتەن ايىراتىن دەرٸ دەپ تانىستىرادى. نەتيجەسٸندە, ادامنىڭ ٸشتەي سەنٸمٸ ونى دەرتٸنەن ساۋىقتىرۋى مٷمكٸن. مەديتسينادا مۇنداي جاعداي جيٸ كەزدەسەدٸ. تاعى بٸر ەكسپەريمەنتتٸك زەرتتەۋ ۇيىقتاتاتىن دەرٸ مەن ادامنىڭ قۋاتىن ارتتىراتىن دەرٸ تٷسٸنە بايلانىستى ٶتكٸزٸلگەن. الايدا ەكسپەريمەنتكە قاتىسۋشىلاردىڭ ەشقايسىسى دا كٸمگە قانداي دەرٸ تٷسەتٸنٸن بٸلمەيدٸ. سونىمەن, قاتىسۋشىلاردىڭ بٸر توبىنا كٷلگٸن تٷستٸ, ەكٸنشٸسٸنە كٶك تٷستٸ دەرٸ بەرەدٸ. كٶك تٷستٸ دەرٸنٸ قابىلداعانداردىڭ 66%-ى ٶزدەرٸن تىنىش ەرٸ جايلى سەزٸنگەنٸن ايتسا, كٷلگٸن تٷستٸ دەرٸنٸ ٸشكەندەردٸڭ 20%-ى مازاسىزدىق سەزٸمٸنٸڭ ازايعانىن العا تارتقان. بۇل پلاتسەبو بولعانىن ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
سونىمەن بٸرگە دەرٸ-دەرمەك قورابىنىڭ ەڭ ٶتٸمدٸ تٷسٸن انىقتاۋعا ارنالعان زەرتتەۋلەر قوڭىر جەنە قىزىل تٷستەر ەڭ كٷشتٸ دەگەن وي قالىپتاستىراتىنى انىقتالعان.
اق تٷس – بەيتاراپ تٷس, ادامدا جايسىز ەموتسييا تۋدىرمايدى. سوندىقتان ونى كٶبٸنە جارنامالاۋشى تاۋاردى نەمەسە سٶزدٸ, سٶيلەمدٸ «كٶلەڭكەلەۋگە» جيٸ پايدالانادى. قارا – ادامنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن تٷسٸرەتٸن تٷس, سوندىقتان ونى جارناماعا ورنىمەن ورنالاستىرا بٸلگەن ابزال. قىزىل – بەلسەندٸ قيمىلعا شاقىراتىن تٷس بولعاندىقتان, ونى سىرتقى جارناماعا جيٸ قولدانادى. جاسىل تٷس ادامعا جايلى ەسەر ەتٸپ, تىنىشتاندىرادى دەپ ەسەپتەلەدٸ. بايقاساڭىز, ونى, ەسٸرەسە سپا-پروتسەدۋرالاردى, مەديتاتسيياعا ارنالعان تاۋارلاردى, تابيعي تاۋارلاردى جارنامالاۋعا جيٸ قولدانادى. قىزعىلت-سارى ادامنىڭ شىعارماشىلىق شابىتىن وياتادى, قۋاتتاندىرادى. سول سەبەپتٸ, بالالار تاۋارلارىن, مەكتەپكە كەرەك-جاراقتاردى, دەرٸ-دەرمەك جارناماسىندا پايدالانىلادى. قارا-كٶك تٷستٸڭ ناقتى شەشٸمدەر قابىلداۋدا جەردەمٸ مول. سارى تٷستٸ بەلسەندٸ, جان-جاقتى ادامدار ۇناتادى. ونىڭ كٶمەگٸمەن بالالارعا ارنالعان تاۋارلاردى تيٸمدٸ ٶتكٸزۋگە, تۋريستٸك جەنە جارنامالىق اگەنتتٸكتەردٸڭ جۇمىسىن كٶرسەتۋگە بولادى. كٶگٸلدٸر تٷس – بەيبٸتشٸلٸك تٷسٸ, ونى كەيبٸر جاعىمسىز ەسەر قالدىراتىن جارنامالاردى «جۇمسارتۋ» ماقساتىندا قولدانادى.
«پرايمينگ» (اعىلش. to prime – الدىن الا باعدارلاۋ, باعىت بەرۋ) ادام ىنتاسىنا الدىڭعى بولعان ٸس-ەرەكەت ارقىلى ەسەر ەتەتٸن سانانى باسقارۋدىڭ تەسٸلٸ. بۇل ەسەر سانالى جەنە بەيسانالى تٷردە دە بولۋى مٷمكٸن. 1704 جىلى بەلگٸلٸ عالىم گ.ۆ.لەيبنيتس ادامعا قاي ۋاقىتتا بولماسىن ەسەرٸ كٷشتٸ, الايدا سانالى تٷردە بٸلٸنبەيتٸن سىرتقى فاكتورلاردىڭ بار ەكەنٸن جازعان بولاتىن. پسيحولوگيياداعى پرايمينگ ۇعىمى وسىلايشا باستاۋ العان.
قاقپان با نەمەسە پرايمينگ پە?!
سۋپەرماركەتتەرگە كٸرگەن بەتتە, حوش يٸستٸ گٷلدەر ساتىلاتىنىن بايقادىڭىز با? ەلبەتتە, كٶپتەگەن ماركەتولوگتار بۇل ەدٸستٸ قولدانۋ ارقىلى ساتىلىمدى كٶبەيتەدٸ. «مۇندا قانداي سىر بار?» دەگەن سۇراق كٶلدەنەڭٸنەن شىعادى. كٸرگەن سەتتە حوش يٸستٸ گٷلدەردٸ كٶرگەن ادام كەز كەلگەن ازىق-تٷلٸكتٸ دە, تاۋاردى دا قولدانىلۋ مەرزٸمٸنە قاراماي ساتىپ الادى. ياعني, تٸپتٸ سٶرەدەگٸ نان دا پەشتەن شىققانداي ەسەر بەرٸپ, سٸز قالاي قاقپانعا تٷسكەنٸڭٸزدٸ اڭعارماي قالاسىز. عىلىمي تٸلدە بۇل «پرايمينگ» دەپ اتالادى.
كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭ تٸرشٸلٸكپەن كٶپشٸلٸگٸمٸز پرايمينگتٸڭ ەسەرٸنە مەن دە بەرمەيمٸز. الايدا قورشاعان ورتامىزدا پرايمينگتٸڭ ىقپالى زور. تاعى بٸر مىسال رەتٸندە وقۋشىلار اراسىندا جٷرگٸزٸلگەن تەجٸريبەلٸك ەكسپەريمەنتتٸ ايتۋعا بولادى. وقۋشىلارعا «كەرٸلٸك», «قارييالار» سٶزدەرٸن قولدانا وتىرىپ, شىعارما جازۋعا تاپسىرما بەرٸلدٸ. ەكسپەريمەنت سوڭىندا وقۋشىلاردىڭ ۇزاق ويلاناتىنىن, ەربٸر قيمىل-قوزعالىسىنىڭ باياۋلاعانى بايقالدى. بۇل شىعارما تاپسىرماسىنىڭ ەسەرٸ ەكەنٸ انىق. بۇنى پسيحولوگتار دا بايقاعان. ەرينە, بٸر قاراعاندا مۇنىڭ بارلىعى شىندىقپەن جاناسپايتىنداي كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. تاعى بٸر مىسال: كٶشەدە كەتٸپ بارا جاتقان بەيتانىس بٸرەۋ بٸرەر مينۋتقا قولىنداعى كوفەسٸن ۇستاي تۇرۋىن ٶتٸنەدٸ. بۇل تەجٸريبەلٸك ەكسپەريمەنتتەن كەيٸن قاتىسۋشىلار سول بەيتانىس ادام جايلى پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. تاڭعالارلىعى, بٸرەۋلەر بٸر ادامدى اقجارقىن, كەڭ پەيٸلدٸ دەپ سيپاتتاسا, تاعى بەرۋلەرٸ قاتىگەز, ٶزٸمشٸل دەدٸ. الايدا ولاردىڭ سيپاتى ستاقانداعى كوفەنٸڭ تەمپەراتۋراسىنا, ياعني سۋىق نە ىستىق بولۋىنا بايلانىستى ەكەنٸن ەشكٸم اڭعارمادى.
دۇرىس جاۋاپ العىڭ كەلسە…
ساۋالنامالار مەن انكەتالاردى جٷرگٸزۋدە ەڭ باستى دٷنيە – سۇراقتى دۇرىس قويا بٸلۋ. بۇلاي دەپ وتىرعانىمىز, ساۋالناماعا قاتىسۋشىنىڭ جاۋابى كٶپ جاعدايدا سۇراقتىڭ قويىلعانىنا بايلانىستى. مەسەلەن, «سايلاۋعا كەلۋ ماڭىزدى ما?» دەپ سۇراعاننان گٶرٸ, «سايلاۋشى بولعان ماڭىزدى ما?» دەۋ ادامدى شىن مەنٸندە سايلاۋدىڭ مەن-ماڭىزى جايلى تولعاندىرادى, نەتيجەسٸندە ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وڭ جاۋاپ بەردٸ. تاعى بٸر مىسال رەتٸندە اۋرۋحاناداعى دەرٸگەرلەر جينالىسىن كەلتٸرۋگە بولادى. باسقوسۋدىڭ باستى تاقىرىبى – جاڭا وتا تٷرٸن ەنگٸزۋ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ دەگەن سۇراق تٶڭٸرەگٸندە بولدى. مەسەلە, حيرۋرگتاردىڭ قولىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردٸ ۇتىمدى جەتكٸزۋ بولدى. «مۇنداي وتادان كەيٸن دٷنيەدەن ٶتكەندەر ٷلەسٸ 20 %-دى قۇرادى» نە بولماسا «مۇنداي وتادان كەيٸن امان قالىپ, ساۋىعىپ كەتكەندەر ٷلەسٸ 80 %». ەكٸ سٶيلەم دە بٸر ماعىنانى بٸلدٸرگەنٸمەن, بۇقاراعا ەسەرٸ جەر مەن كٶكتەي. دەۆيد كلۋستەردٸڭ «ويلاۋ – سۇراق قويىپ, شەشٸمٸن تابۋدى قاجەت ەتەتٸن مەسەلەلەردٸ انىقتاۋدان باستالادى» دەگەن پٸكٸرٸ ورىندى. سەبەبٸ, دۇرىس سۇراق قويا بٸلگەن ادام دۇرىس جاۋاپ تا الا الادى. تٸل زەرتتەۋشٸ اليسون كينگ «دۇرىس سۇراق قويا بٸلۋ – تالانت, دارىن, بٸلگٸرلٸك, سۇراقتى تٶتەسٸنەن قويىپ, دەل, ايقىن جەتكٸزە بٸلۋ – ٶنەر» دەگەن ەكەن. مٸنە, وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق ورىندى قويىلعان سۇراقتىڭ ماڭىزىن اڭعارامىز.
اقبوتا يسلەمبەك,
"ايقىن" گازەتٸ
.jpg)